కార్బన్ మోనాక్సైడ్: Difference between revisions
From LTRC
ఇంగ్లీష్ వికీపీడియాలోని “Carbon monoxide” వ్యాసానికి తెలుగు అనువాదం |
ఇంగ్లీష్ వికీపీడియాలోని “Carbon monoxide” వ్యాసానికి తెలుగు అనువాదం |
||
| Line 1: | Line 1: | ||
[ | {| class="wikitable" | ||
|- | |||
! colspan="2" | కార్బన్ మోనాక్సైడ్ యొక్క బాల్-అండ్-స్టిక్ నమూనా | |||
5647 | |- | ||
5000 | ! colspan="2" | కార్బన్ మోనాక్సైడ్ నమూనా | ||
|- | |||
! colspan="2" | పేర్లు | |||
|- | |||
! colspan="2" | IUPAC పేరు కార్బన్ మోనాక్సైడ్ | |||
|- | |||
! colspan="2" | ఇతర పేర్లు కార్బోనిక్ ఆక్సైడ్ గ్యాస్, కార్బన్ ప్రోటాక్సైడ్, ఆక్సైడ్ ఆఫ్ కార్బన్, ప్రోటాక్సైడ్ ఆఫ్ కార్బన్, కార్బోనస్ ఆక్సైడ్, కార్బోనస్ యాసిడ్ గ్యాస్, కార్బన్(II) ఆక్సైడ్, బ్రీత్ ఆఫ్ కార్బన్, ఆక్సిజనేటెడ్ కార్బన్, కార్బేట్, కార్బోనైల్, వాటర్ గ్యాస్, హైడ్రోకార్బన్ గ్యాస్, ఫ్యూయల్ గ్యాస్, రాచ్‌గాస్, కార్బోనిక్ ఇన్ఫ్లమబుల్ ఎయిర్, హెవీ ఇన్ఫ్లమబుల్ ఎయిర్, వైట్ డాంప్, ఫైర్ డాంప్, పౌడర్ గ్యాస్, ఇల్యూమినేటింగ్ గ్యాస్, డౌసన్ గ్యాస్, మాండ్ గ్యాస్, పవర్ గ్యాస్, ప్రొడ్యూసర్ గ్యాస్, బ్లాస్ట్ ఫర్నేస్ గ్యాస్, కోల్ గ్యాస్, ఫ్లోజిస్టన్, కార్ గ్యాస్ | |||
|- | |||
! colspan="2" | గుర్తింపు సంఖ్యలు | |||
|- | |||
! CAS సంఖ్య | |||
| 630-08-0 | |||
|- | |||
! 3D నమూనా ( JSmol ) | |||
| ఇంటరాక్టివ్ చిత్రం | |||
|- | |||
! బెయిల్‌స్టెయిన్ రిఫరెన్స్ | |||
| 3587264 | |||
|- | |||
! ChEBI | |||
| CHEBI:17245 | |||
|- | |||
! ChEMBL | |||
| ChEMBL1231840 | |||
|- | |||
! ChemSpider | |||
| 275 | |||
|- | |||
! ECHA ఇన్ఫోకార్డ్ | |||
| 100.010.118 | |||
|- | |||
! EC సంఖ్య | |||
| 211-128-3 | |||
|- | |||
! గ్మెలిన్ రిఫరెన్స్ | |||
| 421 | |||
|- | |||
! KEGG | |||
| D09706 | |||
|- | |||
! MeSH | |||
| Carbon+monoxide | |||
|- | |||
! PubChem CID | |||
| 281 | |||
|- | |||
! RTECS సంఖ్య | |||
| FG3500000 | |||
|- | |||
! UNII | |||
| 7U1EE4V452 | |||
|- | |||
! UN సంఖ్య | |||
| 1016 | |||
|- | |||
! కాంప్‌టాక్స్ డాష్‌బోర్డ్ ( EPA ) | |||
| DTXSID5027273 | |||
|- | |||
! colspan="2" | InChI InChI=1S/CO/c1-2 కీ: UGFAIRIUMAVXCW-UHFFFAOYSA-N InChI=1/CO/c1-2 కీ: UGFAIRIUMAVXCW-UHFFFAOYAT | |||
|- | |||
! colspan="2" | SMILES [C-]#[O+] | |||
|- | |||
! colspan="2" | ధర్మాలు | |||
|- | |||
! రసాయన ఫార్ములా | |||
| C O | |||
|- | |||
! మోలార్ ద్రవ్యరాశి | |||
| 28.010 g·mol | |||
|- | |||
! రూపం | |||
| రంగులేనిది | |||
|- | |||
! వాసన | |||
| వాసన లేనిది | |||
|- | |||
! సాంద్రత | |||
| 789 kg/m , ద్రవం 1.250 kg/m (0 °C, 1 atm వద్ద), 1.145 kg/m (25 °C, 1 atm వద్ద) | |||
|- | |||
! ద్రవీభవన స్థానం | |||
| −205.02 °C (−337.04 °F; 68.13 K) | |||
|- | |||
! బాష్పీభవన స్థానం | |||
| −191.5 °C (−312.7 °F; 81.6 K) | |||
|- | |||
! నీటిలో ద్రావణీయత | |||
| 27.6 mg/L (25 °C) | |||
|- | |||
! ద్రావణీయత | |||
| క్లోరోఫామ్, ఎసిటిక్ యాసిడ్, ఇథైల్ ఎసిటేట్, ఇథనాల్, అమ్మోనియం హైడ్రాక్సైడ్, బెంజీన్‌లలో కరుగుతుంది | |||
|- | |||
! హెన్రీ నియమ స్థిరాంకం ( k H ) | |||
| 1.04 atm·m /mol | |||
|- | |||
! అయస్కాంత సున్నితత్వం (χ) | |||
| −9.8·10 cm /mol | |||
|- | |||
! వక్రీభవన సూచిక ( n D ) | |||
| 1.0003364 | |||
|- | |||
! డైపోల్ మూమెంట్ | |||
| 0.122 D | |||
|- | |||
! colspan="2" | థర్మోకెమిస్ట్రీ | |||
|- | |||
! ఉష్ణ సామర్థ్యం ( C ) | |||
| 29.1 J/(K·mol) | |||
|- | |||
! ప్రామాణిక మోలార్ ఎంట్రోపీ ( S 298 ) | |||
| 197.7 J/(K·mol) | |||
|- | |||
! ప్రామాణిక సంశ్లేషణ ఎంథాల్పీ (Δ f H 298 ) | |||
| −110.5 kJ/mol | |||
|- | |||
! ప్రామాణిక దహన ఎంథాల్పీ (Δ c H 298 ) | |||
| −283.0 kJ/mol | |||
|- | |||
! colspan="2" | ఫార్మకాలజీ | |||
|- | |||
! ATC కోడ్ | |||
| V04CX08 ( WHO ) | |||
|- | |||
! colspan="2" | ప్రమాదాలు | |||
|- | |||
! colspan="2" | వృత్తిపరమైన భద్రత మరియు ఆరోగ్యం (OHS/OSH): | |||
|- | |||
! ప్రధాన ప్రమాదాలు | |||
| పీల్చడం ద్వారా విషపూరితం | |||
|- | |||
! colspan="2" | GHS లేబులింగ్ : | |||
|- | |||
! పిక్టోగ్రామ్‌లు | |||
| ‹ దిగువ ఉన్న టెంప్లేట్ ( GHS ఫ్లేమ్ ) GHS పిక్టోగ్రామ్‌తో విలీనం చేయడానికి పరిశీలించబడుతోంది. ఏకాభిప్రాయాన్ని చేరుకోవడానికి చర్చ కోసం టెంప్లేట్‌లను చూడండి. › ‹ దిగువ ఉన్న టెంప్లేట్ ( GHS స్కల్ అండ్ క్రాస్‌బోన్స్ ) GHS పిక్టోగ్రామ్‌తో విలీనం చేయడానికి పరిశీలించబడుతోంది. ఏకాభిప్రాయాన్ని చేరుకోవడానికి చర్చ కోసం టెంప్లేట్‌లను చూడండి. › ‹ దిగువ ఉన్న టెంప్లేట్ ( GHS హెల్త్ హజార్డ్ ) GHS పిక్టోగ్రామ్‌తో విలీనం చేయడానికి పరిశీలించబడుతోంది. ఏకాభిప్రాయాన్ని చేరుకోవడానికి చర్చ కోసం టెంప్లేట్‌లను చూడండి. › | |||
|- | |||
! సిగ్నల్ పదం | |||
| ప్రమాదం | |||
|- | |||
! ప్రమాద ప్రకటనలు | |||
| H220 , H331 , H360 , H372 , H420 | |||
|- | |||
! జాగ్రత్త ప్రకటనలు | |||
| P201 , P202 , P210 , P251 , P260 , P264 , P270 , P281 , P304+P340 , P308+P313 , P311 , P314 , P321 , P377 , P381 , P403 , P403+P233 , P405 , P501 | |||
|- | |||
! NFPA 704 (ఫైర్ డైమండ్) | |||
| 3 4 0 | |||
|- | |||
! ఫ్లాష్ పాయింట్ | |||
| −191 °C (−311.8 °F; 82.1 K) | |||
|- | |||
! స్వయం-దహన ఉష్ణోగ్రత | |||
| 609 °C (1,128 °F; 882 K) | |||
|- | |||
! పేలుడు పరిమితులు | |||
| 12.5–74.2% | |||
|- | |||
! colspan="2" | ప్రాణాంతక మోతాదు లేదా గాఢత (LD, LC): | |||
|- | |||
! LC 50 ( మధ్యస్థ గాఢత ) | |||
| 8636 ppm (ఎలుక, 15 నిమి) 5207 ppm (ఎలుక, 30 నిమి) 1784 ppm (ఎలుక, 4 గం) 2414 ppm (మౌస్, 4 గం) 5647 ppm (గినియా పిగ్, 4 గం) | |||
|- | |||
! LC Lo ( అత్యల్ప ప్రచురితమైన ) | |||
| 4000 ppm (మానవుడు, 30 నిమి) 5000 ppm (మానవుడు, 5 నిమి) | |||
|- | |||
! colspan="2" | NIOSH (US ఆరోగ్య ఎక్స్‌పోజర్ పరిమితులు): | |||
|- | |||
! PEL (అనుమతించదగినది) | |||
| TWA 50 ppm (55 mg/m ) | |||
|- | |||
! REL (సిఫార్సు చేయబడినది) | |||
| TWA 35 ppm (40 mg/m ) C 200 ppm (229 mg/m ) | |||
|- | |||
! IDLH (తక్షణ ప్రమాదం) | |||
| 1200 ppm | |||
|- | |||
! సేఫ్టీ డేటా షీట్ (SDS) | |||
| ICSC 0023 | |||
|- | |||
! colspan="2" | సంబంధిత సమ్మేళనాలు | |||
|- | |||
! ఇతర యానియాన్లు | |||
| కార్బన్ మోనోసల్ఫైడ్ | |||
|- | |||
! ఇతర కాటయాన్లు | |||
| సిలికాన్ మోనాక్సైడ్, జెర్మేనియం మోనాక్సైడ్, టిన్(II) ఆక్సైడ్, లెడ్(II) ఆక్సైడ్ | |||
|- | |||
! సంబంధిత కార్బన్ ఆక్సైడ్లు | |||
| కార్బన్ డయాక్సైడ్, కార్బన్ సబాక్సైడ్, ఆక్సోకార్బన్లు | |||
|- | |||
! colspan="2" | అనుబంధ డేటా పేజీ | |||
|- | |||
! colspan="2" | కార్బన్ మోనాక్సైడ్ (డేటా పేజీ) | |||
|- | |||
! colspan="2" | పేర్కొన్నవి తప్ప, డేటా వాటి ప్రామాణిక స్థితిలో (25 °C [77 °F], 100 kPa వద్ద) ఇవ్వబడింది. Y ధృవీకరించు ( ఏది? ) ఇన్ఫోబాక్స్ సూచనలు | |||
|} | |||
'''కార్బన్ మోనాక్సైడ్''' ([[రసాయన | '''కార్బన్ మోనాక్సైడ్''' ([[రసాయన ఫార్ములా]] '''CO''') అనేది ఒక విషపూరితమైన, మండే స్వభావం గల వాయువు. ఇది రంగు, వాసన, రుచి లేనిది మరియు గాలి కంటే కొంచెం తక్కువ సాంద్రత కలిగి ఉంటుంది. కార్బన్ మోనాక్సైడ్ ఒక [[కార్బన్]] పరమాణువు మరియు ఒక [[ఆక్సిజన్]] పరమాణువును కలిగి ఉంటుంది, ఇవి [[ట్రిపుల్ బాండ్]] (త్రిబంధం) ద్వారా అనుసంధానించబడి ఉంటాయి. ఇది అత్యంత సరళమైన [[ఆక్సోకార్బన్|కార్బన్ ఆక్సైడ్]]. [[కోఆర్డినేషన్ కాంప్లెక్స్]]లలో, కార్బన్ మోనాక్సైడ్ [[లిగాండ్]]ను ''[[మెటల్ కార్బోనైల్|కార్బోనైల్]]'' అని పిలుస్తారు. ఇది పారిశ్రామిక రసాయన శాస్త్రంలోని అనేక ప్రక్రియలలో కీలకమైన పదార్థం. | ||
కార్బన్ మోనాక్సైడ్ యొక్క అత్యంత సాధారణ మూలం కార్బన్ కలిగిన సమ్మేళనాల పాక్షిక [[దహనం]]. అనేక పర్యావరణ మరియు జీవసంబంధిత వనరులు కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌ను ఉత్పత్తి చేస్తాయి. | కార్బన్ మోనాక్సైడ్ యొక్క అత్యంత సాధారణ మూలం కార్బన్ కలిగిన సమ్మేళనాల పాక్షిక [[దహనం]]. అనేక పర్యావరణ మరియు జీవసంబంధిత వనరులు కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌ను ఉత్పత్తి చేస్తాయి. పరిశ్రమలో, కార్బన్ మోనాక్సైడ్ మందులు, సుగంధ ద్రవ్యాలు మరియు ఇంధనాలతో సహా అనేక సమ్మేళనాల ఉత్పత్తిలో ముఖ్యమైనది.<ref>(2001). "Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry". ISBN 3527306730. doi:[https://doi.org/10.1002/14356007.a05_203 10.1002/14356007.a05_203].</ref> | ||
CO అనేది [[ఇండోర్ గాలి నాణ్యత]]ను ప్రభావితం చేసే అత్యంత తీవ్రమైన విషపూరిత కలుషితాలలో ఒకటి. CO [[పొగాకు పొగ]] నుండి | CO అనేది [[ఇండోర్ గాలి నాణ్యత]]ను ప్రభావితం చేసే అత్యంత తీవ్రమైన విషపూరిత కలుషితాలలో ఒకటి. CO [[పొగాకు పొగ]] నుండి విడుదల కావచ్చు మరియు సరిగ్గా పనిచేయని ఇంధన-దహన స్టవ్లు (కలప, కిరోసిన్, సహజ వాయువు, ప్రొపేన్) మరియు ఇంధన-దహన హీటింగ్ సిస్టమ్‌లు (కలప, చమురు, సహజ వాయువు) మరియు ఈ ఉపకరణాలకు అనుసంధానించబడిన మూసివేయబడిన [[ఫ్లూ]]ల నుండి ఉత్పత్తి కావచ్చు.<ref name="Myers-2022">Myers, Isabella. (February 2022). [https://www.coresearchtrust.org/assets/uploads/images/CORT-Report-Medical-Examiners-Coroners-and-CO.pdf The efficient operation of regulation and legislation: An holistic approach to understanding the effect of Carbon Monoxide on mortality]. CO Research Trust.</ref> [[కార్బన్ మోనాక్సైడ్ విషప్రయోగం]] అనేక దేశాలలో అత్యంత సాధారణమైన ప్రాణాంతక గాలి విషప్రయోగం.<ref name="UK Health Security Agency" /><ref name="Myers-2022" /><ref name="Dent-2024" /> | ||
