సైక్లోప్రొపీన్: Difference between revisions

From LTRC
VisualWikitext
ఇంగ్లీష్ వికీపీడియాలోని “Cyclopropene” వ్యాసానికి తెలుగు అనువాదం
 
ఇంగ్లీష్ వికీపీడియాలోని “Cyclopropene” వ్యాసానికి తెలుగు అనువాదం
 
Line 1: Line 1:
సైక్లోప్రొపీన్<ref>(27 March 2005). [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/123173 cyclopropene - Compound Summary]. ''PubChem Compound''.</ref>
{| class="wikitable"
|-
! colspan="2" | సైక్లోప్రొపీన్ యొక్క అస్థిపంజర సూత్రం (Skeletal formula)
|-
! colspan="2" | సైక్లోప్రొపీన్ యొక్క అస్థిపంజర సూత్రం (అంతర్లీన హైడ్రోజన్‌లతో), సైక్లోప్రొపీన్ యొక్క బాల్ అండ్ స్టిక్ నమూనా
|-
! colspan="2" | పేర్లు
|-
! colspan="2" | ప్రాధాన్యత కలిగిన IUPAC పేరు: సైక్లోప్రొపీన్
|-
! colspan="2" | గుర్తింపు సంఖ్యలు
|-
! CAS సంఖ్య
| 2781-85-3
|-
! 3D నమూనా (JSmol)
| ఇంటరాక్టివ్ చిత్రం
|-
! ChemSpider
| 109788
|-
! MeSH
| cyclopropene
|-
! PubChem CID
| 123173
|-
! UNII
| 7B8994OHJ0
|-
! CompTox Dashboard (EPA)
| DTXSID20893759
|-
! colspan="2" | InChI InChI=1S/C3H4/c1-2-3-1/h1-2H,3H2 Key: OOXWYYGXTJLWHA-UHFFFAOYSA-N
|-
! colspan="2" | SMILES C1C=C1
|-
! colspan="2" | ధర్మాలు
|-
! రసాయన సంకేతం
| C 3 H 4
|-
! మోలార్ ద్రవ్యరాశి
| 40.065 g·mol
|-
! మరిగే స్థానం (Boiling point)
| −36 °C (−33 °F; 237 K)
|-
! colspan="2" | థర్మోకెమిస్ట్రీ
|-
! ఉష్ణ సామర్థ్యం (C)
| 51.9–53.9 J K mol
|-
! దహన ఉష్ణోగ్రత (Δ c H 298)
| −2032 – −2026 kJ mol
|-
! colspan="2" | పేర్కొన్నవి తప్ప, డేటా ప్రామాణిక స్థితిలో (25 °C [77 °F], 100 kPa వద్ద) ఇవ్వబడింది. N సరిచూడండి (ఏమిటి?) ఇన్ఫోబాక్స్ సూచనలు
|}


'''సైక్లోప్రొపీన్''' (Cyclopropene) అనేది C3H4 అనే [[రసాయన ఫార్ములా|ఫార్ములా]] కలిగిన ఒక [[ఆర్గానిక్ సమ్మేళనం]]. ఇది అత్యంత సరళమైన [[సైక్లోఆల్కీన్]]. [[రింగ్ స్ట్రెయిన్|రింగ్ చాలా ఒత్తిడికి లోనవ్వడం]] వల్ల, సైక్లోప్రొపీన్‌ను తయారు చేయడం కష్టం మరియు ఇది అధిక చర్యాశీలతను కలిగి ఉంటుంది. ఈ రంగులేని వాయువు బంధం మరియు చర్యాశీలతపై అనేక ప్రాథమిక అధ్యయనాలకు విషయంగా ఉంది.<ref>Carter, F. L.. (1964). "Review of the Chemistry of Cyclopropene Compounds". ''Chemical Reviews''. 64 (5) 497–525. doi:[https://doi.org/10.1021/cr60231a001 10.1021/cr60231a001].</ref> ఇది సహజంగా లభించదు, కానీ కొన్ని [[కొవ్వు ఆమ్లాలు|ఫ్యాటీ యాసిడ్లలో]] దీని ఉత్పన్నాలు కనిపిస్తాయి. సైక్లోప్రొపీన్ ఉత్పన్నాలను కొన్ని పండ్ల పక్వతను నియంత్రించడానికి వాణిజ్యపరంగా ఉపయోగిస్తారు.
'''సైక్లోప్రొపీన్''' (Cyclopropene) అనేది C3H4 రసాయన సంకేతం కలిగిన ఒక [[ఆర్గానిక్ సమ్మేళనం]]. ఇది అత్యంత సరళమైన [[సైక్లోఆల్కీన్]]. [[రింగ్ స్ట్రెయిన్|వలయం అధిక ఒత్తిడికి]] లోనవ్వడం వల్ల, సైక్లోప్రొపీన్‌ను తయారు చేయడం కష్టం మరియు ఇది అధిక చర్యాశీలతను కలిగి ఉంటుంది. ఈ రంగులేని వాయువు బంధం మరియు చర్యాశీలతపై అనేక ప్రాథమిక అధ్యయనాలకు విషయంగా ఉంది.<ref>Carter, F. L.. (1964). "Review of the Chemistry of Cyclopropene Compounds". ''Chemical Reviews''. 64 (5) 497–525. doi:[https://doi.org/10.1021/cr60231a001 10.1021/cr60231a001].</ref> ఇది సహజంగా లభించదు, కానీ కొన్ని [[కొవ్వు ఆమ్లాల]]లో దీని ఉత్పన్నాలు కనిపిస్తాయి. సైక్లోప్రొపీన్ ఉత్పన్నాలను కొన్ని పండ్ల పక్వతను నియంత్రించడానికి వాణిజ్యపరంగా ఉపయోగిస్తారు.


