एस्पार्टिक एसिड

From LTRC

एस्पार्टेम{| class="infobox" style="float:right; clear:right; width:22em; margin:0 0 1em 1em; padding:0.2em; border:1px solid #a2a9b1; background:#f8f9fa; color:#202122; font-size:88%; line-height:1.5em; border-spacing:3px" |+ style="font-size:125%; font-weight:bold; padding:0.2em" | एस्पार्टिक एसिड |- | colspan="2" style="text-align:center" |
L-एस्पार्टिक एसिड का कंकाल सूत्र |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em" | IUPAC name | एस्पार्टिक एसिड |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em" | Other names | अमीनोसक्सिनिक एसिड
एस्पारागिक एसिड
एस्पारागिनिक एसिड[1] |- ! colspan="2" style="background:#eaecf0; text-align:center" | Identifiers |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em" | Index1 label | D/L |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em" | Index2 label | D |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em" | Index label | L |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em" | Unii1 | 28XF4669EP |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em" | UNII | 30KYC7MIAI |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em" | Unii2 | 4SR0Q8YD1X |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em" | ChEMBL | 274323 |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em" | Kegg1 | C16433 |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em" | CAS Number | 56-84-8 |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em" | Casno1 | 617-45-8 |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em" | Casno2 | 1783-96-6 |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em" | Drugbank | DB00128 |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em" | Ec number | 200-291-6 |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em" | PubChem CID | 5960 |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em" | Pubchem1 | 424 |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em" | Pubchem2 | 83887 |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em" | ChemSpider | 5745 |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em" | Chemspiderid1 | 411 |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em" | Chemspiderid2 | 75697 |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em" | ChEBI | 17053 |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em" | Chebi1 | 22660 |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em" | Chebi2 | 17364 |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em" | SMILES | C([C@@H](C(=O)O)N)C(=O)O |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em" | Jmol1 | none |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em" | Smiles2 | C([C@H](C(=O)O)N)C(=O)O |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em" | Smiles4 | C(C(C(=O)[O-])[NH3+])C(=O)O |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em" | Smiles5 | C(C(C(=O)[O-])[NH3+])C(=O)[O-] |- ! colspan="2" style="background:#eaecf0; text-align:center" | Properties |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em" | Formula | C4H7NO4 |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em" | Appearance | रंगहीन क्रिस्टल |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em" | Density | 1.7 g/cm3 |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em" | Solubility in water | 4.5 g/L[2] |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em" | Conjugatebase | एस्पार्टेट |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em" | Acidity (pKa) | 1.99 (α-कार्बोक्सिल; H2O)
3.90 (साइड चेन; H2O)
9.90 (अमीनो; H2O)[3] |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em" | Magnetic susceptibility | −64.2·10−6 cm3/mol |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em" | Melting point | 270 °C |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em" | Boiling point | 324 °C |- ! colspan="2" style="background:#eaecf0; text-align:center" | Hazards |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em" | Nfpa-h | 1 |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em" | Nfpa-f | 1 |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding-right:0.6em" | Nfpa-r | 0 |}

एस्पार्टिक एसिड बॉल एंड स्टिक मॉडल घूमता हुआ

एस्पार्टिक एसिड (प्रतीक Asp या D;[4] अपने आयनिक रूप में एस्पार्टेट के रूप में जाना जाता है), एक α-अमीनो एसिड है जिसका उपयोग प्रोटीन के जैवसंश्लेषण में किया जाता है।[5] एस्पार्टिक एसिड का L-आइसोमर 22 प्रोटीनोजेनिक अमीनो एसिड में से एक है, यानी प्रोटीन के निर्माण खंड। D-एस्पार्टिक एसिड स्तनधारियों में सामान्यतः पाए जाने वाले दो D-अमीनो एसिड में से एक है।[6][7] कुछ दुर्लभ अपवादों को छोड़कर, D-एस्पार्टिक एसिड का उपयोग प्रोटीन संश्लेषण के लिए नहीं किया जाता है, लेकिन इसे कुछ पेप्टाइड्स में शामिल किया जाता है और यह एक न्यूरोट्रांसमीटर/न्यूरोमॉड्यूलेटर के रूप में भूमिका निभाता है।[6]