కార్బన్ మోనాక్సైడ్ | కార్బన్ మోనాక్సైడ్ [[జీవరాశుల వర్గీకరణ|జీవరాశుల రాజ్యాల]] అంతటా ముఖ్యమైన జీవసంబంధిత పాత్రలను కలిగి ఉంది. ఇది మానవులతో సహా అనేక జీవులచే ఉత్పత్తి చేయబడుతుంది. క్షీరదాల శరీరధర్మ శాస్త్రంలో, కార్బన్ మోనాక్సైడ్ అనేది [[హార్మెసిస్]]కు ఒక క్లాసిక్ ఉదాహరణ, ఇక్కడ తక్కువ గాఢతలు అంతర్జాత [[న్యూరోట్రాన్స్మిటర్]] ([[గ్యాసోట్రాన్స్‌మిటర్]])గా పనిచేస్తాయి మరియు అధిక గాఢతలు [[విషపూరితం]]గా మారి, కార్బన్ మోనాక్సైడ్ విషప్రయోగానికి దారితీస్తాయి. ఇది [[సైనైడ్]] యానియాన్ CN- మరియు పరమాణు [[నైట్రోజన్]] N2 రెండింటితో [[ఐసోఎలక్ట్రానిక్]]గా ఉంటుంది. | ||
== భౌతిక మరియు రసాయన ధర్మాలు == | == భౌతిక మరియు రసాయన ధర్మాలు == | ||
కార్బన్ మోనాక్సైడ్ అత్యంత సరళమైన [[ఆక్సోకార్బన్]] మరియు 10 వాలెన్స్ ఎలక్ట్రాన్లను కలిగి ఉన్న ఇతర త్రిబంధిత [[ | కార్బన్ మోనాక్సైడ్ అత్యంత సరళమైన [[ఆక్సోకార్బన్]] మరియు 10 వాలెన్స్ ఎలక్ట్రాన్లను కలిగి ఉన్న ఇతర త్రిబంధిత [[డయాటోమిక్]] జాతులతో [[ఐసోఎలక్ట్రానిక్]]గా ఉంటుంది, వీటిలో [[సైనైడ్]] యానియాన్, [[నైట్రోసోనియం]] కాటయాన్, [[బోరాన్ మోనోఫ్లోరైడ్]] మరియు పరమాణు [[నైట్రోజన్]] ఉన్నాయి. దీని [[మోలార్ ద్రవ్యరాశి]] 28.0, ఇది [[ఆదర్శ వాయు నియమం]] ప్రకారం, గాలి కంటే కొంచెం తక్కువ సాంద్రతను కలిగి ఉంటుంది, గాలి సగటు మోలార్ ద్రవ్యరాశి 28.8. | ||
కార్బన్ మరియు ఆక్సిజన్ ఒక [[ | కార్బన్ మరియు ఆక్సిజన్ ఒక [[ట్రిపుల్ బాండ్]] ద్వారా అనుసంధానించబడి ఉంటాయి, ఇది నికరంగా రెండు [[పై బాండ్]]లు మరియు ఒక [[సిగ్మా బాండ్]]ను కలిగి ఉంటుంది. కార్బన్ పరమాణువు మరియు ఆక్సిజన్ పరమాణువు మధ్య [[బంధం పొడవు]] 112.8 [[పికోమీటర్|pm]].<ref name="gilliam">(1950). "Microwave Spectroscopy in the Region from Two to Three Millimeters". ''[[Physical Review]]''. 78 (2) 140–144. doi:[https://doi.org/10.1103/PhysRev.78.140 10.1103/PhysRev.78.140].</ref> ఈ బంధం పొడవు ట్రిపుల్ బాండ్‌కు అనుగుణంగా ఉంటుంది, పరమాణు నైట్రోజన్ (N2) వలె, ఇది ఇలాంటి బంధం పొడవును (109.76 pm) మరియు దాదాపు అదే [[అణు ద్రవ్యరాశి]]ని కలిగి ఉంటుంది. కార్బన్-ఆక్సిజన్ డబుల్ బాండ్లు గణనీయంగా పొడవుగా ఉంటాయి, ఉదాహరణకు [[ఫార్మాల్డిహైడ్]]లో 120.8 pm. బాష్పీభవన స్థానం (82 K) మరియు ద్రవీభవన స్థానం (68 K) N2 (వరుసగా 77 K మరియు 63 K) వాటికి చాలా దగ్గరగా ఉంటాయి. 1072 kJ/mol యొక్క [[బంధ-విచ్ఛేదన శక్తి]] N2 (942 kJ/mol) కంటే బలంగా ఉంటుంది మరియు ఇది తెలిసిన అత్యంత బలమైన రసాయన బంధాన్ని సూచిస్తుంది.<ref>[https://www.wiredchemist.com/chemistry/data/bond_energies_lengths.html Common Bond Energies (D) and Bond Lengths (r)]. wiredchemist.com</ref> | ||
కార్బన్ మోనాక్సైడ్ యొక్క [[ | కార్బన్ మోనాక్సైడ్ యొక్క [[గ్రౌండ్ స్టేట్|గ్రౌండ్]] [[ఎలక్ట్రానిక్ స్థితి]] ఒక [[సింగిల్ స్టేట్]],<ref>Vidal, C. R.. (28 June 1997). [http://www.mpe.mpg.de/lab/CO/co.html Highly Excited Triplet States of Carbon Monoxide].</ref> ఎందుకంటే ఇందులో జతకాని ఎలక్ట్రాన్లు లేవు. | ||
{| class="wikitable mw-collapsible" | {| class="wikitable mw-collapsible" | ||
|+ | |+ | ||
వాతావరణ పీడనం వద్ద కార్బన్ మోనాక్సైడ్ (CO) యొక్క ఉష్ణ మరియు భౌతిక ధర్మాలు<ref>Holman, Jack P.. (2002). "Heat transfer". 600–606. McGraw-Hill Companies, Inc.. ISBN 9780072406559.</ref><ref>Incropera 1 Dewitt 2 Bergman 3 Lavigne 4, Frank P. 1 David P. 2 Theodore L. 3 Adrienne S. 4. (2007). "Fundamentals of heat and mass transfer.". 941–950. John Wiley and Sons, Inc.. ISBN 9780471457282.</ref> | వాతావరణ పీడనం వద్ద కార్బన్ మోనాక్సైడ్ (CO) యొక్క ఉష్ణ మరియు భౌతిక ధర్మాలు<ref>Holman, Jack P.. (2002). "Heat transfer". 600–606. McGraw-Hill Companies, Inc.. ISBN 9780072406559.</ref><ref>Incropera 1 Dewitt 2 Bergman 3 Lavigne 4, Frank P. 1 David P. 2 Theodore L. 3 Adrienne S. 4. (2007). "Fundamentals of heat and mass transfer.". 941–950. John Wiley and Sons, Inc.. ISBN 9780471457282.</ref> | ||
!ఉష్ణోగ్రత (°C) || ఉష్ణోగ్రత (K) || సాంద్రత (kg/m<sup>3</sup>) || విశిష్ట ఉష్ణం (J/g | !ఉష్ణోగ్రత (°C) || ఉష్ణోగ్రత (K) || సాంద్రత (kg/m<sup>3</sup>) || విశిష్ట ఉష్ణం (J/g °C) || డైనమిక్ స్నిగ్ధత (cg/m s) || కైనమాటిక్ స్నిగ్ధత (cm<sup>2</sup>/s) || ఉష్ణ వాహకత (cW/m °C) || ఉష్ణ వ్యాప్తి (cm<sup>2</sup>/s) || [[ప్రాండ్ట్ల్ సంఖ్య]] | ||
|- | |- | ||
| −73.15 | | −73.15 | ||
| Line 84: | Line 277: | ||
=== బంధం మరియు డైపోల్ మూమెంట్ === | === బంధం మరియు డైపోల్ మూమెంట్ === | ||
కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌లోని C\tO బంధం యొక్క బలం దాని కంపన పౌనఃపున్యం 2143 | కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌లోని C\tO బంధం యొక్క బలం దాని కంపన పౌనఃపున్యం 2143 cm<sup>−1</sup> ద్వారా సూచించబడుతుంది.<ref name=nuCO>(1962). "Infrared Spectra of Carbon Monoxide and Carbon Dioxide Adsorbed on Chromia–Alumina and on Alumina". ''Canadian Journal of Chemistry''. 40 (10) 1997–2006. doi:[https://doi.org/10.1139/v62-306 10.1139/v62-306].</ref> పోలిక కోసం, కీటోన్లు మరియు ఎస్టర్లు వంటి ఆర్గానిక్ కార్బోనైల్స్ సుమారు 1700 cm<sup>−1</sup> వద్ద శోషించబడతాయి. | ||
కార్బన్ మరియు ఆక్సిజన్ కలిసి [[వాలెన్స్ షెల్]]లో మొత్తం 10 [[ | కార్బన్ మరియు ఆక్సిజన్ కలిసి [[వాలెన్స్ షెల్]]లో మొత్తం 10 [[ఎలక్ట్రాన్లు]] కలిగి ఉంటాయి. కార్బన్ మరియు ఆక్సిజన్ రెండింటికీ [[ఆక్టెట్ నియమం]] అనుసరించి, రెండు పరమాణువులు ఒక [[ట్రిపుల్ బాండ్]]ను ఏర్పరుస్తాయి, ఆర్గానిక్ కార్బోనైల్ సమ్మేళనాలలో కనిపించే సాధారణ డబుల్ బాండ్ కంటే, మూడు బాండింగ్ మాలిక్యులర్ ఆర్బిటాల్‌లలో ఆరు భాగస్వామ్య ఎలక్ట్రాన్లను కలిగి ఉంటాయి. భాగస్వామ్య ఎలక్ట్రాన్లలో నాలుగు ఆక్సిజన్ పరమాణువు నుండి మరియు రెండు మాత్రమే కార్బన్ నుండి వస్తాయి కాబట్టి, ఒక బాండింగ్ ఆర్బిటాల్ ఆక్సిజన్ నుండి రెండు ఎలక్ట్రాన్లచే ఆక్రమించబడుతుంది, ఇది డేటివ్ లేదా [[డైపోలార్ బాండ్]]ను ఏర్పరుస్తుంది. ఇది అణువు యొక్క C←O [[రసాయన ధ్రువణత|ధ్రువణతకు]] కారణమవుతుంది, కార్బన్‌పై స్వల్ప ప్రతికూల ఆవేశం మరియు ఆక్సిజన్‌పై స్వల్ప సానుకూల ఆవేశం ఉంటుంది. ఇతర రెండు బాండింగ్ ఆర్బిటాల్‌లు ఒక్కొక్కటి కార్బన్ నుండి ఒక ఎలక్ట్రాన్ మరియు ఆక్సిజన్ నుండి ఒక ఎలక్ట్రాన్‌ను కలిగి ఉంటాయి, ఇవి రివర్స్ C→O ధ్రువణతతో (ధ్రువ) కోవలెంట్ బంధాలను ఏర్పరుస్తాయి, ఎందుకంటే ఆక్సిజన్ కార్బన్ కంటే ఎక్కువ [[ఎలక్ట్రోనెగటివిటీ|ఎలక్ట్రోనెగటివ్]] కలిగి ఉంటుంది. స్వేచ్ఛా కార్బన్ మోనాక్సైడ్ అణువులో, కార్బన్ చివర నికర ప్రతికూల ఆవేశం δ<sup>−</sup> మిగిలి ఉంటుంది మరియు అణువు 0.122 [[డెబై|D]] యొక్క చిన్న [[బాండ్ డైపోల్ మూమెంట్]]ను కలిగి ఉంటుంది.<ref>(1991). "The dipole moment of carbon monoxide". ''J. Chem. Phys.''. 94 (10) 6660. doi:[https://doi.org/10.1063/1.460293 10.1063/1.460293].</ref> | ||
అందువల్ల అణువు అసమానంగా ఉంటుంది: ఆక్సిజన్ కార్బన్ కంటే ఎక్కువ ఎలక్ట్రాన్ సాంద్రతను కలిగి ఉంటుంది మరియు | అందువల్ల అణువు అసమానంగా ఉంటుంది: ఆక్సిజన్ కార్బన్ కంటే ఎక్కువ ఎలక్ట్రాన్ సాంద్రతను కలిగి ఉంటుంది మరియు ప్రతికూల కార్బన్ వలె కాకుండా, స్వల్పంగా సానుకూల ఆవేశాన్ని కలిగి ఉంటుంది. | ||
కార్బన్ మోనాక్సైడ్ 2.6 యొక్క గణన భిన్న బంధ క్రమాన్ని కలిగి ఉంది, ఇది "మూడవ" బంధం ముఖ్యమైనదని కానీ పూర్తి బంధం కంటే కొంత తక్కువగా ఉంటుందని సూచిస్తుంది.<ref>(2011-08-01). "Bond Order and Chemical Properties of BF, CO, and N2". ''Journal of Chemical Education''. 88 (8) 1094–1097. doi:[https://doi.org/10.1021/ed100758t 10.1021/ed100758t].</ref> | కార్బన్ మోనాక్సైడ్ 2.6 యొక్క గణన భిన్న బంధ క్రమాన్ని కలిగి ఉంది, ఇది "మూడవ" బంధం ముఖ్యమైనదని కానీ పూర్తి బంధం కంటే కొంత తక్కువగా ఉంటుందని సూచిస్తుంది.<ref>(2011-08-01). "Bond Order and Chemical Properties of BF, CO, and N2". ''Journal of Chemical Education''. 88 (8) 1094–1097. doi:[https://doi.org/10.1021/ed100758t 10.1021/ed100758t].</ref> అందువల్ల, వాలెన్స్ బాండ్ పరంగా, -C\tO+ అత్యంత ముఖ్యమైన నిర్మాణం, అయితే :C=O నాన్-ఆక్టెట్, కానీ ప్రతి పరమాణువుపై తటస్థ ఫార్మల్ ఆవేశాన్ని కలిగి ఉంటుంది మరియు రెండవ అత్యంత ముఖ్యమైన రెసొనెన్స్ కారకాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ రెసొనెన్స్ నిర్మాణంలో కార్బన్ యొక్క లోన్ పెయిర్ మరియు డైవాలెన్స్ కారణంగా, కార్బన్ మోనాక్సైడ్ తరచుగా అసాధారణంగా స్థిరీకరించబడిన [[కార్బీన్]]గా పరిగణించబడుతుంది.<ref>Ulrich, Henri. (2009). "Cumulenes in click reactions". 45. Wiley. ISBN 9780470747957.</ref> [[ఐసోసైనైడ్]]లు అనేవి O స్థానంలో NR (R = ఆల్కైల్ లేదా ఆరిల్) సమూహం ఉన్న సమ్మేళనాలు మరియు ఇలాంటి బంధ నిర్మాణాన్ని కలిగి ఉంటాయి. | ||
కార్బన్ మోనాక్సైడ్ [[మెటల్ | కార్బన్ మోనాక్సైడ్ [[మెటల్ కార్బోనైల్|లిగాండ్]]గా పనిచేస్తే, [[కోఆర్డినేషన్ కాంప్లెక్స్]] నిర్మాణాన్ని బట్టి, డైపోల్ యొక్క ధ్రువణత ఆక్సిజన్ చివర నికర ప్రతికూల ఆవేశంతో మారవచ్చు.<ref>(1997). "Theoretical Analysis of the Bonding between CO and Positively Charged Atoms". ''J. Phys. Chem. A''. 101 (49) 9551–9559. doi:[https://doi.org/10.1021/jp972657l 10.1021/jp972657l].</ref> | ||
దిగువన ఉన్న ''[[#Coordination_chemistry|"కోఆర్డినేషన్ కెమిస్ట్రీ"]]'' విభాగాన్ని కూడా చూడండి. | దిగువన ఉన్న ''[[#Coordination_chemistry|"కోఆర్డినేషన్ కెమిస్ట్రీ"]]'' విభాగాన్ని కూడా చూడండి. | ||