== నిర్మాణం మరియు బంధం ==
== నిర్మాణం మరియు బంధం ==
ఈ అణువు [[త్రికోణ]] నిర్మాణాన్ని కలిగి ఉంటుంది. [[ఆల్కేన్|సింగిల్ బాండ్]]తో పోలిస్తే [[ఆల్కీన్|డబుల్ బాండ్]] పొడవు తగ్గడం వల్ల, డబుల్ బాండ్‌కు ఎదురుగా ఉన్న కోణం [[సైక్లోప్రొపేన్]]లో ఉండే 60° నుండి సుమారు 51°కి తగ్గుతుంది.<ref>Staley, S. W.. (1987). "Structure of 3-cyanocyclopropene by microwave spectroscopy and ab initio molecular orbital calculations. Evidence for substituent-ring double bond interactions". ''J. Am. Chem. Soc.''. 109 (10) 2880–2884. doi:[https://doi.org/10.1021/ja00244a004 10.1021/ja00244a004].</ref> సైక్లోప్రొపేన్ మాదిరిగానే, రింగ్‌లోని కార్బన్-కార్బన్ బంధం పెరిగిన [[అటామిక్ ఆర్బిటాల్|p క్యారెక్టర్‌]]ను కలిగి ఉంటుంది: ఆల్కీన్ కార్బన్ పరమాణువులు రింగ్ కోసం sp<sup>2.68</sup> [[ఆర్బిటల్ హైబ్రిడైజేషన్|హైబ్రిడైజేషన్‌ను]] ఉపయోగిస్తాయి.<ref>Allen, F. H.. (1982). "The geometry of small rings: Molecular geometry of cyclopropene and its derivatives". ''Tetrahedron''. 38 (5) 645–655. doi:[https://doi.org/10.1016/0040-4020(82)80206-8 10.1016/0040-4020(82)80206-8].</ref>
ఈ అణువు [[త్రికోణ]] నిర్మాణాన్ని కలిగి ఉంటుంది. [[ఆల్కేన్|సింగిల్ బాండ్]]తో పోలిస్తే [[ఆల్కీన్|డబుల్ బాండ్]] పొడవు తగ్గడం వల్ల, డబుల్ బాండ్‌కు ఎదురుగా ఉన్న కోణం [[సైక్లోప్రొపేన్]]లో ఉండే 60° నుండి సుమారు 51°కి తగ్గుతుంది.<ref>Staley, S. W.. (1987). "Structure of 3-cyanocyclopropene by microwave spectroscopy and ab initio molecular orbital calculations. Evidence for substituent-ring double bond interactions". ''J. Am. Chem. Soc.''. 109 (10) 2880–2884. doi:[https://doi.org/10.1021/ja00244a004 10.1021/ja00244a004].</ref> సైక్లోప్రొపేన్ మాదిరిగానే, వలయంలోని కార్బన్-కార్బన్ బంధం పెరిగిన [[అటామిక్ ఆర్బిటాల్|p లక్షణాన్ని]] కలిగి ఉంటుంది: ఆల్కీన్ కార్బన్ పరమాణువులు వలయం కోసం sp<sup>2.68</sup> [[ఆర్బిటల్ హైబ్రిడైజేషన్|హైబ్రిడైజేషన్‌ను]] ఉపయోగిస్తాయి.<ref>Allen, F. H.. (1982). "The geometry of small rings: Molecular geometry of cyclopropene and its derivatives". ''Tetrahedron''. 38 (5) 645–655. doi:[https://doi.org/10.1016/0040-4020(82)80206-8 10.1016/0040-4020(82)80206-8].</ref>


== సైక్లోప్రొపీన్ మరియు ఉత్పన్నాల సంశ్లేషణ ==
== సైక్లోప్రొపీన్ మరియు దాని ఉత్పన్నాల సంశ్లేషణ ==