अन्य सभी अमीनो एसिड की तरह, एस्पार्टिक एसिड में एक अमीनो समूह और एक कार्बोक्सिलिक एसिड होता है। इसका α-अमीनो समूह शारीरिक स्थितियों के तहत प्रोटोनेटेड –NH रूप में होता है, जबकि इसका α-कार्बोक्सिलिक एसिड समूह शारीरिक स्थितियों के तहत डीप्रोटोनेटेड −COO− होता है। एस्पार्टिक एसिड में एक अम्लीय साइड चेन (CH2COOH) होती है जो शरीर में अन्य अमीनो एसिड, एंजाइम और प्रोटीन के साथ प्रतिक्रिया करती है।[5] शारीरिक स्थितियों (pH 7.4) में प्रोटीन में साइड चेन आमतौर पर नकारात्मक रूप से आवेशित एस्पार्टेट रूप, −COO− के रूप में होती है।[5] यह मनुष्यों में एक गैर-आवश्यक अमीनो एसिड है, जिसका अर्थ है कि शरीर आवश्यकतानुसार इसका संश्लेषण कर सकता है। यह कोडोन GAU और GAC द्वारा कोडित होता है।

प्रोटीन में एस्पार्टेट साइडचेन अक्सर asx टर्न या asx मोटिफ बनाने के लिए हाइड्रोजन बंधित होते हैं, जो अक्सर अल्फा हेलिक्स के N-टर्मिनी पर होते हैं।

एस्पार्टिक एसिड, ग्लूटामिक एसिड की तरह, एक अम्लीय अमीनो एसिड के रूप में वर्गीकृत है, जिसका pKa 3.9 है; हालाँकि, एक पेप्टाइड में यह स्थानीय वातावरण पर अत्यधिक निर्भर करता है, और 14 तक उच्च हो सकता है।

एस्पार्टेट के लिए एक-अक्षर कोड D को मनमाने ढंग से सौंपा गया था,[8] जिसके लिए प्रस्तावित निमोनिक एस्पDिक एसिड था।[9]

खोज

एस्पार्टिक एसिड की खोज पहली बार 1827 में अगस्त-आर्थर प्लिसन और एटिएन-ओसियन हेनरी द्वारा[10][11] एस्पारागिन के जल-अपघटन द्वारा की गई थी, जिसे 1806 में शतावरी (एस्पैरागस) के रस से अलग किया गया था।[12] उनकी मूल विधि में लेड हाइड्रोक्साइड का उपयोग किया गया था, लेकिन अब इसके बजाय विभिन्न अन्य एसिड या बेस का अधिक सामान्यतः उपयोग किया जाता है।

रूप और नामकरण

एस्पार्टिक एसिड के दो रूप या एनैन्टीओमर्स होते हैं। "एस्पार्टिक एसिड" नाम किसी भी एनैन्टीओमर या दोनों के मिश्रण को संदर्भित कर सकता है।[13] इन दो रूपों में से, केवल एक, "L-एस्पार्टिक एसिड", सीधे प्रोटीन में शामिल होता है। इसके समकक्ष, "D-एस्पार्टिक एसिड" की जैविक भूमिकाएँ अधिक सीमित हैं। जहाँ एंजाइमेटिक संश्लेषण एक या दूसरे का उत्पादन करेगा, अधिकांश रासायनिक संश्लेषण दोनों रूपों का उत्पादन करेंगे, "DL-एस्पार्टिक एसिड", जिसे रेसेमिक मिश्रण के रूप में जाना जाता है।

संश्लेषण

जैवसंश्लेषण

मानव शरीर में, एस्पार्टेट को सबसे अक्सर ऑक्सालोएसीटेट के ट्रांसएमिनेशन के माध्यम से संश्लेषित किया जाता है। एस्पार्टेट का जैवसंश्लेषण एक अमीनोट्रांसफेरेज़ एंजाइम द्वारा सुगम होता है: एलेनिन या ग्लूटामाइन जैसे किसी अन्य अणु से अमीन समूह का स्थानांतरण एस्पार्टेट और एक अल्फा-कीटो एसिड देता है।[5]