=== బంధ ధ్రువణత మరియు ఆక్సీకరణ స్థితి === | === బంధ ధ్రువణత మరియు ఆక్సీకరణ స్థితి === | ||
ఆక్సిజన్ యొక్క | సైద్ధాంతిక మరియు ప్రయోగాత్మక అధ్యయనాలు ఆక్సిజన్ యొక్క అధిక ఎలక్ట్రోనెగటివిటీ ఉన్నప్పటికీ, డైపోల్ మూమెంట్ మరింత ప్రతికూల కార్బన్ చివర నుండి మరింత సానుకూల ఆక్సిజన్ చివర వైపు ఉంటుందని చూపిస్తున్నాయి.<ref>(2009). "Theoretical Study of the 1:1 Complexes between Carbon Monoxide and Hypohalous Acids". ''J. Phys. Chem. A''. 113 (13) 3237–3244. doi:[https://doi.org/10.1021/jp810462h 10.1021/jp810462h].</ref><ref>(1 June 1977). "Electric and magnetic properties of carbon monoxide by molecular-beam electric-resonance spectroscopy". ''Chemical Physics''. 22 (2) 319–324. doi:[https://doi.org/10.1016/0301-0104(77)87016-X 10.1016/0301-0104(77)87016-X].</ref> మూడు బంధాలు వాస్తవానికి బలంగా ధ్రువణత చెందిన [[పోలార్ కోవలెంట్ బాండ్]]లు. ఆక్సిజన్ పరమాణువు వైపు లెక్కించబడిన ధ్రువణత [[సిగ్మా బాండ్|σ-బంధం]] కోసం 71% మరియు రెండు [[పై బాండ్|π-బంధాల]] కోసం 77%.<ref name="Stefan">(2000). "How relevant are S=O and P=O Double Bonds for the Description of the Acid Molecules H<sub>2</sub>SO<sub>3</sub>, H<sub>2</sub>SO<sub>4</sub>, and H<sub>3</sub>PO<sub>3</sub>, respectively?". ''Journal of Molecular Modeling''. 6 (2) 282–288. doi:[https://doi.org/10.1007/PL00010730 10.1007/PL00010730].</ref> | ||
కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌లో కార్బన్ యొక్క [[ఆక్సీకరణ స్థితి]] ఈ నిర్మాణాలలో ప్రతిదానిలో +2. | కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌లో కార్బన్ యొక్క [[ఆక్సీకరణ స్థితి]] ఈ నిర్మాణాలలో ప్రతిదానిలో +2. అన్ని బాండింగ్ ఎలక్ట్రాన్లను మరింత ఎలక్ట్రోనెగటివ్ ఆక్సిజన్‌కు చెందినవిగా పరిగణించడం ద్వారా ఇది లెక్కించబడుతుంది. కార్బన్‌పై ఉన్న రెండు నాన్-బాండింగ్ ఎలక్ట్రాన్లు మాత్రమే కార్బన్‌కు కేటాయించబడతాయి. ఈ గణనలో, కార్బన్ అణువులో కేవలం రెండు వాలెన్స్ ఎలక్ట్రాన్లను మాత్రమే కలిగి ఉంటుంది, స్వేచ్ఛా పరమాణువులో నాలుగుతో పోలిస్తే. | ||
== | == సంభవనీయత == | ||
<ref>[http://earthobservatory.nasa.gov/GlobalMaps/view.php?d1=MOP_CO_M Global Maps. Carbon Monoxide]. earthobservatory.nasa.gov</ref> | <ref>[http://earthobservatory.nasa.gov/GlobalMaps/view.php?d1=MOP_CO_M Global Maps. Carbon Monoxide]. earthobservatory.nasa.gov</ref> | ||
కార్బన్ మోనాక్సైడ్ అనేక పరిసరాలలో, సాధారణంగా తక్కువ స్థాయిలో | కార్బన్ మోనాక్సైడ్ అనేక పరిసరాలలో, సాధారణంగా తక్కువ స్థాయిలో సంభవిస్తుంది. ఉదాహరణకు, మొక్కల పదార్థాల ఫోటోకెమికల్ క్షీణత సంవత్సరానికి సుమారు 60 మిలియన్ టన్నులను ఉత్పత్తి చేస్తుంది.<ref>(1999). "Atmospheric carbon monoxide". ''Chemosphere - Global Change Science''. 1 (1–3) ix-xi. doi:[https://doi.org/10.1016/S1465-9972(99)00053-7 10.1016/S1465-9972(99)00053-7].</ref> [[మిలియన్‌కు భాగాలు]] (ppm) లో సాధారణ గాఢతలు క్రింది విధంగా ఉన్నాయి: | ||
{| class="wikitable" | {| class="wikitable" | ||
|+'''పొడి వాతావరణం యొక్క కూర్పు, ఘనపరిమాణం ద్వారా'''<ref> | |+'''పొడి వాతావరణం యొక్క కూర్పు, ఘనపరిమాణం ద్వారా'''<ref>సంఖ్యల కోసం మూలం: కార్బన్ డయాక్సైడ్, [https://www.esrl.noaa.gov/gmd/ccgg/trends/#mlo NOAA ఎర్త్ సిస్టమ్ రీసెర్చ్ లాబొరేటరీ], (2010.06 నవీకరించబడింది). మీథేన్, [[ఇంటర్‌గవర్నమెంటల్ ప్యానెల్ ఆన్ క్లైమేట్ చేంజ్|IPCC]] [http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/221.htm#tab61 TAR టేబుల్ 6.1] [https://web.archive.org/web/20070615161122/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/221.htm#tab61 ఆర్కైవ్ చేసిన కాపీ], (1998కి నవీకరించబడింది). నాసా మొత్తం 100% కంటే 17 ppmv ఎక్కువగా ఉంది, మరియు ఇక్కడ 15 ppmv పెంచబడింది. సాధారణీకరించడానికి, N2 సుమారు 25 ppmv మరియు O2 సుమారు 7 ppmv తగ్గించబడాలి.</ref> | ||
|- | |- | ||
! | ! గాఢత (ppmv<ref group="note">[[మిలియన్‌కు భాగాలు]] ఘనపరిమాణం ద్వారా (గమనిక: [[ఘనపరిమాణ భిన్నం]] ఆదర్శ వాయువుకు మాత్రమే [[మోల్ భిన్నం]]కు సమానం, [[ఘనపరిమాణం (థర్మోడైనమిక్స్)#పాక్షిక ఘనపరిమాణం|ఘనపరిమాణం (థర్మోడైనమిక్స్)]] చూడండి)</ref>) | ||
! మూలం | ! మూలం | ||
|- | |- | ||
| Line 123: | Line 316: | ||
|- | |- | ||
| 100–200 | | 100–200 | ||
| 1975లో మెక్సికో సిటీ | | 1975లో మెక్సికో సిటీ సెంట్రల్ ఏరియాలో ఆటోమొబైల్స్ నుండి వెలువడే ఉద్గారాలు<ref>Singer, Siegfried Fred. (1975). "The Changing Global Environment". 90. Springer. ISBN 978-9027704023.</ref> | ||
|- | |- | ||
| 700 | | 700 | ||
| Line 129: | Line 322: | ||
|- | |- | ||
| <1,000 | | <1,000 | ||
| [[ | | [[కాటలిటిక్ కన్వర్టర్]] గుండా వెళ్ళిన తర్వాత కారు ఎగ్జాస్ట్ పొగలు<ref name="Iowa_CO">[https://www.abe.iastate.edu/extension-and-outreach/carbon-monoxide-poisoning-vehicles-aen-208/ Carbon Monoxide Poisoning: Vehicles (AEN-208)]. ''abe.iastate.edu''.</ref> | ||
|- | |- | ||
| 5,000 | | 5,000 | ||
| Line 135: | Line 328: | ||
|- | |- | ||
| 30,000–100,000 | | 30,000–100,000 | ||
| [[ | | [[కాటలిటిక్ కన్వర్టర్]] లేని కారు నుండి వెలువడే పలుచన చేయని వేడి ఎగ్జాస్ట్<ref name="Iowa_CO" /> | ||
|- | |- | ||
| colspan="2" style="font-size: 85%" | <references group="note" /> | | colspan="2" style="font-size: 85%" | <references group="note" /> | ||
| Line 141: | Line 334: | ||
=== వాతావరణ ఉనికి === | === వాతావరణ ఉనికి === | ||
కార్బన్ మోనాక్సైడ్ [[మీథేన్]] మరియు [[ట్రోపోస్పిరిక్]] [[ఓజోన్]] | కార్బన్ మోనాక్సైడ్ (CO) [[భూమి వాతావరణం|భూమి వాతావరణంలో]] తక్కువ మొత్తంలో (సుమారు 80 [[బిలియన్‌కు భాగాలు|ppb]]) ఉంటుంది. చాలా వరకు మానవ కార్యకలాపాల ద్వారా వెలువడే [[ఆర్గానిక్ సమ్మేళనాల]]తో రసాయన చర్యల వల్ల మరియు [[ట్రోపోస్పియర్]]లో [[ఫోటోకెమిస్ట్రీ|ఫోటోకెమికల్]] చర్యల వల్ల సహజ మూలాల నుండి వస్తుంది, ఇవి సంవత్సరానికి సుమారు 5 × 10<sup>12</sup> కిలోగ్రాములను ఉత్పత్తి చేస్తాయి.<ref name="Weinstock-1972">(1972). "Carbon Monoxide Balance in Nature". ''Science''. 176 (4032) 290–2. doi:[https://doi.org/10.1126/science.176.4032.290 10.1126/science.176.4032.290].</ref> CO యొక్క ఇతర సహజ వనరులలో అగ్నిపర్వతాలు, [[అడవి మంటలు|అడవి]] మరియు [[పొద మంటలు]], మరియు [[శిలాజ ఇంధనాలు]] వంటి ఇతర రకాల దహన ప్రక్రియలు ఉన్నాయి.<ref name="Seinfeld2006">(2006). "Atmospheric Chemistry and Physics: From Air Pollution to Climate Change". John Wiley & Sons. ISBN 978-0-471-72018-8.</ref> సముద్రం నుండి మరియు భౌగోళిక కార్యకలాపాల నుండి కూడా తక్కువ మొత్తంలో విడుదలవుతాయి, ఎందుకంటే కార్బన్ మోనాక్సైడ్ భూమి యొక్క [[మాంటిల్ (భూగర్భ శాస్త్రం)|మాంటిల్]]లో అధిక పీడనాల వద్ద కరిగిన అగ్నిపర్వత శిలలలో కరిగి ఉంటుంది.<ref>(2009). [https://books.google.com/books?id=kcllhZcy53cC&pg=PA243 Metal-Carbon Bonds in Enzymes and Cofactors]. 243. Royal Society of Chemistry. ISBN 978-1-84755-915-9.</ref> కార్బన్ మోనాక్సైడ్ యొక్క సహజ వనరులు ఏడాది నుండి ఏడాదికి మారుతూ ఉండటం వల్ల, వాయువు యొక్క సహజ ఉద్గారాలను ఖచ్చితంగా కొలవడం కష్టం. | ||
కార్బన్ మోనాక్సైడ్ [[మీథేన్]] మరియు [[ట్రోపోస్పియర్|ట్రోపోస్పిరిక్]] [[ఓజోన్]]తో సహా ప్రత్యక్ష [[గ్రీన్‌హౌస్ వాయువుల]] గాఢతను పెంచడం ద్వారా [[రేడియోధార్మిక బలవంతం]]పై పరోక్ష ప్రభావాన్ని చూపుతుంది. CO ఇతర వాతావరణ భాగాలతో (ప్రధానంగా [[హైడ్రాక్సిల్]] [[రాడికల్ (కెమిస్ట్రీ)|రాడికల్]], <sup>•</sup>OH) రసాయనికంగా చర్య జరపగలదు, లేకపోతే అవి మీథేన్‌ను నాశనం చేస్తాయి.<ref>White, James Carrick. (1989). [https://books.google.com/books?id=gnaNHeU4rgQC&pg=PA106 Global climate change linkages: acid rain, air quality, and stratospheric ozone]. 106. Springer. ISBN 978-0-444-01515-0.</ref> వాతావరణంలోని సహజ ప్రక్రియల ద్వారా, ఇది [[కార్బన్ డయాక్సైడ్]] మరియు ఓజోన్‌గా ఆక్సీకరణం చెందుతుంది. కార్బన్ మోనాక్సైడ్ వాతావరణంలో తక్కువ కాలం ఉంటుంది (సుమారు ఒకటి నుండి రెండు నెలల సగటు జీవితకాలంతో), మరియు గాఢతలో ప్రాదేశికంగా మారుతూ ఉంటుంది.<ref>Drummond, James. (February 2, 2018). [https://bulletin.cmos.ca/mopitt-atmospheric-pollution/ MOPITT, Atmospheric Pollution, and Me: A Personal Story]. Canadian Meteorological and Oceanographic Society.</ref> | |||
మధ్య-ట్రోపోస్పియర్లో దాని సుదీర్ఘ జీవితకాలం కారణంగా, కార్బన్ మోనాక్సైడ్ కలుషిత ప్లూమ్‌లకు ట్రేసర్‌గా కూడా ఉపయోగించబడుతుంది.<ref>(2010). [https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00491181 IASI carbon monoxide validation over the Arctic during POLARCAT spring and summer campaigns]. ''Atmospheric Chemistry and Physics''. 10 (21) 10655–10678. doi:[https://doi.org/10.5194/acp-10-10655-2010 10.5194/acp-10-10655-2010].</ref> | మధ్య-ట్రోపోస్పియర్లో దాని సుదీర్ఘ జీవితకాలం కారణంగా, కార్బన్ మోనాక్సైడ్ కలుషిత ప్లూమ్‌లకు ట్రేసర్‌గా కూడా ఉపయోగించబడుతుంది.<ref>(2010). [https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00491181 IASI carbon monoxide validation over the Arctic during POLARCAT spring and summer campaigns]. ''Atmospheric Chemistry and Physics''. 10 (21) 10655–10678. doi:[https://doi.org/10.5194/acp-10-10655-2010 10.5194/acp-10-10655-2010].</ref> | ||