=== ప్రారంభ సంశ్లేషణలు ===
=== ప్రారంభ సంశ్లేషణలు ===
డెమ్యనోవ్ మరియు డోయారెంకో నిర్వహించిన సైక్లోప్రొపీన్ యొక్క మొదటి నిర్ధారిత సంశ్లేషణలో, సుమారు 300 °C వద్ద ప్లాటినైజ్డ్ క్లేపై ట్రైమిథైల్‌సైక్లోప్రొపైలామ్మోనియం హైడ్రాక్సైడ్ యొక్క [[థర్మల్ డీకంపోజిషన్]] (ఉష్ణ వియోగం) ఉంటుంది.<ref>(1966). [https://books.google.com/books?id=qhwSBQAAQBAJ Advances in Alicyclic Chemistry]. 1 55. Academic Press Inc.. ISBN 9781483224206. </ref> ఈ చర్య ప్రధానంగా [[ట్రైమిథైలామైన్]] మరియు డైమిథైల్‌సైక్లోప్రొపైల్ అమైన్‌ను, సుమారు 5% సైక్లోప్రొపీన్‌తో పాటు ఉత్పత్తి చేస్తుంది. తరువాత ష్లాటర్ 320–330 °C వద్ద ప్లాటినైజ్డ్ [[ఆస్బెస్టాస్]]ను [[ఉత్ప్రేరకం|ఉత్ప్రేరకంగా]] ఉపయోగించి పైరోలైటిక్ చర్య పరిస్థితులను మెరుగుపరిచాడు మరియు 45% [[దిగుబడి (రసాయన శాస్త్రం)|దిగుబడితో]] సైక్లోప్రొపీన్‌ను పొందాడు.<ref>Schlatter, Maurice J.. (1941-06-01). [https://doi.org/10.1021/ja01851a068 The Preparation of Cyclopropene]. ''Journal of the American Chemical Society''. 63 (6) 1733–1737. doi:[https://doi.org/10.1021/ja01851a068 10.1021/ja01851a068].</ref>
డెమ్యనోవ్ మరియు డోయారెంకో నిర్వహించిన సైక్లోప్రొపీన్ యొక్క మొదటి నిర్ధారిత సంశ్లేషణలో, సుమారు 300 °C వద్ద ప్లాటినైజ్డ్ క్లేపై ట్రైమిథైల్సైక్లోప్రోపైలామ్మోనియం హైడ్రాక్సైడ్ యొక్క [[థర్మల్ డీకంపోజిషన్]] (ఉష్ణ వియోగం) ఉంటుంది.<ref>(1966). [https://books.google.com/books?id=qhwSBQAAQBAJ Advances in Alicyclic Chemistry]. 1 55. Academic Press Inc.. ISBN 9781483224206. </ref> ఈ చర్య ప్రధానంగా [[ట్రైమిథైలామైన్]] మరియు డైమిథైల్సైక్లోప్రోపైల్ అమైన్‌లను, సుమారు 5% సైక్లోప్రొపీన్‌తో పాటు ఉత్పత్తి చేస్తుంది. తరువాత ష్లాటర్ 320–330 °C వద్ద ప్లాటినైజ్డ్ [[ఆస్బెస్టాస్]]ను [[ఉత్ప్రేరకం|ఉత్ప్రేరకంగా]] ఉపయోగించి పైరోలైటిక్ చర్య పరిస్థితులను మెరుగుపరిచి, 45% [[దిగుబడి (రసాయన శాస్త్రం)|దిగుబడితో]] సైక్లోప్రొపీన్‌ను పొందారు.<ref>Schlatter, Maurice J.. (1941-06-01). [https://doi.org/10.1021/ja01851a068 The Preparation of Cyclopropene]. ''Journal of the American Chemical Society''. 63 (6) 1733–1737. doi:[https://doi.org/10.1021/ja01851a068 10.1021/ja01851a068].</ref>


[[సైక్లోహెప్టాట్రైన్]] మరియు [[డైమిథైల్ ఎసిటిలీన్ డైకార్బాక్సిలేట్]] యొక్క అడక్ట్ థర్మోలిసిస్ ద్వారా కూడా సైక్లోప్రొపీన్‌ను సుమారు 1% దిగుబడితో పొందవచ్చు.<ref>(1997). [https://books.google.com/books?id=GVeGAwAAQBAJ&dq=alder+jacobs+cyclopropene+1528&pg=PA2713 Houben-Weyl. Methods of Organic Chemistry – Cyclopropanes, Authors Index, Compound Index]. E 17d 2712–2713. George Thieme Verlag. ISBN 978-3-13-101644-7.</ref>
[[సైక్లోహెప్టాట్రైన్]] మరియు [[డైమిథైల్ ఎసిటిలీన్ డైకార్బాక్సిలేట్]] యొక్క అడక్ట్ థర్మోలిసిస్ ద్వారా కూడా సుమారు 1% దిగుబడితో సైక్లోప్రొపీన్‌ను పొందవచ్చు.<ref>(1997). [https://books.google.com/books?id=GVeGAwAAQBAJ&dq=alder+jacobs+cyclopropene+1528&pg=PA2713 Houben-Weyl. Methods of Organic Chemistry – Cyclopropanes, Authors Index, Compound Index]. E 17d 2712–2713. George Thieme Verlag. ISBN 978-3-13-101644-7.</ref>


=== అల్లైల్ క్లోరైడ్ల నుండి ఆధునిక సంశ్లేషణలు ===
=== అల్లైల్ క్లోరైడ్ల నుండి ఆధునిక సంశ్లేషణలు ===
[[అల్లైల్ క్లోరైడ్]] 80 °C వద్ద బేస్ [[సోడియం అమైడ్]]తో చికిత్స పొందినప్పుడు [[డీహైడ్రోహాలోజినేషన్]]కు గురై సుమారు 10% దిగుబడితో సైక్లోప్రొపీన్‌ను ఉత్పత్తి చేస్తుంది.<ref>Closs, G.L.. (1966). "A Simple Synthesis of Cyclopropene". ''Journal of Organic Chemistry''. 31 (2) 638. doi:[https://doi.org/10.1021/jo01340a534 10.1021/jo01340a534].</ref>
[[అల్లైల్ క్లోరైడ్]] 80 °C వద్ద [[సోడియం అమైడ్]] క్షారంతో చికిత్స పొందినప్పుడు [[డీహైడ్రోహాలోజినేషన్]]కు గురై సుమారు 10% దిగుబడితో సైక్లోప్రొపీన్‌ను ఉత్పత్తి చేస్తుంది.<ref>Closs, G.L.. (1966). "A Simple Synthesis of Cyclopropene". ''Journal of Organic Chemistry''. 31 (2) 638. doi:[https://doi.org/10.1021/jo01340a534 10.1021/jo01340a534].</ref>
:CH2\dCHCH2Cl  +  NaNH2 -> C3H4 + NaCl + NH3
:CH2\dCHCH2Cl  +  NaNH2 -> C3H4 + NaCl + NH3