रासायनिक संश्लेषण

औद्योगिक रूप से, एस्पार्टेट का उत्पादन L-एस्पार्टेट अमोनिया-लायस द्वारा उत्प्रेरित फ्यूमेरेट के अमीनकरण द्वारा किया जाता है।[14]

रेसेमिक एस्पार्टिक एसिड को डायथाइल सोडियम थैलिमिडोमेलोनेट, (C6H4(CO)2NC(CO2Et)2) से संश्लेषित किया जा सकता है।[15]

चयापचय

पौधों और सूक्ष्मजीवों में, एस्पार्टेट कई अमीनो एसिड का अग्रदूत है, जिसमें मनुष्यों के लिए आवश्यक चार शामिल हैं: मेथियोनीन, थ्रेओनीन, आइसोल्यूसीन, और लाइसिन। एस्पार्टेट का इन अन्य अमीनो एसिड में रूपांतरण एस्पार्टेट के इसके सेमीएल्डिहाइड, O2CCH(NH2)CH2CHO में अपचयन के साथ शुरू होता है।[16] एस्पारागिन एस्पार्टेट से ट्रांसएमीडेशन के माध्यम से प्राप्त होता है:

−O2CCH(NH2)CH2CO2− + GC(O)NH3+ → O2CCH(NH2)CH2CONH3+ + GC(O)O

(जहाँ GC(O)NH2 और GC(O)OH क्रमशः ग्लूटामाइन और ग्लूटामिक एसिड हैं)

अन्य जैव रासायनिक भूमिकाएँ

एस्पार्टेट की कई अन्य जैव रासायनिक भूमिकाएँ हैं। यह यूरिया चक्र में एक मेटाबोलाइट है[17] और ग्लूकोनियोजेनेसिस में भाग लेता है। यह मैलेट-एस्पार्टेट शटल में अपचयन समकक्षों को ले जाता है, जो एस्पार्टेट और ऑक्सालोएसीटेट के आसान अंतर-रूपांतरण का उपयोग करता है, जो मैलिक एसिड का ऑक्सीकृत (डिहाइड्रोजनेटेड) व्युत्पन्न है। एस्पार्टेट प्यूरीन बेस के अग्रदूत, इनोसिन के जैवसंश्लेषण में एक नाइट्रोजन परमाणु दान करता है। इसके अलावा, एस्पार्टिक एसिड ATP सिंथेज़ की एक श्रृंखला में हाइड्रोजन स्वीकर्ता के रूप में कार्य करता है। आहार संबंधी L-एस्पार्टिक एसिड को बीटा-ग्लुकुरोनिडेज के अवरोधक के रूप में कार्य करने के लिए दिखाया गया है, जो बिलीरुबिन और पित्त एसिड के एंटेरोहेपेटिक परिसंचरण को विनियमित करने का कार्य करता है।[18]

इंटरएक्टिव पाथवे मैप

न्यूरोट्रांसमीटर

एस्पार्टेट (एस्पार्टिक एसिड का संयुग्मी बेस) NMDA रिसेप्टर को उत्तेजित करता है, हालांकि अमीनो एसिड न्यूरोट्रांसमीटर L-ग्लूटामेट की तरह मजबूती से नहीं।[19] एस्पार्टेट NMDA (N-मिथाइल-D-एस्पार्टेट रिसेप्टर) में "A" है।

अनुप्रयोग और बाजार

2014 में, एस्पार्टिक एसिड के लिए वैश्विक बाजार 39.3 e3short ton[20] या लगभग $117 मिलियन वार्षिक था।[21] तीन सबसे बड़े बाजार क्षेत्रों में अमेरिका, पश्चिमी यूरोप और चीन शामिल हैं। वर्तमान अनुप्रयोगों में बायोडिग्रेडेबल पॉलिमर (पॉलिएस्पार्टिक एसिड), कम कैलोरी वाले स्वीटनर (एस्पार्टेम), स्केल और जंग अवरोधक, और रेजिन शामिल हैं।[22]