=== ఖగోళ శాస్త్రం === | === ఖగోళ శాస్త్రం === | ||
భూమి వెలుపల, [[ | భూమి వెలుపల, [[పరమాణు హైడ్రోజన్]] తర్వాత, [[ఇంటర్స్టెల్లార్ మీడియం]]లో కార్బన్ మోనాక్సైడ్ రెండవ అత్యంత సాధారణ డయాటోమిక్ అణువు. దాని అసమానత కారణంగా, ఈ [[ధ్రువ అణువు]] హైడ్రోజన్ అణువు కంటే చాలా ప్రకాశవంతమైన [[స్పెక్ట్రల్ లైన్]]లను ఉత్పత్తి చేస్తుంది, దీనివల్ల COని గుర్తించడం చాలా సులభం. ఇంటర్స్టెల్లార్ COని 1970లో [[రేడియో టెలిస్కోప్]]లతో మొదటిసారిగా గుర్తించారు. ఇది ఇప్పుడు గెలాక్సీల ఇంటర్స్టెల్లార్ మీడియంలో సాధారణంగా పరమాణు వాయువు యొక్క అత్యంత సాధారణ ట్రేసర్‌గా ఉపయోగించబడుతోంది, ఎందుకంటే పరమాణు హైడ్రోజన్‌ను అతినీలలోహిత కాంతిని ఉపయోగించి మాత్రమే గుర్తించవచ్చు, దీనికి [[స్పేస్ టెలిస్కోప్]]లు అవసరం. కార్బన్ మోనాక్సైడ్ పరిశీలనలు చాలా వరకు [[నక్షత్ర నిర్మాణం|నక్షత్రాలు ఏర్పడే]] [[మాలిక్యులర్ క్లౌడ్]]ల గురించి సమాచారాన్ని అందిస్తాయి.<ref>Combes, Françoise. (1991). "Distribution of CO in the Milky Way". ''Annual Review of Astronomy & Astrophysics''. 29 195–237. doi:[https://doi.org/10.1146/annurev.aa.29.090191.001211 10.1146/annurev.aa.29.090191.001211].</ref><ref>Hamed, M.. (2021). "Multiwavelength dissection of a massive heavily dust-obscured galaxy and its blue companion at z~2". ''Astronomy & Astrophysics''. 646 A127. doi:[https://doi.org/10.1051/0004-6361/202039577 10.1051/0004-6361/202039577].</ref> | ||
[[పిక్టర్]] నక్షత్రరాశిలో రెండవ | [[పిక్టర్]] నక్షత్రరాశిలో రెండవ ప్రకాశవంతమైన నక్షత్రమైన [[బీటా పిక్టోరిస్]], సాధారణ నక్షత్రాలతో పోలిస్తే [[ఇన్‌ఫ్రారెడ్ ఎక్సెస్|ఇన్‌ఫ్రారెడ్ ఉద్గారాల అదనపు]]ను చూపుతుంది, ఇది నక్షత్రం సమీపంలో పెద్ద మొత్తంలో ధూళి మరియు వాయువు (కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌తో సహా) ఉండటం వల్ల సంభవిస్తుంది.<ref name="LAT-20140308">Khan, Amina. [https://www.latimes.com/science/sciencenow/la-sci-sn-beta-pictoris-star-planet-gas-collision-comets-carbon-monoxide-20140307,0,1884709.story Did two planets around nearby star collide? Toxic gas holds hints]. ''[[Los Angeles Times]]''.</ref><ref name="SCI-20140306">(March 6, 2014). [https://www.science.org/doi/abs/10.1126/science.1248726 Molecular Gas Clumps from the Destruction of Icy Bodies in the β Pictoris Debris Disk]. ''[[Science (journal)|Science]]''. 343 (6178) 1490–1492. doi:[https://doi.org/10.1126/science.1248726 10.1126/science.1248726].</ref> | ||
[[శుక్ర గ్రహ | [[శుక్ర గ్రహ వాతావరణం]]లో 169 [[నానోమీటర్|nm]] కంటే తక్కువ తరంగదైర్ఘ్యం గల విద్యుదయస్కాంత వికిరణం ద్వారా కార్బన్ డయాక్సైడ్ యొక్క ఫోటోడిసోసియేషన్ ఫలితంగా కార్బన్ మోనాక్సైడ్ ఏర్పడుతుంది. ఇది నెప్ట్యూన్ చంద్రుడైన [[ట్రైటాన్ (చంద్రుడు)|ట్రైటాన్]] ఉపరితలంపై కూడా స్పెక్ట్రోస్కోపిక్ పద్ధతిలో గుర్తించబడింది.<ref name="Lellouchde Bergh2010">(2010). "Detection of CO in Triton's atmosphere and the nature of surface-atmosphere interactions". ''Astronomy and Astrophysics''. 512 L8. doi:[https://doi.org/10.1051/0004-6361/201014339 10.1051/0004-6361/201014339].</ref> | ||
ఘన కార్బన్ మోనాక్సైడ్ [[ధూమకేతువు]]లలో ఒక | ఘన కార్బన్ మోనాక్సైడ్ [[ధూమకేతువు]]లలో ఒక భాగంగా ఉంటుంది.<ref>(1998). "Making a comet nucleus". ''Astronomy and Astrophysics''. 330 375.</ref> [[హేలీ ధూమకేతువు]] (Halley's Comet) లోని [[బాష్పశీల (ఆస్ట్రోజియాలజీ)|బాష్పశీల లేదా "మంచు"]] భాగంలో సుమారు 15% CO ఉంటుంది.<ref name="Yeomans">Yeomans, Donald K.. (2005). [http://www.nasa.gov/worldbook/comet_worldbook.html Comets (World Book Online Reference Center 125580)]. NASA.</ref> గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద మరియు సాధారణ వాతావరణ పీడనం వద్ద, కార్బన్ మోనాక్సైడ్ కేవలం [[మెటాస్టేబుల్]] (చూడండి: [[బౌడోవార్డ్ చర్య]]) స్థితిలో ఉంటుంది. తక్కువ ఉష్ణోగ్రతల వద్ద CO మరియు CO2 ఘనరూపంలో ఉన్నప్పుడు కూడా ఇదే పరిస్థితి ఉంటుంది, అయినప్పటికీ ఇది ధూమకేతువులలో బిలియన్ల సంవత్సరాల పాటు ఉనికిలో ఉండగలదు. [[ప్లూటో]] వాతావరణంలో చాలా తక్కువ మొత్తంలో CO ఉంది, ఇది ధూమకేతువుల నుండి ఏర్పడి ఉండవచ్చు. దీనికి కారణం ప్లూటో లోపల ద్రవ రూపంలో ఉన్న నీరు ఉండటం (లేదా ఉండి ఉండటం) కావచ్చు. | ||
కార్బన్ మోనాక్సైడ్ నీటితో చర్య జరిపి కార్బన్ డయాక్సైడ్ మరియు హైడ్రోజన్‌ను ఏర్పరుస్తుంది: | కార్బన్ మోనాక్సైడ్ నీటితో చర్య జరిపి కార్బన్ డయాక్సైడ్ మరియు హైడ్రోజన్‌ను ఏర్పరుస్తుంది: | ||
:CO + H2O -> H2 + CO2 | :CO + H2O -> H2 + CO2 | ||
దీనిని వాయు దశలో జరిగినప్పుడు [[వాటర్-గ్యాస్ షిఫ్ట్ రియాక్షన్]] అని పిలుస్తారు, | దీనిని వాయు దశలో జరిగినప్పుడు [[వాటర్-గ్యాస్ షిఫ్ట్ రియాక్షన్]] అని పిలుస్తారు, అయితే ఇది జల ద్రావణంలో కూడా (చాలా నెమ్మదిగా) జరగవచ్చు. | ||
హైడ్రోజన్ పాక్షిక పీడనం తగినంత ఎక్కువగా ఉంటే (ఉదాహరణకు భూగర్భ సముద్రంలో), [[ఫార్మిక్ | హైడ్రోజన్ పాక్షిక పీడనం తగినంత ఎక్కువగా ఉంటే (ఉదాహరణకు భూగర్భ సముద్రంలో), [[ఫార్మిక్ ఆమ్లం]] ఏర్పడుతుంది: | ||
:CO + H2O -> HCOOH | :CO + H2O -> HCOOH | ||
| Line 168: | Line 362: | ||
=== పట్టణ కాలుష్యం === | === పట్టణ కాలుష్యం === | ||
కార్బన్ మోనాక్సైడ్ కొన్ని పట్టణ | కార్బన్ మోనాక్సైడ్ కొన్ని పట్టణ ప్రాంతాలలో తాత్కాలిక వాతావరణ కాలుష్య కారకం. ఇది ప్రధానంగా [[అంతర్గత దహన యంత్రాల]] (వాహనాలు, పోర్టబుల్ మరియు బ్యాకప్ జనరేటర్లు, లాన్‌మోవర్లు, పవర్ వాషర్లు మొదలైనవి) నుండి వెలువడే పొగ ద్వారా వస్తుంది. అంతేకాకుండా, ఇతర ఇంధనాల (చెక్క, బొగ్గు, చార్‌కోల్, నూనె, పారాఫిన్, ప్రొపేన్, సహజ వాయువు మరియు చెత్తతో సహా) అసంపూర్ణ దహనం వల్ల కూడా ఇది విడుదలవుతుంది. | ||
పెద్ద మొత్తంలో CO కాలుష్య సంఘటనలను నగరాల పైన అంతరిక్షం నుండి గమనించవచ్చు.<ref>(2013). [https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00844309/document Relative changes in CO emissions over megacities based on observations from space]. ''Geophysical Research Letters''. 40 (14) 3766. doi:[https://doi.org/10.1002/grl.50704 10.1002/grl.50704].</ref> | |||
==== భూస్థాయి ఓజోన్ ఏర్పడటంలో పాత్ర ==== | ==== భూస్థాయి ఓజోన్ ఏర్పడటంలో పాత్ర ==== | ||
''ప్రధాన వ్యాసం: Ground level ozone'' | ''ప్రధాన వ్యాసం: Ground level ozone'' | ||
[[ఆల్డిహైడ్]]లతో పాటు, కార్బన్ మోనాక్సైడ్ [[ఫోటోకెమికల్ స్మాగ్]]ను ఏర్పరిచే రసాయన చర్యల చక్రాలలో భాగం. ఇది హైడ్రాక్సిల్ రాడికల్ (<sup>•</sup>OH) తో చర్య జరిపి <sup>•</sup>HOCO అనే రాడికల్ ఇంటర్మీడియట్‌ను ఉత్పత్తి చేస్తుంది, ఇది తన రాడికల్ హైడ్రోజన్‌ను O2కి వేగంగా బదిలీ చేసి [[పెరాక్సీ]] రాడికల్ (HO2<sup>•</sup>) మరియు కార్బన్ డయాక్సైడ్ () ను ఏర్పరుస్తుంది.<ref>(2002). [https://juser.fz-juelich.de/record/34366 Potential for photochemical ozone formation in the troposphere over the North Atlantic as derived from aircraft observationsduring ACSOE]. ''Journal of Geophysical Research''. 107 (D23) 4707. doi:[https://doi.org/10.1029/2002JD002415 10.1029/2002JD002415].</ref> పెరాక్సీ రాడికల్ తదనంతరం [[నైట్రోజన్ ఆక్సైడ్]] (NO) తో చర్య జరిపి [[నైట్రోజన్ డయాక్సైడ్]] (NO2) మరియు హైడ్రాక్సిల్ రాడికల్‌ను ఏర్పరుస్తుంది. NO2 ఫోటోలిసిస్ ద్వారా O(<sup>3</sup>P) | [[ఆల్డిహైడ్]]లతో పాటు, కార్బన్ మోనాక్సైడ్ [[ఫోటోకెమికల్ స్మాగ్]]ను ఏర్పరిచే రసాయన చర్యల చక్రాలలో భాగం. ఇది హైడ్రాక్సిల్ రాడికల్ (<sup>•</sup>OH) తో చర్య జరిపి <sup>•</sup>HOCO అనే రాడికల్ ఇంటర్మీడియట్‌ను ఉత్పత్తి చేస్తుంది, ఇది తన రాడికల్ హైడ్రోజన్‌ను O2కి వేగంగా బదిలీ చేసి [[పెరాక్సీ]] రాడికల్ (HO2<sup>•</sup>) మరియు కార్బన్ డయాక్సైడ్ ()ను ఏర్పరుస్తుంది.<ref>(2002). [https://juser.fz-juelich.de/record/34366 Potential for photochemical ozone formation in the troposphere over the North Atlantic as derived from aircraft observationsduring ACSOE]. ''Journal of Geophysical Research''. 107 (D23) 4707. doi:[https://doi.org/10.1029/2002JD002415 10.1029/2002JD002415].</ref> పెరాక్సీ రాడికల్ తదనంతరం [[నైట్రోజన్ ఆక్సైడ్]] (NO) తో చర్య జరిపి [[నైట్రోజన్ డయాక్సైడ్]] (NO2) మరియు హైడ్రాక్సిల్ రాడికల్‌ను ఏర్పరుస్తుంది. NO2 ఫోటోలిసిస్ ద్వారా O(<sup>3</sup>P)ని ఇస్తుంది, తద్వారా O2తో చర్య జరిపి O3ని ఏర్పరుస్తుంది. | ||
NO2 | NO2 ఏర్పడే సమయంలో హైడ్రాక్సిల్ రాడికల్ ఏర్పడుతుంది కాబట్టి, కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌తో ప్రారంభమై ఓజోన్ ఏర్పడటానికి దారితీసే రసాయన చర్యల క్రమం యొక్క సమతుల్యత: | ||
:CO + 2 O2 + hν -> CO2 + O3 | :CO + 2 O2 + hν -> CO2 + O3 | ||
(ఇక్కడ hν అనేది NO2 అణువు | (ఇక్కడ hν అనేది క్రమంలో NO2 అణువు ద్వారా గ్రహించబడిన కాంతి యొక్క [[ఫోటాన్]]ను సూచిస్తుంది) | ||
NO2 సృష్టి తక్కువ-స్థాయి [[ఓజోన్]] ఏర్పడటానికి దారితీసే కీలకమైన దశ అయినప్పటికీ, ఇది ఓజోన్తో చర్య జరపడానికి అందుబాటులో ఉన్న NO పరిమాణాన్ని తగ్గించడం ద్వారా మరొక విధంగా కూడా ఈ ఓజోన్‌ను పెంచుతుంది.<ref name="NA">(1977). [https://books.google.com/books?id=QkErAAAAYAAJ&pg=PA23 Ozone and other photochemical oxidants]. 23. National Academies. ISBN 978-0-309-02531-7.</ref> | NO2 సృష్టి తక్కువ-స్థాయి [[ఓజోన్]] ఏర్పడటానికి దారితీసే కీలకమైన దశ అయినప్పటికీ, ఇది ఓజోన్తో చర్య జరపడానికి అందుబాటులో ఉన్న NO పరిమాణాన్ని తగ్గించడం ద్వారా మరొక విధంగా కూడా ఈ ఓజోన్‌ను పెంచుతుంది.<ref name="NA">(1977). [https://books.google.com/books?id=QkErAAAAYAAJ&pg=PA23 Ozone and other photochemical oxidants]. 23. National Academies. ISBN 978-0-309-02531-7.</ref> | ||