ఈ చర్య యొక్క ప్రధాన ఉప ఉత్పత్తి [[అల్లైలామైన్]]. మరిగే [[టోలుయిన్]]లో 45–60 నిమిషాల పాటు [[సోడియం బిస్(ట్రైమిథైల్సిలైల్)అమైడ్]]కు అల్లైల్ క్లోరైడ్‌ను జోడించడం ద్వారా సుమారు 40% దిగుబడితో లక్షిత సమ్మేళనం లభిస్తుంది మరియు స్వచ్ఛత మెరుగుపడుతుంది:
ఈ చర్య యొక్క ప్రధాన ఉప-ఉత్పత్తి [[అల్లైలామైన్]]. మరిగే [[టోలుయిన్]]లో 45–60 నిమిషాల పాటు [[సోడియం బిస్(ట్రైమిథైల్సిలైల్)అమైడ్]]కు అల్లైల్ క్లోరైడ్‌ను జోడించడం ద్వారా సుమారు 40% దిగుబడితో లక్షిత సమ్మేళనం లభిస్తుంది, ఇది స్వచ్ఛతలో మెరుగుదలను చూపుతుంది:
:CH2\dCHCH2Cl + NaN(TMS)2 -> C3H4 + NaCl + NH(TMS)2
:CH2\dCHCH2Cl + NaN(TMS)2 -> C3H4 + NaCl + NH(TMS)2
పండ్ల పక్వతను నెమ్మదింపజేయడానికి ఉపయోగించే [[1-మిథైల్‌సైక్లోప్రొపీన్]],<ref>Beaudry, R.. (2001). "Use of 1-MCP on Apples". ''Perishable Handling Quarterly''. (108) 12.</ref><ref>Trinchero, G. D.. (May 2004). "Inhibition of ethylene action by 1-methylcyclopropene extends postharvest life of "Bartlett" pears". ''Postharvest Biology and Technology''. 32 (2) 193–204. doi:[https://doi.org/10.1016/j.postharvbio.2003.11.009 10.1016/j.postharvbio.2003.11.009].</ref> ఇదే విధంగా సంశ్లేషణ చేయబడుతుంది, కానీ గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద మెథల్లైల్ క్లోరైడ్ నుండి [[ఫినైల్ లిథియం]]ను బేస్‌గా ఉపయోగించి తయారు చేస్తారు:<ref>Clarke, T. C.. (1971). "An Efficient and Convenient Synthesis of 1-Methylcyclopropene". ''J. Org. Chem.''. 36 (9) 1320–1321. doi:[https://doi.org/10.1021/jo00808a041 10.1021/jo00808a041].</ref>
పండ్ల పక్వతను నెమ్మదింపజేయడానికి ఉపయోగించే [[1-మిథైల్సైక్లోప్రొపీన్]],<ref>Beaudry, R.. (2001). "Use of 1-MCP on Apples". ''Perishable Handling Quarterly''. (108) 12.</ref><ref>Trinchero, G. D.. (May 2004). "Inhibition of ethylene action by 1-methylcyclopropene extends postharvest life of "Bartlett" pears". ''Postharvest Biology and Technology''. 32 (2) 193–204. doi:[https://doi.org/10.1016/j.postharvbio.2003.11.009 10.1016/j.postharvbio.2003.11.009].</ref> అదే విధంగా సంశ్లేషణ చేయబడుతుంది, కానీ గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద మెథల్లైల్ క్లోరైడ్ నుండి [[ఫినైల్ లిథియం]]ను క్షారంగా ఉపయోగించి తయారు చేస్తారు:<ref>Clarke, T. C.. (1971). "An Efficient and Convenient Synthesis of 1-Methylcyclopropene". ''J. Org. Chem.''. 36 (9) 1320–1321. doi:[https://doi.org/10.1021/jo00808a041 10.1021/jo00808a041].</ref>
:CH2\dC(CH3)CH2Cl + LiC6H5 -> CH3\sC3H3 + LiCl + C6H6
:CH2\dC(CH3)CH2Cl + LiC6H5 -> CH3\sC3H3 + LiCl + C6H6


Line 25: Line 82:
నైట్రోసైక్లోప్రొపేన్‌లను [[సోడియం మెథాక్సైడ్]]తో చికిత్స చేయడం ద్వారా నైట్రైట్ తొలగించబడి, సంబంధిత సైక్లోప్రొపీన్ ఉత్పన్నం ఏర్పడుతుంది.
నైట్రోసైక్లోప్రొపేన్‌లను [[సోడియం మెథాక్సైడ్]]తో చికిత్స చేయడం ద్వారా నైట్రైట్ తొలగించబడి, సంబంధిత సైక్లోప్రొపీన్ ఉత్పన్నం ఏర్పడుతుంది.


పూర్తిగా అలిఫాటిక్ సైక్లోప్రొపీన్‌ల సంశ్లేషణ మొదట ఆల్కైన్‌లకు కార్బీన్‌లను కాపర్-ఉత్ప్రేరకంతో జోడించడం ద్వారా వివరించబడింది. కాపర్ ఉత్ప్రేరకం సమక్షంలో, [[ఇథైల్ డయాజోఎసిటేట్]] ఎసిటిలీన్‌లతో చర్య జరిపి సైక్లోప్రొపీన్‌లను ఇస్తుంది. 1,2-డైమిథైల్‌సైక్లోప్రొపీన్-3-కార్బాక్సిలేట్ ఈ పద్ధతి ద్వారా [[2-బ్యూటైన్]] నుండి ఏర్పడుతుంది. కాపర్ సల్ఫేట్ మరియు కాపర్ డస్ట్ వంటివి ఇటువంటి చర్యలను ప్రోత్సహించడానికి ఉపయోగించే కాపర్ యొక్క ప్రసిద్ధ రూపాలు. [[రోడియం ఎసిటేట్]] కూడా ఉపయోగించబడింది.
పూర్తిగా అలిఫాటిక్ సైక్లోప్రొపీన్‌ల సంశ్లేషణ మొదట ఆల్కైన్‌లకు కార్బీన్‌లను కాపర్-ఉత్ప్రేరకంతో జోడించడం ద్వారా వివరించబడింది. కాపర్ ఉత్ప్రేరకం సమక్షంలో, [[ఇథైల్ డయాజోఎసిటేట్]] ఎసిటిలీన్‌లతో చర్య జరిపి సైక్లోప్రొపీన్‌లను ఇస్తుంది. 1,2-డైమిథైల్సైక్లోప్రొపీన్-3-కార్బాక్సిలేట్ ఈ పద్ధతి ద్వారా [[2-బ్యూటైన్]] నుండి ఏర్పడుతుంది. కాపర్ సల్ఫేట్ మరియు కాపర్ డస్ట్ వంటివి ఇటువంటి చర్యలను ప్రోత్సహించడానికి ఉపయోగించే కాపర్ యొక్క ప్రసిద్ధ రూపాలు. [[రోడియం ఎసిటేట్]] కూడా ఉపయోగించబడింది.