सुपरएब्सॉर्बेंट पॉलिमर

एस्पार्टिक एसिड बाजार के विकास का एक क्षेत्र बायोडिग्रेडेबल सुपरएब्सॉर्बेंट पॉलिमर (SAP), और हाइड्रोजेल है।[23] लगभग 75% सुपरएब्सॉर्बेंट पॉलिमर का उपयोग डिस्पोजेबल डायपर में किया जाता है और अतिरिक्त 20% का उपयोग वयस्क असंयम और स्त्री स्वच्छता उत्पादों के लिए किया जाता है। पॉलिएस्पार्टिक एसिड, एस्पार्टिक एसिड का पॉलिमराइजेशन उत्पाद, पॉलीएक्रिलेट का एक बायोडिग्रेडेबल विकल्प है।[23][24][25]

अतिरिक्त उपयोग

SAP के अलावा, एस्पार्टिक एसिड का उर्वरक उद्योग में अनुप्रयोग है, जहाँ पॉलिएस्पार्टेट पानी प्रतिधारण और नाइट्रोजन अवशोषण में सुधार करता है।[26]

स्रोत

आहार संबंधी स्रोत

एस्पार्टिक एसिड एक आवश्यक अमीनो एसिड नहीं है, जिसका अर्थ है कि इसे मनुष्यों में केंद्रीय चयापचय मार्ग मध्यवर्ती से संश्लेषित किया जा सकता है, और इसे आहार में मौजूद होने की आवश्यकता नहीं है। यूकेरियोटिक कोशिकाओं में, प्रोटीन में शामिल लगभग 20 में से 1 अमीनो एसिड एस्पार्टिक एसिड होता है,[27] और तदनुसार आहार प्रोटीन का लगभग कोई भी स्रोत एस्पार्टिक एसिड को शामिल करेगा। इसके अतिरिक्त, एस्पार्टिक एसिड इसमें पाया जाता है:

यह भी देखें

संदर्भ

  1. ↑ (1989). द मर्क इंडेक्स. 132. Merck. ISBN 978-0-911910-28-5.
  2. ↑ ICSC 1439 - L-ASPARTIC ACID. inchem.org.
  3. ↑ (2016). "CRC हैंडबुक ऑफ केमिस्ट्री एंड फिजिक्स". 5–89. CRC प्रेस. ISBN 978-1498754286.
  4. ↑ (1983). अमीनो एसिड और पेप्टाइड्स के लिए नामकरण और प्रतीकवाद. IUPAC-IUB जैव रासायनिक नामकरण पर संयुक्त आयोग.
  5. ↑ 5.0 5.1 5.2 5.3 (2016-02-29). "फंडामेंटल्स ऑफ बायोकैमिस्ट्री: लाइफ एट द मॉलिक्यूलर लेवल". जॉन विली एंड संस. ISBN 9781118918401.
  6. ↑ 6.0 6.1 (1 फरवरी 2007). "d-एस्पार्टिक एसिड: एक महत्वपूर्ण न्यूरोएंडोक्राइन भूमिका वाला एक अंतर्जात अमीनो एसिड". ब्रेन रिसर्च रिव्यूज. 53 (2) 215–234. doi:10.1016/j.brainresrev.2006.08.005.
  7. ↑ (मार्च 2006). "D-एस्पार्टेट मेलानोकोर्टिन निर्माण और कार्य को नियंत्रित करता है: D-एस्पार्टेट ऑक्सीडेज-कमी वाले चूहों में व्यवहार संबंधी परिवर्तन". द जर्नल ऑफ न्यूरोसाइंस. 26 (10) 2814–9. doi:10.1523/JNEUROSCI.5060-05.2006.
  8. ↑ (10 जुलाई 1968). IUPAC-IUB जैव रासायनिक नामकरण आयोग अमीनो एसिड अनुक्रमों के लिए एक-अक्षर अंकन. जर्नल ऑफ बायोलॉजिकल केमिस्ट्री. 243 (13) 3557–3559. doi:10.1016/S0021-9258(19)34176-6.
  9. ↑ (जनवरी 1988). संपादक को पत्र. बायोकेमिकल एजुकेशन. 16 (1) 49. doi:10.1016/0307-4412(88)90026-X.
  10. ↑ (अक्टूबर 1827). Sur l'identité du malate acide d'althéine avec l'asparagine (1); et sur un acide nouveau. जर्नल डी फार्मासी. 13 (10) 477–492.
  11. ↑ (1839). Traité de chimie. 3 81. A. Wahlen et Cie..
  12. ↑ Plimmer, R.H.A.. (1912). प्रोटीन की रासायनिक संरचना. भाग I. विश्लेषण 112. लॉन्गमैन्स, ग्रीन एंड कंपनी.
  13. ↑ IUPAC-IUB अमीनो एसिड 1983..
  14. ↑ (2006). doi:10.1002/14356007.a02_057.pub2.
  15. ↑ (1950). "DL-एस्पार्टिक एसिड". 30 7..
  16. ↑ Lehninger3rd.
  17. ↑ बायोकैमिस्ट्री - बायोकैमिस्ट्री. www.varsitytutors.com.
  18. ↑ (अक्टूबर 2001). "बीटा-ग्लुकुरोनिडेज का एक नया अवरोधक: L-एस्पार्टिक एसिड।". पेडियाट्रिक रिसर्च. 50 (4) 460–466. doi:10.1203/00006450-200110000-00007.
  19. ↑ (मई 2005). "साइट-निर्देशित उत्परिवर्तन और आणविक मॉडलिंग द्वारा निर्धारित पुनर्संयोजक NR1/NR2A N-मिथाइल-D-एस्पार्टेट रिसेप्टर्स में ग्लूटामेट बाइंडिंग साइट की संरचनात्मक विशेषताएं". मॉलिक्यूलर फार्माकोलॉजी. 67 (5) 1470–84. doi:10.1124/mol.104.008185.
  20. ↑ अनुप्रयोग द्वारा वैश्विक एस्पार्टिक एसिड बाजार. ग्रैंड व्यू रिसर्च.
  21. ↑ (2014). कमर्शियल अमीनो एसिड. 101–103. BCC रिसर्च.
  22. ↑ (2015). "उलमैन का औद्योगिक रसायन विज्ञान का विश्वकोश". 24–28. विली-VCH. doi:10.1002/14356007.a02_057.pub2.
  23. ↑ 23.0 23.1 (2019). "पॉली(एस्पार्टिक एसिड) पर आधारित हाइड्रोजेल: संश्लेषण और अनुप्रयोग". फ्रंटियर्स इन केमिस्ट्री. 7. doi:10.3389/fchem.2019.00755.
  24. ↑ (2021-06-14). बायोमेडिकल अनुप्रयोगों में पॉली(एस्पार्टिक एसिड): पॉलिमराइजेशन, संशोधन, गुण, गिरावट, और जैव-संगतता से अनुप्रयोगों तक. ACS बायोमटेरियल्स साइंस एंड इंजीनियरिंग. 7 (6) 2083–2105. doi:10.1021/acsbiomaterials.1c00150.
  25. ↑ (1994). "थर्मली संश्लेषित पॉलिएस्पार्टेट का बायोडिग्रेडेशन". J एनवायरन पॉलिमर डिग्र. 2 (4) 225–236. doi:10.1007/BF02071970.
  26. ↑ (2001). "उत्तर मध्य क्षेत्र में अमिसॉर्ब के लिए फसल प्रतिक्रियाएं". विस्कॉन्सिन-मैडिसन विश्वविद्यालय.
  27. ↑ (जनवरी 2017). "प्रोटिओम-pI: प्रोटिओम आइसोइलेक्ट्रिक पॉइंट डेटाबेस". न्यूक्लिक एसिड रिसर्च. 45 (D1) D1112–D1116. doi:10.1093/nar/gkw978.

बाहरी लिंक

श्रेणी:अमोनिया कम करने वाली दवाएं श्रेणी:प्रोटीनोजेनिक अमीनो एसिड श्रेणी:एस्पार्टिक एसिड श्रेणी:ग्लूकोजेनिक अमीनो एसिड श्रेणी:उत्तेजक अमीनो एसिड श्रेणी:यूरिया चक्र श्रेणी:NMDA रिसेप्टर एगोनिस्ट


स्रोत: अंग्रेज़ी विकिपीडिया के "Aspartic acid" लेख पर आधारित। मूल लेख: https://en.wikipedia.org/wiki/Aspartic_acid यह लेख स्वचालित रूप से तैयार किया गया है।