| Line 184: | Line 378: | ||
=== ఇండోర్ వాయు కాలుష్యం === | === ఇండోర్ వాయు కాలుష్యం === | ||
''ప్రధాన వ్యాసం: Indoor air quality'' | ''ప్రధాన వ్యాసం: Indoor air quality'' | ||
కార్బన్ మోనాక్సైడ్ అత్యంత తీవ్రమైన విషపూరిత [[ఇండోర్ వాయు | కార్బన్ మోనాక్సైడ్ అత్యంత తీవ్రమైన విషపూరిత [[ఇండోర్ వాయు నాణ్యత|ఇండోర్ వాయు కలుషితాలలో]] ఒకటి. కార్బన్ మోనాక్సైడ్ పొగాకు పొగ నుండి విడుదల కావచ్చు మరియు పనిచేయని ఇంధన దహన స్టవ్లు (చెక్క, కిరోసిన్, సహజ వాయువు, ప్రొపేన్) మరియు ఇంధన దహన తాపన వ్యవస్థలు (చెక్క, నూనె, సహజ వాయువు) మరియు ఈ పరికరాలకు అనుసంధానించబడిన మూసివేసిన [[ఫ్లూ]]ల నుండి ఉత్పత్తి కావచ్చు.<ref name="Myers-2022"/> [[అభివృద్ధి చెందిన దేశాలలో]], ఇండోర్ CO ఉద్గారాల ప్రధాన వనరులు [[శిలాజ ఇంధనాలను]] కాల్చే వంట మరియు తాపన పరికరాలు, ఇవి లోపభూయిష్టంగా ఉండటం, తప్పుగా ఇన్‌స్టాల్ చేయబడటం లేదా సరిగ్గా నిర్వహించబడకపోవడం వల్ల జరుగుతాయి.<ref name="Penney-2010">(2010). [https://web.archive.org/web/20210308140149/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK138710/ WHO Guidelines for Indoor Air Quality: Selected Pollutants]. World Health Organization. ISBN 978-92-890-0213-4.</ref> పరికరాల లోపం తప్పుగా ఇన్‌స్టాల్ చేయడం లేదా నిర్వహణ మరియు సరైన వినియోగం లేకపోవడం వల్ల కావచ్చు.<ref name="Myers-2022" /> [[అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలలో]], ఇళ్లలో COకి అత్యంత సాధారణ వనరులు [[బయోమాస్ ఇంధనాలను]] కాల్చడం మరియు సిగరెట్ పొగ.<ref name="Penney-2010" /> | ||
==== మైనింగ్ ==== | ==== మైనింగ్ ==== | ||
మైనింగ్ కార్మికులు కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌ను "[[ | మైనింగ్ కార్మికులు కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌ను "[[వైట్‌డ్యాంప్]]" లేదా "సైలెంట్ కిల్లర్" అని పిలుస్తారు. ఇది ఉపరితల గనులు మరియు భూగర్భ గనులు రెండింటిలోనూ తక్కువ వెంటిలేషన్ ఉన్న పరిమిత ప్రాంతాలలో కనిపిస్తుంది. మైనింగ్ కార్యకలాపాలలో కార్బన్ మోనాక్సైడ్ యొక్క అత్యంత సాధారణ వనరులు అంతర్గత దహన యంత్రం మరియు పేలుడు పదార్థాలు; అయితే, బొగ్గు గనులలో, బొగ్గు యొక్క తక్కువ-ఉష్ణోగ్రత ఆక్సీకరణ కారణంగా కూడా కార్బన్ మోనాక్సైడ్ కనిపిస్తుంది.<ref>[https://arlweb.msha.gov/illness_prevention/healthtopics/carbonmonoxide.htm MSHA - Occupational Illness and Injury Prevention Program - Health Topics - Carbon Monoxide]. ''arlweb.msha.gov''.</ref> "[[బొగ్గు గనిలో కానరీ]]" (Canary in the coal mine) అనే ఇడియం కార్బన్ మోనాక్సైడ్ ఉనికిని ముందుగానే హెచ్చరించే పద్ధతికి సంబంధించినది.<ref name="Hopper2021">(2021-06-01). [https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1089860321000367 A brief history of carbon monoxide and its therapeutic origins]. ''Nitric Oxide''. 111-112 45–63. doi:[https://doi.org/10.1016/j.niox.2021.04.001 10.1016/j.niox.2021.04.001].</ref> | ||
=== ఆరోగ్య ప్రభావాలు === | === ఆరోగ్య ప్రభావాలు === | ||
''ప్రధాన వ్యాసం: Carbon monoxide poisoning'' | ''ప్రధాన వ్యాసం: Carbon monoxide poisoning'' | ||
[[కార్బన్ మోనాక్సైడ్ విషప్రయోగం]] అనేక దేశాలలో అత్యంత సాధారణమైన ప్రాణాంతక వాయు విషప్రయోగం. తీవ్రమైన ఎక్స్‌పోజర్ అభిజ్ఞా మరియు ప్రవర్తనా మార్పుల వంటి దీర్ఘకాలిక నరాల ప్రభావాలకు కూడా దారితీయవచ్చు. తీవ్రమైన CO విషప్రయోగం స్పృహ కోల్పోవడం, కోమా మరియు మరణానికి దారితీయవచ్చు. తక్కువ సాంద్రత కలిగిన కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌కు దీర్ఘకాలికంగా గురికావడం వల్ల అలసట, తలనొప్పి, వికారం, ఫ్లూ వంటి లక్షణాలు మరియు | [[కార్బన్ మోనాక్సైడ్ విషప్రయోగం]] అనేక దేశాలలో అత్యంత సాధారణమైన ప్రాణాంతక వాయు విషప్రయోగం. తీవ్రమైన ఎక్స్‌పోజర్ (ఎదురుకావడం) అభిజ్ఞా మరియు ప్రవర్తనా మార్పుల వంటి దీర్ఘకాలిక నరాల ప్రభావాలకు కూడా దారితీయవచ్చు. తీవ్రమైన CO విషప్రయోగం స్పృహ కోల్పోవడం, కోమా మరియు మరణానికి దారితీయవచ్చు. తక్కువ సాంద్రత కలిగిన కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌కు దీర్ఘకాలికంగా గురికావడం వల్ల అలసట, తలనొప్పి, వికారం, ఫ్లూ వంటి లక్షణాలు మరియు నరాల సంబంధిత మరియు హృదయ సంబంధిత సమస్యలు రావచ్చు.<ref name="UK Health Security Agency">(24 May 2022). [https://www.gov.uk/government/publications/carbon-monoxide-properties-incident-management-and-toxicology/carbon-monoxide-toxicological-overview Carbon monoxide: toxicological overview]. ''UK Health Security Agency''.</ref><ref name="Myers-2022"/><ref name="Dent-2024">(2024-01-29). "Carbon Monoxide Poisoning: From Microbes to Therapeutics". ''Annual Review of Medicine''. 75 (1) 337–351. doi:[https://doi.org/10.1146/annurev-med-052422-020045 10.1146/annurev-med-052422-020045].</ref> | ||
== రసాయన శాస్త్రం == | == రసాయన శాస్త్రం == | ||
కార్బన్ మోనాక్సైడ్ రసాయన శాస్త్రంలోని అన్ని విభాగాలలో విస్తృతమైన విధులను కలిగి ఉంది. రియాక్టివిటీ యొక్క నాలుగు ప్రధాన వర్గాలలో [[మెటల్ కార్బొనిల్]] | కార్బన్ మోనాక్సైడ్ రసాయన శాస్త్రంలోని అన్ని విభాగాలలో విస్తృతమైన విధులను కలిగి ఉంది. రియాక్టివిటీ యొక్క నాలుగు ప్రధాన వర్గాలలో [[మెటల్ కార్బొనిల్]] ఉత్ప్రేరక చర్య, [[రాడికల్ (రసాయన శాస్త్రం)]] రసాయన శాస్త్రం, [[కాటయాన్]] మరియు [[అయాన్]] రసాయన శాస్త్రాలు ఉన్నాయి.<ref>(2019-03-14). "The Chemistry of CO: Carbonylation". ''Chem''. 5 (3) 526–552. doi:[https://doi.org/10.1016/j.chempr.2018.11.006 10.1016/j.chempr.2018.11.006].</ref> | ||
=== కోఆర్డినేషన్ కెమిస్ట్రీ === | === కోఆర్డినేషన్ కెమిస్ట్రీ === | ||
| Line 202: | Line 397: | ||
చాలా లోహాలు సమయోజనీయంగా అనుసంధానించబడిన కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌ను కలిగి ఉన్న [[కోఆర్డినేషన్ కాంప్లెక్స్]]లను ఏర్పరుస్తాయి. [[మెటల్ కార్బొనిల్స్]] అని పిలువబడే ఈ ఉత్పన్నాలు, లోహం తక్కువ ఆక్సీకరణ స్థితులలో ఉన్నప్పుడు మరింత బలంగా ఉంటాయి. ఉదాహరణకు, [[ఐరన్ పెంటాకార్బొనిల్]] (Fe(CO)5) గాలిలో స్థిరంగా ఉండే, స్వేదనం చేయగల ద్రవం. [[నికెల్ కార్బొనిల్]] అనేది ఒక [[మెటల్ కార్బొనిల్ కాంప్లెక్స్]], ఇది కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌ను నేరుగా లోహంతో కలపడం ద్వారా ఏర్పడుతుంది:<ref>C. Elschenbroich. (2006). "Organometallics". VCH. ISBN 978-3-527-29390-2.</ref> | చాలా లోహాలు సమయోజనీయంగా అనుసంధానించబడిన కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌ను కలిగి ఉన్న [[కోఆర్డినేషన్ కాంప్లెక్స్]]లను ఏర్పరుస్తాయి. [[మెటల్ కార్బొనిల్స్]] అని పిలువబడే ఈ ఉత్పన్నాలు, లోహం తక్కువ ఆక్సీకరణ స్థితులలో ఉన్నప్పుడు మరింత బలంగా ఉంటాయి. ఉదాహరణకు, [[ఐరన్ పెంటాకార్బొనిల్]] (Fe(CO)5) గాలిలో స్థిరంగా ఉండే, స్వేదనం చేయగల ద్రవం. [[నికెల్ కార్బొనిల్]] అనేది ఒక [[మెటల్ కార్బొనిల్ కాంప్లెక్స్]], ఇది కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌ను నేరుగా లోహంతో కలపడం ద్వారా ఏర్పడుతుంది:<ref>C. Elschenbroich. (2006). "Organometallics". VCH. ISBN 978-3-527-29390-2.</ref> | ||
:Ni + 4 CO -> Ni(CO)4 (1 [[బార్ (యూనిట్)|బార్]], 55 °C) | :Ni + 4 CO -> Ni(CO)4 (1 [[బార్ (యూనిట్)|బార్]], 55 °C) | ||
ఈ | ఈ బాష్పశీల కాంప్లెక్స్‌లు తరచుగా అత్యంత విషపూరితమైనవి. కొన్ని మెటల్–CO కాంప్లెక్స్‌లు CO నుండి కాకుండా, సేంద్రీయ ద్రావణాల డీకార్బొనైలేషన్ ద్వారా తయారు చేయబడతాయి. ఉదాహరణకు, [[ఇరిడియం(III) క్లోరైడ్|ఇరిడియం ట్రైక్లోరైడ్]] మరియు [[ట్రైఫినైల్ ఫాస్ఫైన్]] మరిగే [[2-మెథాక్సీ ఇథనాల్|2-మెథాక్సీ ఇథనాల్]] లేదా [[డైమిథైల్ ఫార్మామైడ్|DMF]]లో చర్య జరిపి IrCl(CO)(PPh3)2ను ఇస్తాయి. | ||
లిగాండ్గా, CO కార్బన్ ద్వారా | లిగాండ్గా, CO కార్బన్ ద్వారా బంధించబడి, ఒక రకమైన త్రిబంధాన్ని ఏర్పరుస్తుంది. కార్బన్ అణువుపై ఉన్న లోన్ పెయిర్ M-CO [[సిగ్మా బంధాన్ని]] ఏర్పరచడానికి ఎలక్ట్రాన్ సాంద్రతను దానం చేస్తుంది. COపై ఉన్న రెండు π* ఆర్బిటాల్‌లు నిండిన లోహ ఆర్బిటాల్‌లకు బంధించబడతాయి. ఈ ప్రభావం [[డెవార్-చాట్-డంకన్సన్ మోడల్]]కు సంబంధించినది. క్వాసీ-ట్రిపుల్ M-C బంధం యొక్క ప్రభావాలు ఈ కాంప్లెక్స్‌ల [[ఇన్‌ఫ్రారెడ్ స్పెక్ట్రమ్]]లో ప్రతిబింబిస్తాయి. స్వేచ్ఛా CO 2143 cm<sup>−1</sup> వద్ద కంపిస్తుండగా, దాని కాంప్లెక్స్‌లు 1950 cm<sup>−1</sup> వద్ద శోషించుకుంటాయి. | ||
=== సేంద్రీయ మరియు మెయిన్ గ్రూప్ కెమిస్ట్రీ === | === సేంద్రీయ మరియు మెయిన్ గ్రూప్ కెమిస్ట్రీ === | ||
''ప్రధాన వ్యాసం: Carbonylation'' | ''ప్రధాన వ్యాసం: Carbonylation'' | ||
బలమైన ఆమ్లాల సమక్షంలో, [[ | బలమైన ఆమ్లాల సమక్షంలో, [[ఆల్కీన్]]లు [[కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాల]]తో చర్య జరుపుతాయి. ఈ జాతుల (ఒక [[ఎసైలియం అయాన్]]) జలవిశ్లేషణ కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాన్ని ఇస్తుంది, ఈ నికర ప్రక్రియను [[కోచ్-హాఫ్ చర్య]] అని పిలుస్తారు.<ref name="koch">(1964). "1-Adamantanecarboxylic Acid". ''Organic Syntheses''. 44 1. doi:[https://doi.org/10.15227/orgsyn.044.0001 10.15227/orgsyn.044.0001].</ref> [[గాటర్మాన్-కోచ్ చర్య]]లో, CO, AlCl3 మరియు [[హైడ్రోజన్ క్లోరైడ్|HCl]] సమక్షంలో [[ఆరోమాటిక్ హైడ్రోకార్బన్|అరీన్]]లు [[బెంజాల్డిహైడ్]] ఉత్పన్నాలుగా మార్చబడతాయి. | ||