సైక్లోప్రొపీన్ ఉత్పన్నాలు సాధారణంగా నిల్వ చేయడానికి చాలా అస్థిరంగా ఉంటాయి, టెట్రాహైడ్రల్ కార్బన్ పరమాణువు వద్ద డైసబ్‌స్టిట్యూట్ చేయబడితే తప్ప. కొన్ని సందర్భాల్లో, భారీ సబ్‌స్టిట్యూయెంట్‌తో మోనోసబ్‌స్టిట్యూషన్ తగినంత స్థిరీకరణను అందిస్తుంది.<ref name=Yan08>Yan, Ni; Liu, Xiaozhong; Pallerla, Mahesh K.; Fox, Joseph M.. (2008-06-01). "Synthesis of stable derivatives of cycloprop-2-ene carboxylic acid". ''The Journal of Organic Chemistry''. 73 (11) 4283. doi:[https://doi.org/10.1021/jo800042w 10.1021/jo800042w].</ref>
సైక్లోప్రొపీన్ ఉత్పన్నాలు సాధారణంగా నిల్వ చేయడానికి చాలా అస్థిరంగా ఉంటాయి, టెట్రాహైడ్రల్ కార్బన్ పరమాణువు వద్ద డైసబ్‌స్టిట్యూట్ చేయబడితే తప్ప. కొన్ని సందర్భాల్లో, భారీ ప్రతిక్షేపకంతో మోనోసబ్‌స్టిట్యూషన్ తగినంత స్థిరీకరణను అందిస్తుంది.<ref name=Yan08>Yan, Ni; Liu, Xiaozhong; Pallerla, Mahesh K.; Fox, Joseph M.. (2008-06-01). "Synthesis of stable derivatives of cycloprop-2-ene carboxylic acid". ''The Journal of Organic Chemistry''. 73 (11) 4283. doi:[https://doi.org/10.1021/jo800042w 10.1021/jo800042w].</ref>


రింగ్ స్ట్రెయిన్ కారణంగా, సైక్లోప్రొపీన్‌లు అత్యంత చురుకైన [[డైనోఫైల్స్]] (dienophiles).<ref name=Yan08/>
వలయ ఒత్తిడి కారణంగా, సైక్లోప్రొపీన్‌లు అత్యంత చురుకైన [[డైనోఫైల్స్]] (dienophiles).<ref name=Yan08/>


== సైక్లోప్రొపీన్ చర్యలు ==
== సైక్లోప్రొపీన్ చర్యలు ==
సైక్లోప్రొపీన్‌పై అధ్యయనాలు ప్రధానంగా దాని అధిక రింగ్ స్ట్రెయిన్ యొక్క పరిణామాలపై దృష్టి సారిస్తాయి. 425 °C వద్ద, సైక్లోప్రొపీన్ [[మిథైల్ ఎసిటిలీన్]] (ప్రొపైన్)గా ఐసోమెరైజ్ అవుతుంది.
సైక్లోప్రొపీన్‌పై అధ్యయనాలు ప్రధానంగా దాని అధిక వలయ ఒత్తిడి యొక్క పరిణామాలపై దృష్టి సారిస్తాయి. 425 °C వద్ద, సైక్లోప్రొపీన్ [[మిథైల్ ఎసిటిలీన్]] (ప్రొపైన్) గా ఐసోమెరైజ్ అవుతుంది.
:C3H4 -> H3CC\tCH
:C3H4 -> H3CC\tCH


–36 °C (దాని అంచనా వేయబడిన మరిగే స్థానం) వద్ద సైక్లోప్రొపీన్ యొక్క ఫ్రాక్షనల్ డిస్టిలేషన్ ప్రయత్నం పాలిమరైజేషన్‌కు దారితీస్తుంది. ఈ ప్రక్రియ ఒక ఫ్రీ-రాడికల్ చైన్ రియాక్షన్ అని భావించబడుతుంది మరియు NMR స్పెక్ట్రా ఆధారంగా, ఉత్పత్తి పాలిసైక్లోప్రొపేన్ అని భావించబడుతుంది.
–36 °C (దాని అంచనా వేయబడిన మరిగే స్థానం) వద్ద సైక్లోప్రొపీన్ యొక్క ఫ్రాక్షనల్ డిస్టిలేషన్ ప్రయత్నం పాలిమరైజేషన్‌కు దారితీస్తుంది. ఈ విధానం ఫ్రీ-రాడికల్ చైన్ రియాక్షన్ అని భావించబడుతుంది, మరియు NMR స్పెక్ట్రా ఆధారంగా, ఉత్పత్తి పాలీసైక్లోప్రొపేన్ అని భావించబడుతుంది.


సైక్లోప్రొపీన్ [[సైక్లోపెంటాడైన్]]తో [[డీల్స్-ఆల్డర్ చర్య]]కు గురై ఎండో-ట్రైసైక్లో[3.2.1.0<sup>2,4</sup>]ఆక్ట్-6-ఈన్‌ను ఇస్తుంది. ఈ చర్య సాధారణంగా సైక్లోప్రొపీన్ సంశ్లేషణ తర్వాత దాని ఉనికిని తనిఖీ చేయడానికి ఉపయోగించబడుతుంది.
సైక్లోప్రొపీన్ [[సైక్లోపెంటాడైన్]]తో [[డీల్స్-ఆల్డర్ చర్య]]కు లోనై ఎండో-ట్రైసైక్లో[3.2.1.0<sup>2,4</sup>]ఆక్ట్-6-ఈన్‌ను ఇస్తుంది. ఈ చర్య సాధారణంగా సైక్లోప్రొపీన్ సంశ్లేషణ తర్వాత దాని ఉనికిని తనిఖీ చేయడానికి ఉపయోగించబడుతుంది.
:
:


== సంబంధిత సమ్మేళనాలు ==
== సంబంధిత సమ్మేళనాలు ==
* [[బోరిరీన్]]లు, [[ఫాస్ఫిరీన్]]లు మరియు [[సిలిరీన్]]లు అనేవి బోరాన్-, ఫాస్ఫరస్- మరియు సిలికాన్-సబ్‌స్టిట్యూటెడ్ సైక్లోప్రొపీన్‌లు, వీటి ఫార్ములా RBC2R'2, RPC2R'2, మరియు R2SiC2R'2.
* [[బోరిరీన్]]లు, [[ఫాస్ఫిరీన్]]లు, మరియు [[సిలిరీన్]]లు బోరాన్-, ఫాస్ఫరస్-, మరియు సిలికాన్-ప్రతిక్షేపిత సైక్లోప్రొపీన్‌లు, వీటి సంకేతం RBC2R'2, RPC2R'2, మరియు R2SiC2R'2.
* [[సైక్లోప్రొపీన్ ఫ్యాటీ యాసిడ్]]లు సహజంగా లభించే సైక్లోప్రొపీన్‌ల తరగతి.
* [[సైక్లోప్రొపీన్ కొవ్వు ఆమ్లాలు]] సహజంగా లభించే సైక్లోప్రొపీన్‌ల తరగతి.


== సూచనలు ==
== సూచనలు ==
Line 50: Line 107:
*Cyclopropene
*Cyclopropene


[[Category:సైక్లోప్రొపీన్లు| ]]
[[Category:Cyclopropenes| ]]
[[Category:సైక్లోఆల్కీన్లు]]
[[Category:Cycloalkenes]]
[[Category:వాయువులు]]
[[Category:Gases]]
[[Category:అన్యులీన్లు]]
[[Category:Annulenes]]


----
----

Latest revision as of 14:04, 5 October 2026

సైక్లోప్రొపీన్ యొక్క అస్థిపంజర సూత్రం (Skeletal formula)
సైక్లోప్రొపీన్ యొక్క అస్థిపంజర సూత్రం (అంతర్లీన హైడ్రోజన్‌లతో), సైక్లోప్రొపీన్ యొక్క బాల్ అండ్ స్టిక్ నమూనా
పేర్లు
ప్రాధాన్యత కలిగిన IUPAC పేరు: సైక్లోప్రొపీన్
గుర్తింపు సంఖ్యలు
CAS సంఖ్య 2781-85-3
3D నమూనా (JSmol) ఇంటరాక్టివ్ చిత్రం
ChemSpider 109788
MeSH cyclopropene
PubChem CID 123173
UNII 7B8994OHJ0
CompTox Dashboard (EPA) DTXSID20893759
InChI InChI=1S/C3H4/c1-2-3-1/h1-2H,3H2 Key: OOXWYYGXTJLWHA-UHFFFAOYSA-N
SMILES C1C=C1
ధర్మాలు
రసాయన సంకేతం C 3 H 4
మోలార్ ద్రవ్యరాశి 40.065 g·mol
మరిగే స్థానం (Boiling point) −36 °C (−33 °F; 237 K)
థర్మోకెమిస్ట్రీ
ఉష్ణ సామర్థ్యం (C) 51.9–53.9 J K mol
దహన ఉష్ణోగ్రత (Δ c H 298) −2032 – −2026 kJ mol
పేర్కొన్నవి తప్ప, డేటా ప్రామాణిక స్థితిలో (25 °C [77 °F], 100 kPa వద్ద) ఇవ్వబడింది. N సరిచూడండి (ఏమిటి?) ఇన్ఫోబాక్స్ సూచనలు

సైక్లోప్రొపీన్ (Cyclopropene) అనేది C3H4 రసాయన సంకేతం కలిగిన ఒక ఆర్గానిక్ సమ్మేళనం. ఇది అత్యంత సరళమైన సైక్లోఆల్కీన్. వలయం అధిక ఒత్తిడికి లోనవ్వడం వల్ల, సైక్లోప్రొపీన్‌ను తయారు చేయడం కష్టం మరియు ఇది అధిక చర్యాశీలతను కలిగి ఉంటుంది. ఈ రంగులేని వాయువు బంధం మరియు చర్యాశీలతపై అనేక ప్రాథమిక అధ్యయనాలకు విషయంగా ఉంది.[1] ఇది సహజంగా లభించదు, కానీ కొన్ని కొవ్వు ఆమ్లాలలో దీని ఉత్పన్నాలు కనిపిస్తాయి. సైక్లోప్రొపీన్ ఉత్పన్నాలను కొన్ని పండ్ల పక్వతను నియంత్రించడానికి వాణిజ్యపరంగా ఉపయోగిస్తారు.