హైడ్రోజన్ వాయువు మరియు CO మిశ్రమం ఆల్కీన్‌లతో చర్య జరిపి ఆల్డిహైడ్లను ఇస్తుంది. ఈ ప్రక్రియకు లోహ ఉత్ప్రేరకాలు అవసరం.<ref>Chatani, N.; Murai, S. "Carbon Monoxide" in Encyclopedia of Reagents for Organic Synthesis (Ed: L. Paquette) 2004, J. Wiley & Sons, New York. 10.1002/047084289X</ref> | హైడ్రోజన్ వాయువు మరియు CO మిశ్రమం ఆల్కీన్‌లతో చర్య జరిపి ఆల్డిహైడ్లను ఇస్తుంది. ఈ ప్రక్రియకు లోహ ఉత్ప్రేరకాలు అవసరం.<ref>Chatani, N.; Murai, S. "Carbon Monoxide" in Encyclopedia of Reagents for Organic Synthesis (Ed: L. Paquette) 2004, J. Wiley & Sons, New York. 10.1002/047084289X</ref> | ||
మెయిన్ గ్రూప్ రియాజెంట్లతో, CO అనేక ముఖ్యమైన చర్యలకు లోనవుతుంది. CO యొక్క [[హాలోజినేషన్|క్లోరినేషన్]] అనేది ముఖ్యమైన సమ్మేళనం [[ఫాస్జీన్]] | మెయిన్ గ్రూప్ రియాజెంట్లతో, CO అనేక ముఖ్యమైన చర్యలకు లోనవుతుంది. CO యొక్క [[హాలోజినేషన్|క్లోరినేషన్]] అనేది ముఖ్యమైన సమ్మేళనం [[ఫాస్జీన్]]కు పారిశ్రామిక మార్గం. [[బోరేన్]]తో CO H3BCO అనే అడక్ట్‌ను ఏర్పరుస్తుంది, ఇది [[ఎసైలియం]] కాటయాన్ [H3CCO]+తో [[ఐసోఎలక్ట్రానిక్]]గా ఉంటుంది. CO [[సోడియం]]తో చర్య జరిపి C−C కప్లింగ్ నుండి ఉత్పన్నమయ్యే ఉత్పత్తులను ఇస్తుంది, ఉదాహరణకు [[ఎసిటిలీన్ డయోల్|సోడియం ఎసిటిలీన్ డయోలేట్]] 2Na+*C2O2(2-). ఇది కరిగిన [[పొటాషియం]]తో చర్య జరిపి ఆర్గానోమెటాలిక్ సమ్మేళనం, [[ఎసిటిలీన్ డయోల్|పొటాషియం ఎసిటిలీన్ డయోలేట్]] 2K+*C2O2(2-), [[బెంజీన్ హెక్సోల్|పొటాషియం బెంజీన్ హెక్సోలేట్]] 6K+*C6O6(6-),<ref name="wbuechIV">(1964). "Zur Kenntnis der sogenannten "Alkalicarbonyle" IV[1] Über die Reaktion von geschmolzenem Kalium mit Kohlenmonoxid". ''Helvetica Chimica Acta''. 47 (6) 1415–1423. doi:[https://doi.org/10.1002/hlca.19640470604 10.1002/hlca.19640470604]. | ||
</ref> మరియు [[రోడిజోనిక్ ఆమ్లం|పొటాషియం రోడిజోనేట్]] 2K+*C6O6(2-) మిశ్రమాన్ని ఇస్తుంది.<ref>Fownes, George. (1869). [https://archive.org/details/amanualelementa02fowngoog A Manual of elementary chemistry]. [https://archive.org/details/amanualelementa02fowngoog/page/n682 678]. H.C. Lea.</ref> | |||
[[సైక్లోహెక్సేన్ హెక్సోన్]] లేదా ట్రైక్వినోయిల్ (C6O6) మరియు [[సైక్లోపెంటేన్ పెంటోన్]] లేదా లూకోనిక్ ఆమ్లం (C5O5) సమ్మేళనాలు, ఇప్పటివరకు తక్కువ | [[సైక్లోహెక్సేన్ హెక్సోన్]] లేదా ట్రైక్వినోయిల్ (C6O6) మరియు [[సైక్లోపెంటేన్ పెంటోన్]] లేదా లూకోనిక్ ఆమ్లం (C5O5) సమ్మేళనాలు, ఇప్పటివరకు తక్కువ మొత్తంలో మాత్రమే లభించాయి, వీటిని కార్బన్ మోనాక్సైడ్ యొక్క పాలిమర్‌లుగా పరిగణించవచ్చు. 5 [[పాస్కల్ (యూనిట్)|GPa]] కంటే ఎక్కువ పీడనం వద్ద, కార్బన్ మోనాక్సైడ్ [[పాలీకార్బొనిల్]]గా మారుతుంది, ఇది వాతావరణ పీడనం వద్ద మెటాస్టేబుల్‌గా ఉండే ఘన పాలిమర్, కానీ ఇది పేలుడు స్వభావం కలిగి ఉంటుంది.<ref>(1984). "New phases and chemical reactions in solid carbon monoxide under pressure". ''The Journal of Physical Chemistry''. 88 (15) 3176–3179. doi:[https://doi.org/10.1021/j150659a007 10.1021/j150659a007].</ref><ref>(2006). [https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc892676/ Pressure-Induced Polymerization of Carbon Monoxide: Disproportionation and Synthesis of an Energetic Lactonic Polymer]. ''Chemistry of Materials''. 18 (10) 2520–2531. doi:[https://doi.org/10.1021/cm0524446 10.1021/cm0524446].</ref> | ||
==== ప్రయోగశాల తయారీ ==== | ==== ప్రయోగశాల తయారీ ==== | ||
కార్బన్ మోనాక్సైడ్ ప్రయోగశాలలో [[ఫార్మిక్ ఆమ్లం]] లేదా [[ఆక్సాలిక్ ఆమ్లం]] యొక్క [[డీహైడ్రేషన్ చర్య]] ద్వారా, ఉదాహరణకు గాఢ [[సల్ఫ్యూరిక్ ఆమ్లం]]తో సౌకర్యవంతంగా ఉత్పత్తి చేయబడుతుంది.<ref name="koch" /><ref name="Georg">Brauer, Georg. (1963). [https://books.google.com/books?id=TLYatwAACAAJ&q=Handbook+of+Preparative+Inorganic+Chemistry Handbook of Preparative Inorganic Chemistry Vol. 1, 2nd Ed]. 646. Academic Press. ISBN 978-0121266011.</ref> మరొక పద్ధతి పొడి [[జింక్]] లోహం మరియు [[కాల్షియం కార్బోనేట్]] యొక్క మిశ్రమాన్ని వేడి చేయడం, ఇది COని విడుదల | కార్బన్ మోనాక్సైడ్ ప్రయోగశాలలో [[ఫార్మిక్ ఆమ్లం]] లేదా [[ఆక్సాలిక్ ఆమ్లం]] యొక్క [[డీహైడ్రేషన్ చర్య]] ద్వారా, ఉదాహరణకు గాఢ [[సల్ఫ్యూరిక్ ఆమ్లం]]తో సౌకర్యవంతంగా ఉత్పత్తి చేయబడుతుంది.<ref name="koch" /><ref name="Georg">Brauer, Georg. (1963). [https://books.google.com/books?id=TLYatwAACAAJ&q=Handbook+of+Preparative+Inorganic+Chemistry Handbook of Preparative Inorganic Chemistry Vol. 1, 2nd Ed]. 646. Academic Press. ISBN 978-0121266011.</ref> మరొక పద్ధతి పొడి [[జింక్]] లోహం మరియు [[కాల్షియం కార్బోనేట్]] యొక్క మిశ్రమాన్ని వేడి చేయడం, ఇది COని విడుదల చేస్తుంది మరియు [[జింక్ ఆక్సైడ్]] మరియు [[కాల్షియం ఆక్సైడ్]]ను మిగిలిస్తుంది: | ||
:Zn + CaCO3 -> ZnO + CaO + CO | :Zn + CaCO3 -> ZnO + CaO + CO | ||
| Line 224: | Line 420: | ||
:CHI3 + 3 AgNO3 + H2O -> 3 HNO3 + CO + 3 AgI | :CHI3 + 3 AgNO3 + H2O -> 3 HNO3 + CO + 3 AgI | ||
చివరగా, లోహ [[ఆక్సలేట్]] లవణాలు వేడి చేసినప్పుడు COని విడుదల చేస్తాయి, | చివరగా, లోహ [[ఆక్సలేట్]] లవణాలు వేడి చేసినప్పుడు COని విడుదల చేస్తాయి, ఉపఉత్పత్తిగా [[కార్బోనేట్]] మిగిలి ఉంటుంది: | ||
:Na2C2O4 -> Na2CO3 + CO | :Na2C2O4 -> Na2CO3 + CO | ||
== ఉత్పత్తి == | == ఉత్పత్తి == | ||
థర్మల్ [[దహనం]] కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌కు అత్యంత సాధారణ వనరు. కార్బన్ మోనాక్సైడ్ [[కార్బన్]] కలిగిన సమ్మేళనాల పాక్షిక ఆక్సీకరణ నుండి ఉత్పత్తి అవుతుంది; [[కార్బన్ డయాక్సైడ్]] () ఉత్పత్తి చేయడానికి తగినంత ఆక్సిజన్ లేనప్పుడు ఇది ఏర్పడుతుంది, ఉదాహరణకు రసాయనికంగా సరైన దానికంటే ఎక్కువ [[ఎయిర్-ఫ్యూయల్ రేషియో]]తో పనిచేసే [[అంతర్గత దహన యంత్రంలో]], లేదా మూసివేసిన ప్రదేశంలో ఇంధనాన్ని కాల్చే [[స్టవ్]]ను ఉపయోగించినప్పుడు. | |||
కార్బన్ మోనాక్సైడ్ ఉత్పత్తి కోసం అనేక పద్ధతులు అభివృద్ధి చేయబడ్డాయి.<ref>Holleman, A. F.; Wiberg, E. "Inorganic Chemistry" Academic Press: San Diego, 200. 0-12-352651-5.</ref> | కార్బన్ మోనాక్సైడ్ ఉత్పత్తి కోసం అనేక పద్ధతులు అభివృద్ధి చేయబడ్డాయి.<ref>Holleman, A. F.; Wiberg, E. "Inorganic Chemistry" Academic Press: San Diego, 200. 0-12-352651-5.</ref> | ||
=== పారిశ్రామిక ఉత్పత్తి === | === పారిశ్రామిక ఉత్పత్తి === | ||
CO యొక్క ప్రధాన పారిశ్రామిక వనరు [[ప్రొడ్యూసర్ గ్యాస్]], ఇది | CO యొక్క ప్రధాన పారిశ్రామిక వనరు [[ప్రొడ్యూసర్ గ్యాస్]], ఇది ప్రధానంగా కార్బన్ మోనాక్సైడ్ మరియు నైట్రోజన్ కలిగిన మిశ్రమం, ఇది అధిక ఉష్ణోగ్రత వద్ద గాలిలో కార్బన్‌ను కాల్చడం ద్వారా ఏర్పడుతుంది, ఇక్కడ కార్బన్ అధికంగా ఉంటుంది. ఓవెన్‌లో, గాలిని [[కోక్ (ఇంధనం)|కోక్]] బెడ్ ద్వారా పంపుతారు. మొదట ఉత్పత్తి చేయబడిన మిగిలిన వేడి కార్బన్‌తో సమతుల్యత చెంది COని ఇస్తుంది.<ref>[https://www.chm.bris.ac.uk/motm/co/coh.htm Carbon Monoxide].</ref> కార్బన్‌తో చర్య జరిపి COని ఇచ్చే చర్యను [[బౌడోవార్డ్ చర్య]] అని పిలుస్తారు.<ref>(2003). [https://archive.org/details/gasification00higm Gasification]. [https://archive.org/details/gasification00higm/page/n22 12]. Gulf Professional Publishing. ISBN 978-0-7506-7707-3.</ref> 800 °C పైన, CO ప్రధాన ఉత్పత్తి: | ||
:CO2 (g) + C (s) -> 2 CO (g) (Δ''H''<sub>r</sub> = 170 kJ/mol) | :CO2 (g) + C (s) -> 2 CO (g) (Δ''H''<sub>r</sub> = 170 kJ/mol) | ||
| Line 241: | Line 437: | ||
ఇతర సారూప్య "[[సింగ్యాస్|సింథసిస్ గ్యాస్]]లు" [[సహజ వాయువు]] మరియు ఇతర ఇంధనాల నుండి పొందవచ్చు. | ఇతర సారూప్య "[[సింగ్యాస్|సింథసిస్ గ్యాస్]]లు" [[సహజ వాయువు]] మరియు ఇతర ఇంధనాల నుండి పొందవచ్చు. | ||
కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌ను [[సాలిడ్ ఆక్సైడ్ ఎలక్ట్రోలైజర్ | కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌ను [[సాలిడ్ ఆక్సైడ్ ఎలక్ట్రోలైజర్ సెల్]]లతో కార్బన్ డయాక్సైడ్ యొక్క [[అధిక-ఉష్ణోగ్రత విద్యుద్విశ్లేషణ]] ద్వారా కూడా ఉత్పత్తి చేయవచ్చు.<ref>(2017). [https://xlink.rsc.org/?DOI=C6CS00403B A review of high temperature co-electrolysis of H 2 O and CO 2 to produce sustainable fuels using solid oxide electrolysis cells (SOECs): advanced materials and technology]. ''Chemical Society Reviews''. 46 (5) 1427–1463. doi:[https://doi.org/10.1039/C6CS00403B 10.1039/C6CS00403B].</ref> DTU ఎనర్జీ వద్ద అభివృద్ధి చేయబడిన ఒక పద్ధతి సెరియం ఆక్సైడ్ ఉత్ప్రేరకాన్ని ఉపయోగిస్తుంది మరియు ఉత్ప్రేరకం పాడైపోయే సమస్యలు ఏవీ ఉండవు.<ref>[https://www.dtu.dk/english/news/2019/09/new-route-to-carbon-neutral-fuels-from-carbon-dioxide-discovered-by-stanford-dtu-team?id=4feafcd3-bf1d-4e02-80ea-ea018bfc6caf New route to carbon-neutral fuels from carbon dioxide discovered by Stanford-DTU team - DTU]. ''dtu.dk''.</ref><ref>(September 16, 2019). [https://www.nature.com/articles/s41560-019-0457-4 Selective high-temperature CO2 electrolysis enabled by oxidized carbon intermediates]. ''Nature Energy''. 4 (10) 846–855. doi:[https://doi.org/10.1038/s41560-019-0457-4 10.1038/s41560-019-0457-4].</ref> | ||