నిర్మాణం మరియు బంధం

ఈ అణువు త్రికోణ నిర్మాణాన్ని కలిగి ఉంటుంది. సింగిల్ బాండ్తో పోలిస్తే డబుల్ బాండ్ పొడవు తగ్గడం వల్ల, డబుల్ బాండ్‌కు ఎదురుగా ఉన్న కోణం సైక్లోప్రొపేన్లో ఉండే 60° నుండి సుమారు 51°కి తగ్గుతుంది.[2] సైక్లోప్రొపేన్ మాదిరిగానే, వలయంలోని కార్బన్-కార్బన్ బంధం పెరిగిన p లక్షణాన్ని కలిగి ఉంటుంది: ఆల్కీన్ కార్బన్ పరమాణువులు వలయం కోసం sp2.68 హైబ్రిడైజేషన్‌ను ఉపయోగిస్తాయి.[3]

సైక్లోప్రొపీన్ మరియు దాని ఉత్పన్నాల సంశ్లేషణ

ప్రారంభ సంశ్లేషణలు

డెమ్యనోవ్ మరియు డోయారెంకో నిర్వహించిన సైక్లోప్రొపీన్ యొక్క మొదటి నిర్ధారిత సంశ్లేషణలో, సుమారు 300 °C వద్ద ప్లాటినైజ్డ్ క్లేపై ట్రైమిథైల్సైక్లోప్రోపైలామ్మోనియం హైడ్రాక్సైడ్ యొక్క థర్మల్ డీకంపోజిషన్ (ఉష్ణ వియోగం) ఉంటుంది.[4] ఈ చర్య ప్రధానంగా ట్రైమిథైలామైన్ మరియు డైమిథైల్సైక్లోప్రోపైల్ అమైన్‌లను, సుమారు 5% సైక్లోప్రొపీన్‌తో పాటు ఉత్పత్తి చేస్తుంది. తరువాత ష్లాటర్ 320–330 °C వద్ద ప్లాటినైజ్డ్ ఆస్బెస్టాస్ను ఉత్ప్రేరకంగా ఉపయోగించి పైరోలైటిక్ చర్య పరిస్థితులను మెరుగుపరిచి, 45% దిగుబడితో సైక్లోప్రొపీన్‌ను పొందారు.[5]

సైక్లోహెప్టాట్రైన్ మరియు డైమిథైల్ ఎసిటిలీన్ డైకార్బాక్సిలేట్ యొక్క అడక్ట్ థర్మోలిసిస్ ద్వారా కూడా సుమారు 1% దిగుబడితో సైక్లోప్రొపీన్‌ను పొందవచ్చు.[6]

అల్లైల్ క్లోరైడ్ల నుండి ఆధునిక సంశ్లేషణలు

అల్లైల్ క్లోరైడ్ 80 °C వద్ద సోడియం అమైడ్ క్షారంతో చికిత్స పొందినప్పుడు డీహైడ్రోహాలోజినేషన్కు గురై సుమారు 10% దిగుబడితో సైక్లోప్రొపీన్‌ను ఉత్పత్తి చేస్తుంది.[7]

CH2\dCHCH2Cl + NaNH2 -> C3H4 + NaCl + NH3

ఈ చర్య యొక్క ప్రధాన ఉప-ఉత్పత్తి అల్లైలామైన్. మరిగే టోలుయిన్లో 45–60 నిమిషాల పాటు సోడియం బిస్(ట్రైమిథైల్సిలైల్)అమైడ్కు అల్లైల్ క్లోరైడ్‌ను జోడించడం ద్వారా సుమారు 40% దిగుబడితో లక్షిత సమ్మేళనం లభిస్తుంది, ఇది స్వచ్ఛతలో మెరుగుదలను చూపుతుంది:

CH2\dCHCH2Cl + NaN(TMS)2 -> C3H4 + NaCl + NH(TMS)2

పండ్ల పక్వతను నెమ్మదింపజేయడానికి ఉపయోగించే 1-మిథైల్సైక్లోప్రొపీన్,[8][9] అదే విధంగా సంశ్లేషణ చేయబడుతుంది, కానీ గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద మెథల్లైల్ క్లోరైడ్ నుండి ఫినైల్ లిథియంను క్షారంగా ఉపయోగించి తయారు చేస్తారు:[10]

CH2\dC(CH3)CH2Cl + LiC6H5 -> CH3\sC3H3 + LiCl + C6H6

ఉత్పన్నాలు

నైట్రోసైక్లోప్రొపేన్‌లను సోడియం మెథాక్సైడ్తో చికిత్స చేయడం ద్వారా నైట్రైట్ తొలగించబడి, సంబంధిత సైక్లోప్రొపీన్ ఉత్పన్నం ఏర్పడుతుంది.

పూర్తిగా అలిఫాటిక్ సైక్లోప్రొపీన్‌ల సంశ్లేషణ మొదట ఆల్కైన్‌లకు కార్బీన్‌లను కాపర్-ఉత్ప్రేరకంతో జోడించడం ద్వారా వివరించబడింది. కాపర్ ఉత్ప్రేరకం సమక్షంలో, ఇథైల్ డయాజోఎసిటేట్ ఎసిటిలీన్‌లతో చర్య జరిపి సైక్లోప్రొపీన్‌లను ఇస్తుంది. 1,2-డైమిథైల్సైక్లోప్రొపీన్-3-కార్బాక్సిలేట్ ఈ పద్ధతి ద్వారా 2-బ్యూటైన్ నుండి ఏర్పడుతుంది. కాపర్ సల్ఫేట్ మరియు కాపర్ డస్ట్ వంటివి ఇటువంటి చర్యలను ప్రోత్సహించడానికి ఉపయోగించే కాపర్ యొక్క ప్రసిద్ధ రూపాలు. రోడియం ఎసిటేట్ కూడా ఉపయోగించబడింది.