:2 CO2 -> 2 CO + O2 | :2 CO2 -> 2 CO + O2 | ||
కార్బన్ మోనాక్సైడ్ అనేది కార్బన్‌తో లోహ [[ఆక్సైడ్]] [[ఖనిజాల]] తగ్గింపు యొక్క | కార్బన్ మోనాక్సైడ్ అనేది కార్బన్‌తో లోహ [[ఆక్సైడ్]] [[ఖనిజాల]] తగ్గింపు యొక్క ఉపఉత్పత్తి, ఇది సరళీకృత రూపంలో క్రింది విధంగా చూపబడింది: | ||
:MO + C → M + CO | :MO + C → M + CO | ||
| Line 250: | Line 446: | ||
:2 C + O2 -> 2 CO | :2 C + O2 -> 2 CO | ||
CO ఒక వాయువు కాబట్టి, తగ్గింపు ప్రక్రియను వేడి చేయడం ద్వారా నడపవచ్చు, ఇది చర్య యొక్క సానుకూల (అనుకూల) [[ | CO ఒక వాయువు కాబట్టి, తగ్గింపు ప్రక్రియను వేడి చేయడం ద్వారా నడపవచ్చు, ఇది చర్య యొక్క సానుకూల (అనుకూల) [[ఎంట్రోపీ]]ని ఉపయోగించుకుంటుంది. [[ఎల్లింగ్‌హామ్ రేఖాచిత్రం]] అధిక ఉష్ణోగ్రతలలో కంటే CO నిర్మాణం అనుకూలమని చూపిస్తుంది. | ||
== ఉపయోగం == | == ఉపయోగం == | ||
=== రసాయన పరిశ్రమ === | === రసాయన పరిశ్రమ === | ||
కార్బన్ మోనాక్సైడ్ అనేది బల్క్ కెమికల్స్ తయారీలో అనేక | కార్బన్ మోనాక్సైడ్ అనేది బల్క్ కెమికల్స్ తయారీలో అనేక అనువర్తనాలు కలిగిన ఒక [[పారిశ్రామిక వాయువు]].<ref>(2006). "Organometallics: A Concise Introduction". Wiley-VCH. ISBN 978-3-527-28165-7.</ref> [[ఆల్కీన్]]లు, కార్బన్ మోనాక్సైడ్ మరియు H2 యొక్క [[హైడ్రోఫార్మిలేషన్]] చర్య ద్వారా పెద్ద మొత్తంలో ఆల్డిహైడ్‌లు ఉత్పత్తి చేయబడతాయి. హైడ్రోఫార్మిలేషన్ [[షెల్ హయ్యర్ ఒలేఫిన్ ప్రాసెస్]]తో జత చేయబడి [[డిటర్జెంట్]]లకు పూర్వగాములను ఇస్తుంది. | ||
ఐసోసైనేట్లు, | ఐసోసైనేట్లు, పాలీకార్బోనేట్లు మరియు పాలీయురేథేన్‌లను తయారు చేయడానికి ఉపయోగపడే [[ఫాస్జీన్]], శుద్ధి చేసిన కార్బన్ మోనాక్సైడ్ మరియు [[క్లోరిన్]] వాయువును పోరస్ [[యాక్టివేటెడ్ కార్బన్]] బెడ్ ద్వారా పంపడం ద్వారా ఉత్పత్తి చేయబడుతుంది, ఇది [[ఉత్ప్రేరకం]]గా పనిచేస్తుంది. 1989లో ఈ సమ్మేళనం యొక్క ప్రపంచ ఉత్పత్తి 2.74 మిలియన్ టన్నులుగా అంచనా వేయబడింది. | ||
:CO + Cl2 -> COCl2 | :CO + Cl2 -> COCl2 | ||
[[మిథనాల్]] కార్బన్ మోనాక్సైడ్ యొక్క [[హైడ్రోజనేషన్]] ద్వారా ఉత్పత్తి చేయబడుతుంది. సంబంధిత చర్యలో, కార్బన్ మోనాక్సైడ్ యొక్క హైడ్రోజనేషన్ C−C బంధ నిర్మాణంతో జత చేయబడుతుంది, ఉదాహరణకు [[ఫిషర్-ట్రోప్ష్ | [[మిథనాల్]] కార్బన్ మోనాక్సైడ్ యొక్క [[హైడ్రోజనేషన్]] ద్వారా ఉత్పత్తి చేయబడుతుంది. సంబంధిత చర్యలో, కార్బన్ మోనాక్సైడ్ యొక్క హైడ్రోజనేషన్ C−C బంధ నిర్మాణంతో జత చేయబడుతుంది, ఉదాహరణకు [[ఫిషర్-ట్రోప్ష్ ప్రక్రియ]]లో, ఇక్కడ కార్బన్ మోనాక్సైడ్ ద్రవ హైడ్రోకార్బన్ ఇంధనాలుగా హైడ్రోజనేట్ చేయబడుతుంది. ఈ సాంకేతికత [[బొగ్గు]] లేదా బయోమాస్‌ను డీజిల్ ఇంధనంగా మార్చడానికి అనుమతిస్తుంది. | ||
[[కాటివా | [[కాటివా ప్రక్రియ]]లో, కార్బన్ మోనాక్సైడ్ మరియు మిథనాల్ హోమోజీనియస్ [[ఇరిడియం]] [[ఉత్ప్రేరకం]] మరియు [[హైడ్రో అయోడిక్ ఆమ్లం]] సమక్షంలో చర్య జరిపి [[ఎసిటిక్ ఆమ్లం]]ను ఇస్తాయి. ఈ ప్రక్రియ ఎసిటిక్ ఆమ్లం యొక్క పారిశ్రామిక ఉత్పత్తిలో ఎక్కువ భాగానికి బాధ్యత వహిస్తుంది. | ||
=== మెటలర్జీ === | === మెటలర్జీ === | ||
''ప్రధాన వ్యాసం: Metallurgy'' | ''ప్రధాన వ్యాసం: Metallurgy'' | ||
కార్బన్ మోనాక్సైడ్ ఒక బలమైన రిడక్టివ్ ఏజెంట్ మరియు పురాతన కాలం నుండి [[ఖనిజాల]] నుండి [[లోహాలను]] తగ్గించడానికి [[ | కార్బన్ మోనాక్సైడ్ ఒక బలమైన రిడక్టివ్ ఏజెంట్ మరియు పురాతన కాలం నుండి [[ఖనిజాల]] నుండి [[లోహాలను]] తగ్గించడానికి [[పైరోమెటలర్జీ]]లో ఉపయోగించబడింది. కార్బన్ మోనాక్సైడ్ లోహ ఆక్సైడ్ల నుండి ఆక్సిజన్‌ను తొలగిస్తుంది, వాటిని అధిక ఉష్ణోగ్రతలలో స్వచ్ఛమైన లోహంగా తగ్గిస్తుంది మరియు ప్రక్రియలో [[కార్బన్ డయాక్సైడ్]]ను ఏర్పరుస్తుంది. కార్బన్ మోనాక్సైడ్ సాధారణంగా రియాక్టర్‌లో వాయు దశలో ఉన్నట్లుగా సరఫరా చేయబడదు, బదులుగా ఇది ఆక్సిజన్-కలిగిన ఖనిజం లేదా కోక్ వంటి కార్బనిఫెరస్ ఏజెంట్ సమక్షంలో అధిక ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఏర్పడుతుంది. [[బ్లాస్ట్ ఫర్నేస్]] ప్రక్రియ ఖనిజం నుండి కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌తో లోహాన్ని తగ్గించే ప్రక్రియకు ఒక సాధారణ ఉదాహరణ. | ||
అదేవిధంగా, [[బ్లాస్ట్ ఫర్నేస్]] పైభాగంలో సేకరించిన [[బ్లాస్ట్ ఫర్నేస్ గ్యాస్]] ఇప్పటికీ 10% నుండి 30% కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌ను కలిగి ఉంటుంది మరియు ఇది [[కౌపర్ | అదేవిధంగా, [[బ్లాస్ట్ ఫర్నేస్]]ల పైభాగంలో సేకరించిన [[బ్లాస్ట్ ఫర్నేస్ గ్యాస్]] ఇప్పటికీ 10% నుండి 30% కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌ను కలిగి ఉంటుంది మరియు ఇది [[కౌపర్ స్టవ్]]లు మరియు [[ఓపెన్ హార్త్ ఫర్నేస్]] స్టీల్ మేకింగ్‌లోని సీమెన్స్-మార్టిన్ ఫర్నేస్‌లపై ఇంధనంగా ఉపయోగించబడుతుంది. | ||
=== రాకెట్ ఇంధనంగా ప్రతిపాదిత ఉపయోగం === | === రాకెట్ ఇంధనంగా ప్రతిపాదిత ఉపయోగం === | ||
కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌ను అంగారక గ్రహంపై ఇంధనంగా ఉపయోగించాలని | కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌ను అంగారక గ్రహంపై ఇంధనంగా ఉపయోగించాలని నాసా పరిశోధకుడు [[జెఫ్రీ లాండిస్]] ప్రతిపాదించారు. [[కార్బన్ మోనాక్సైడ్/ఆక్సిజన్ ఇంజన్లు]] ప్రారంభ ఉపరితల రవాణా వినియోగం కోసం సూచించబడ్డాయి, ఎందుకంటే కార్బన్ మోనాక్సైడ్ మరియు ఆక్సిజన్ రెండింటినీ [[అంగారక గ్రహ వాతావరణం]]లోని కార్బన్ డయాక్సైడ్ నుండి [[జిర్కోనియా]] [[విద్యుద్విశ్లేషణ]] ద్వారా సులభంగా ఉత్పత్తి చేయవచ్చు, మీథేన్ లేదా ఏదైనా హైడ్రోజన్ ఆధారిత ఇంధనాన్ని తయారు చేయడానికి అవసరమైన హైడ్రోజన్‌ను పొందడానికి ఎటువంటి [[అంగారక గ్రహంపై నీరు|అంగారక జల వనరులను]] ఉపయోగించాల్సిన అవసరం లేదు.<ref name="landis2001">Landis. (2001). "Mars Rocket Vehicle Using In Situ Propellants". ''Journal of Spacecraft and Rockets''. 38 (5) 730–735. doi:[https://doi.org/10.2514/2.3739 10.2514/2.3739].</ref> | ||
లాండిస్ శుక్ర గ్రహం యొక్క సారూప్య కార్బన్ డయాక్సైడ్ వాతావరణం నుండి కూడా | లాండిస్ శుక్ర గ్రహం యొక్క సారూప్య కార్బన్ డయాక్సైడ్ వాతావరణం నుండి కూడా నమూనా తిరిగి వచ్చే మిషన్ కోసం, సోలార్-శక్తితో పనిచేసే UAVలు మరియు రాకెట్ బెలూన్ ఆరోహణతో కలిపి ఇంధనాన్ని తయారు చేయాలని ప్రతిపాదించారు.<ref name="o253">(2024-01-04). [https://www.nasa.gov/general/sample-return-from-the-surface-of-venus/ Sample Return from the Surface of Venus]. ''NASA''.</ref> | ||
=== ఎలక్ట్రోకెమిస్ట్రీ === | === ఎలక్ట్రోకెమిస్ట్రీ === | ||
కార్బన్ మోనాక్సైడ్ [[ | కార్బన్ మోనాక్సైడ్ [[ఎలక్ట్రోకెమిస్ట్రీ]]లో [[ఎలక్ట్రోడ్ల]] నిర్మాణాన్ని అధ్యయనం చేయడానికి ఉపయోగించబడుతుంది, ఇది [[ఎలక్ట్రోక్యాటలిస్ట్]]లుగా ఉపయోగించే కొన్ని లోహాలకు దాని బలమైన అనుబంధం కారణంగా, [[CO స్ట్రిప్పింగ్]] అని పిలువబడే సాంకేతికత ద్వారా.<ref>(2020-08-15). [https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1572665720304781 Evaluation of ionomer coverage on Pt catalysts in polymer electrolyte membrane fuel cells by CO stripping voltammetry and its effect on oxygen reduction reaction activity]. ''Journal of Electroanalytical Chemistry''. 871. doi:[https://doi.org/10.1016/j.jelechem.2020.114250 10.1016/j.jelechem.2020.114250].</ref> | ||
== జీవ మరియు శారీరక | == జీవ మరియు శారీరక ధర్మాలు == | ||
=== ఫిజియాలజీ === | === ఫిజియాలజీ === | ||
| Line 284: | Line 480: | ||
''ఇవి కూడా చూడండి: కార్బాక్సీహీమోగ్లోబిన్'' | ''ఇవి కూడా చూడండి: కార్బాక్సీహీమోగ్లోబిన్'' | ||
కార్బన్ మోనాక్సైడ్ ఒక బయోయాక్టివ్ అణువు, ఇది [[వాయు సంకేత | కార్బన్ మోనాక్సైడ్ ఒక బయోయాక్టివ్ అణువు, ఇది [[వాయు సంకేత అణువు]]గా పనిచేస్తుంది. ఇది సహజంగా అనేక ఎంజైమాటిక్ మరియు నాన్-ఎంజైమాటిక్ మార్గాల ద్వారా ఉత్పత్తి చేయబడుతుంది,<ref name="Hopper-2020" /> వీటిలో బాగా అర్థం చేసుకున్నది [[హీమోగ్లోబిన్]] వంటి [[హీమోప్రోటీన్ల]] నుండి ఉద్భవించిన [[హీమ్]]పై [[హీమ్ ఆక్సిజనేస్]] యొక్క కాటబాలిక్ చర్య.<ref>(2006-04-01). [https://journals.physiology.org/doi/full/10.1152/physrev.00011.2005 Heme Oxygenase-1/Carbon Monoxide: From Basic Science to Therapeutic Applications]. ''Physiological Reviews''. 86 (2) 583–650. doi:[https://doi.org/10.1152/physrev.00011.2005 10.1152/physrev.00011.2005].</ref> 1993లో కార్బన్ మోనాక్సైడ్ ఒక సాధారణ న్యూరోట్రాన్స్మిటర్ అని మొదటి నివేదిక వచ్చిన తర్వాత,<ref name="Hopper2021" /> కార్బన్ మోనాక్సైడ్ జీవ నియంత్రకం వలె గణనీయమైన క్లినికల్ దృష్టిని ఆకర్షించింది. | ||
శరీరంలో కార్బన్ మోనాక్సైడ్ పాత్ర కారణంగా, దాని జీవక్రియలో అసాధారణతలు | శరీరంలో కార్బన్ మోనాక్సైడ్ పాత్ర కారణంగా, దాని జీవక్రియలో అసాధారణతలు న్యూరోడెజెనరేషన్లు, హైపర్ టెన్షన్, గుండె వైఫల్యం మరియు పాథలాజికల్ ఇన్ఫ్లమేషన్ వంటి వివిధ వ్యాధులతో ముడిపడి ఉన్నాయి.<ref name="endogenous_co">(December 2005). "Carbon Monoxide: Endogenous Production, Physiological Functions, and Pharmacological Applications". ''Pharmacol Rev''. 57 (4) 585–630. doi:[https://doi.org/10.1124/pr.57.4.3 10.1124/pr.57.4.3].</ref> అనేక కణజాలాలలో, కార్బన్ మోనాక్సైడ్ [[యాంటీ ఇన్ఫ్లమేటరీ]], [[వాసోడైలేటరీ]] మరియు [[నియోవాస్కులర్]] పెరుగుదలను ప్రోత్సహించేదిగా పనిచేస్తుంది.<ref>(2021-01-29). [https://www.nature.com/articles/s41577-020-00491-x Regulation of inflammation by the antioxidant haem oxygenase 1]. ''Nature Reviews Immunology''. 21 (7) 411–425. doi:[https://doi.org/10.1038/s41577-020-00491-x 10.1038/s41577-020-00491-x].</ref> జంతు నమూనా అధ్యయనాలలో, కార్బన్ మోనాక్సైడ్ ప్రయోగాత్మకంగా ప్రేరేపించబడిన బాక్టీరియల్ [[సెప్సిస్]], ప్యాంక్రియాటైటిస్, హెపాటిక్ [[ఇస్కీమియా/రీపర్ఫ్యూజన్ ఇంజరీ]], కోలిటిస్, ఆస్టియో ఆర్థరైటిస్, ఊపిరితిత్తుల గాయం, ఊపిరితిత్తుల మార్పిడి తిరస్కరణ మరియు నరాల నొప్పి తీవ్రతను తగ్గించింది, అదే సమయంలో చర్మ గాయం నయం చేయడాన్ని ప్రోత్సహించింది. అందువల్ల, కార్బన్ మోనాక్సైడ్ ఫార్మాస్యూటికల్ ఏజెంట్‌గా మరియు క్లినికల్ ప్రమాణంగా మారే చికిత్సా సామర్థ్యంపై గణనీయమైన ఆసక్తి ఉంది.<ref name="Motterlini-2010">(2010). [https://www.nature.com/articles/nrd3228 The therapeutic potential of carbon monoxide]. ''Nature Reviews Drug Discovery''. 9 (9) 728–743. doi:[https://doi.org/10.1038/nrd3228 10.1038/nrd3228].</ref> | ||