సైక్లోప్రొపీన్ ఉత్పన్నాలు సాధారణంగా నిల్వ చేయడానికి చాలా అస్థిరంగా ఉంటాయి, టెట్రాహైడ్రల్ కార్బన్ పరమాణువు వద్ద డైసబ్‌స్టిట్యూట్ చేయబడితే తప్ప. కొన్ని సందర్భాల్లో, భారీ ప్రతిక్షేపకంతో మోనోసబ్‌స్టిట్యూషన్ తగినంత స్థిరీకరణను అందిస్తుంది.[11]

వలయ ఒత్తిడి కారణంగా, సైక్లోప్రొపీన్‌లు అత్యంత చురుకైన డైనోఫైల్స్ (dienophiles).[11]

సైక్లోప్రొపీన్ చర్యలు

సైక్లోప్రొపీన్‌పై అధ్యయనాలు ప్రధానంగా దాని అధిక వలయ ఒత్తిడి యొక్క పరిణామాలపై దృష్టి సారిస్తాయి. 425 °C వద్ద, సైక్లోప్రొపీన్ మిథైల్ ఎసిటిలీన్ (ప్రొపైన్) గా ఐసోమెరైజ్ అవుతుంది.

C3H4 -> H3CC\tCH

–36 °C (దాని అంచనా వేయబడిన మరిగే స్థానం) వద్ద సైక్లోప్రొపీన్ యొక్క ఫ్రాక్షనల్ డిస్టిలేషన్ ప్రయత్నం పాలిమరైజేషన్‌కు దారితీస్తుంది. ఈ విధానం ఫ్రీ-రాడికల్ చైన్ రియాక్షన్ అని భావించబడుతుంది, మరియు NMR స్పెక్ట్రా ఆధారంగా, ఉత్పత్తి పాలీసైక్లోప్రొపేన్ అని భావించబడుతుంది.

సైక్లోప్రొపీన్ సైక్లోపెంటాడైన్తో డీల్స్-ఆల్డర్ చర్యకు లోనై ఎండో-ట్రైసైక్లో[3.2.1.02,4]ఆక్ట్-6-ఈన్‌ను ఇస్తుంది. ఈ చర్య సాధారణంగా సైక్లోప్రొపీన్ సంశ్లేషణ తర్వాత దాని ఉనికిని తనిఖీ చేయడానికి ఉపయోగించబడుతుంది.

సంబంధిత సమ్మేళనాలు

సూచనలు

  1. ↑ Carter, F. L.. (1964). "Review of the Chemistry of Cyclopropene Compounds". Chemical Reviews. 64 (5) 497–525. doi:10.1021/cr60231a001.
  2. ↑ Staley, S. W.. (1987). "Structure of 3-cyanocyclopropene by microwave spectroscopy and ab initio molecular orbital calculations. Evidence for substituent-ring double bond interactions". J. Am. Chem. Soc.. 109 (10) 2880–2884. doi:10.1021/ja00244a004.
  3. ↑ Allen, F. H.. (1982). "The geometry of small rings: Molecular geometry of cyclopropene and its derivatives". Tetrahedron. 38 (5) 645–655. doi:10.1016/0040-4020(82)80206-8.
  4. ↑ (1966). Advances in Alicyclic Chemistry. 1 55. Academic Press Inc.. ISBN 9781483224206.
  5. ↑ Schlatter, Maurice J.. (1941-06-01). The Preparation of Cyclopropene. Journal of the American Chemical Society. 63 (6) 1733–1737. doi:10.1021/ja01851a068.
  6. ↑ (1997). Houben-Weyl. Methods of Organic Chemistry – Cyclopropanes, Authors Index, Compound Index. E 17d 2712–2713. George Thieme Verlag. ISBN 978-3-13-101644-7.
  7. ↑ Closs, G.L.. (1966). "A Simple Synthesis of Cyclopropene". Journal of Organic Chemistry. 31 (2) 638. doi:10.1021/jo01340a534.
  8. ↑ Beaudry, R.. (2001). "Use of 1-MCP on Apples". Perishable Handling Quarterly. (108) 12.
  9. ↑ Trinchero, G. D.. (May 2004). "Inhibition of ethylene action by 1-methylcyclopropene extends postharvest life of "Bartlett" pears". Postharvest Biology and Technology. 32 (2) 193–204. doi:10.1016/j.postharvbio.2003.11.009.
  10. ↑ Clarke, T. C.. (1971). "An Efficient and Convenient Synthesis of 1-Methylcyclopropene". J. Org. Chem.. 36 (9) 1320–1321. doi:10.1021/jo00808a041.
  11. ↑ 11.0 11.1 Yan, Ni; Liu, Xiaozhong; Pallerla, Mahesh K.; Fox, Joseph M.. (2008-06-01). "Synthesis of stable derivatives of cycloprop-2-ene carboxylic acid". The Journal of Organic Chemistry. 73 (11) 4283. doi:10.1021/jo800042w.

బయటి లింకులు

  • Cyclopropene

మూలం: ఇంగ్లీష్ వికీపీడియాలోని “Cyclopropene” వ్యాసానికి అనువాదం. మూల వ్యాసం: https://en.wikipedia.org/wiki/Cyclopropene ఈ అనువాదం స్వయంచాలకంగా రూపొందించబడింది.

Retrieved from "https://ltrc.sciwiki.in/index.php?title=సైక్లోప్రొపీన్&oldid=1875"