==== వైద్యం ==== | ==== వైద్యం ==== | ||
''ప్రధాన వ్యాసం: Carbon monoxide-releasing molecules'' | ''ప్రధాన వ్యాసం: Carbon monoxide-releasing molecules'' | ||
కార్బన్ మోనాక్సైడ్ యొక్క యాంటీ ఇన్ఫ్లమేటరీ (వాపు నిరోధక) మరియు సైటోప్రొటెక్టివ్ (కణ రక్షణ) లక్షణాల కోసం ప్రపంచవ్యాప్తంగా అనేక ప్రయోగశాలలు అధ్యయనం చేశాయి.<ref>(2017-01-11). "Biological signaling by carbon monoxide and carbon monoxide-releasing molecules". ''American Journal of Physiology. Cell Physiology''. 312 (3) C302–C313. doi:[https://doi.org/10.1152/ajpcell.00360.2016 10.1152/ajpcell.00360.2016].</ref> ఇస్కీమియా రీపర్ఫ్యూజన్ ఇంజరీ, ట్రాన్స్‌ప్లాంట్ రిజెక్షన్, ఎథెరోస్క్లెరోసిస్, తీవ్రమైన సెప్సిస్, తీవ్రమైన మలేరియా లేదా ఆటో ఇమ్యూనిటీ వంటి అనేక వ్యాధి పరిస్థితుల అభివృద్ధిని నిరోధించడానికి ఈ లక్షణాలు ఉపయోగపడవచ్చు.<ref name="Motterlini-2010" /> అనేక ఫార్మాస్యూటికల్ డ్రగ్ డెలివరీ కార్యక్రమాలు కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌ను సురక్షితంగా అందించడానికి పద్ధతులను అభివృద్ధి చేశాయి మరియు తదుపరి నియంత్రిత క్లినికల్ ట్రయల్స్ కార్బన్ మోనాక్సైడ్ యొక్క చికిత్సా ప్రభావాన్ని | కార్బన్ మోనాక్సైడ్ యొక్క యాంటీ ఇన్ఫ్లమేటరీ (వాపు నిరోధక) మరియు సైటోప్రొటెక్టివ్ (కణ రక్షణ) లక్షణాల కోసం ప్రపంచవ్యాప్తంగా అనేక ప్రయోగశాలలు అధ్యయనం చేశాయి.<ref>(2017-01-11). "Biological signaling by carbon monoxide and carbon monoxide-releasing molecules". ''American Journal of Physiology. Cell Physiology''. 312 (3) C302–C313. doi:[https://doi.org/10.1152/ajpcell.00360.2016 10.1152/ajpcell.00360.2016].</ref> ఇస్కీమియా రీపర్ఫ్యూజన్ ఇంజరీ, ట్రాన్స్‌ప్లాంట్ రిజెక్షన్, ఎథెరోస్క్లెరోసిస్, తీవ్రమైన సెప్సిస్, తీవ్రమైన మలేరియా లేదా ఆటో ఇమ్యూనిటీ వంటి అనేక వ్యాధి పరిస్థితుల అభివృద్ధిని నిరోధించడానికి ఈ లక్షణాలు ఉపయోగపడవచ్చు.<ref name="Motterlini-2010" /> అనేక ఫార్మాస్యూటికల్ డ్రగ్ డెలివరీ కార్యక్రమాలు కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌ను సురక్షితంగా అందించడానికి పద్ధతులను అభివృద్ధి చేశాయి మరియు తదుపరి నియంత్రిత క్లినికల్ ట్రయల్స్ కార్బన్ మోనాక్సైడ్ యొక్క చికిత్సా ప్రభావాన్ని అంచనా వేశాయి.<ref>(2018-10-11). [https://www.eurekaselect.com/164002/article Where is the Clinical Breakthrough of Heme Oxygenase-1 / Carbon Monoxide Therapeutics?]. ''Current Pharmaceutical Design''. 24 (20) 2264–2282. doi:[https://doi.org/10.2174/1381612824666180723161811 10.2174/1381612824666180723161811].</ref> | ||
=== మైక్రోబయాలజీ === | === మైక్రోబయాలజీ === | ||
మైక్రోబయోటా కూడా కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌ను [[గ్యాసోట్రాన్స్‌మిటర్]]గా ఉపయోగించుకోవచ్చు.<ref>(2018-09-06). "Do nitric oxide, carbon monoxide and hydrogen sulfide really qualify as 'gasotransmitters' in bacteria?". ''Biochemical Society Transactions''. 46 (5) 1107–1118. doi:[https://doi.org/10.1042/BST20170311 10.1042/BST20170311].</ref> కార్బన్ మోనాక్సైడ్ సెన్సింగ్ అనేది [[CooA]] వంటి ప్రోటీన్ల ద్వారా సులభతరం చేయబడిన ఒక సిగ్నలింగ్ మార్గం.<ref>(2004). "CO-Sensing Mechanisms". ''Microbiology and Molecular Biology Reviews''. 68 (3) 453–473. doi:[https://doi.org/10.1128/MMBR.68.3.453-473.2004 10.1128/MMBR.68.3.453-473.2004].</ref><ref>(2019-12-09). [https://pubs.rsc.org/en/content/articlelanding/2019/cs/c9cs00268e Heme: emergent roles of heme in signal transduction, functional regulation and as catalytic centres]. ''Chemical Society Reviews''. 48 (24) 5624–5657. doi:[https://doi.org/10.1039/C9CS00268E 10.1039/C9CS00268E].</ref><ref>(2015-07-08). [https://doi.org/10.1021/acs.chemrev.5b00018 Gaseous O2, NO, and CO in Signal Transduction: Structure and Function Relationships of Heme-Based Gas Sensors and Heme-Redox Sensors]. ''Chemical Reviews''. 115 (13) 6491–6533. doi:[https://doi.org/10.1021/acs.chemrev.5b00018 10.1021/acs.chemrev.5b00018].</ref> కార్బన్ మోనాక్సైడ్ సెన్సింగ్ యొక్క జీవసంబంధ పాత్రల పరిధి ఇంకా తెలియదు. | మైక్రోబయోటా కూడా కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌ను [[గ్యాసోట్రాన్స్‌మిటర్]]గా ఉపయోగించుకోవచ్చు.<ref>(2018-09-06). "Do nitric oxide, carbon monoxide and hydrogen sulfide really qualify as 'gasotransmitters' in bacteria?". ''Biochemical Society Transactions''. 46 (5) 1107–1118. doi:[https://doi.org/10.1042/BST20170311 10.1042/BST20170311].</ref> కార్బన్ మోనాక్సైడ్ సెన్సింగ్ అనేది [[CooA]] వంటి ప్రోటీన్ల ద్వారా సులభతరం చేయబడిన ఒక సిగ్నలింగ్ మార్గం.<ref>(2004). "CO-Sensing Mechanisms". ''Microbiology and Molecular Biology Reviews''. 68 (3) 453–473. doi:[https://doi.org/10.1128/MMBR.68.3.453-473.2004 10.1128/MMBR.68.3.453-473.2004].</ref><ref>(2019-12-09). [https://pubs.rsc.org/en/content/articlelanding/2019/cs/c9cs00268e Heme: emergent roles of heme in signal transduction, functional regulation and as catalytic centres]. ''Chemical Society Reviews''. 48 (24) 5624–5657. doi:[https://doi.org/10.1039/C9CS00268E 10.1039/C9CS00268E].</ref><ref>(2015-07-08). [https://doi.org/10.1021/acs.chemrev.5b00018 Gaseous O2, NO, and CO in Signal Transduction: Structure and Function Relationships of Heme-Based Gas Sensors and Heme-Redox Sensors]. ''Chemical Reviews''. 115 (13) 6491–6533. doi:[https://doi.org/10.1021/acs.chemrev.5b00018 10.1021/acs.chemrev.5b00018].</ref> కార్బన్ మోనాక్సైడ్ సెన్సింగ్ యొక్క జీవసంబంధ పాత్రల పరిధి ఇంకా తెలియదు. | ||
మానవ మైక్రోబయోమ్ కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌ను ఉత్పత్తి చేస్తుంది, వినియోగిస్తుంది మరియు దానికి ప్రతిస్పందిస్తుంది.<ref name="Hopper-2020">(2020-12-23). [https://doi.org/10.1021/acs.chemrev.0c00586 Role of Carbon Monoxide in Host–Gut Microbiome Communication]. ''Chemical Reviews''. 120 (24) 13273–13311. doi:[https://doi.org/10.1021/acs.chemrev.0c00586 10.1021/acs.chemrev.0c00586].</ref> ఉదాహరణకు, కొన్ని బ్యాక్టీరియాలో, కార్బన్ మోనాక్సైడ్ | మానవ మైక్రోబయోమ్ కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌ను ఉత్పత్తి చేస్తుంది, వినియోగిస్తుంది మరియు దానికి ప్రతిస్పందిస్తుంది.<ref name="Hopper-2020">(2020-12-23). [https://doi.org/10.1021/acs.chemrev.0c00586 Role of Carbon Monoxide in Host–Gut Microbiome Communication]. ''Chemical Reviews''. 120 (24) 13273–13311. doi:[https://doi.org/10.1021/acs.chemrev.0c00586 10.1021/acs.chemrev.0c00586].</ref> ఉదాహరణకు, కొన్ని బ్యాక్టీరియాలో, కార్బన్ మోనాక్సైడ్ [[కార్బన్ మోనాక్సైడ్ డీహైడ్రోజినేస్]] ఎంజైమ్ ద్వారా కార్బన్ డయాక్సైడ్ యొక్క [[రిడక్షన్|క్షయకరణం]] ద్వారా ఉత్పత్తి చేయబడుతుంది, ఇది కణ కార్యకలాపాలకు శక్తినిచ్చేలా అనుకూలమైన [[బయోఎనర్జెటిక్స్]] కలిగి ఉంటుంది.<ref>(2006). "Bioorganometallics: Biomolecules, Labeling, Medicine". Wiley-VCH. ISBN 978-3-527-30990-0.</ref><ref name="Hopper-2020" /> మరొక ఉదాహరణలో, కార్బన్ మోనాక్సైడ్ అనేది [[మెథనోజెనిక్]] ఆర్కియాకు ఒక పోషకం, ఇది హైడ్రోజన్‌ను ఉపయోగించి దానిని మీథేన్‌గా తగ్గిస్తుంది.<ref>Thauer, R. K.. (1998). [https://mic.microbiologyresearch.org/deliver/fulltext/micro/144/9/mic-144-9-2377.pdf?itemId=/content/journal/micro/10.1099/00221287-144-9-2377 Biochemistry of methanogenesis: a tribute to Marjory Stephenson. 1998 Marjory Stephenson Prize Lecture]. ''[[Microbiology (journal)|Microbiology]]''. 144 (9) 2377–2406. doi:[https://doi.org/10.1099/00221287-144-9-2377 10.1099/00221287-144-9-2377].</ref> | ||
కార్బన్ మోనాక్సైడ్ కొన్ని యాంటీమైక్రోబయల్ లక్షణాలను కలిగి ఉంది, వీటిని అంటువ్యాధులకు చికిత్స చేయడానికి అధ్యయనం చేశారు.<ref name="Hopper-2020" /> | కార్బన్ మోనాక్సైడ్ కొన్ని యాంటీమైక్రోబయల్ లక్షణాలను కలిగి ఉంది, వీటిని అంటువ్యాధులకు చికిత్స చేయడానికి అధ్యయనం చేశారు.<ref name="Hopper-2020" /> | ||
| Line 302: | Line 498: | ||
==== ఆహార విజ్ఞానం ==== | ==== ఆహార విజ్ఞానం ==== | ||
Meat coloring | Meat coloring | ||
కార్బన్ | కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌ను అమెరికాలో [[మాడిఫైడ్ అట్మాస్పియర్]] ప్యాకేజింగ్ సిస్టమ్స్‌లో ఉపయోగిస్తారు, ప్రధానంగా గొడ్డు మాంసం, పంది మాంసం మరియు చేపల వంటి తాజా మాంసం ఉత్పత్తులను తాజాగా ఉంచడానికి. దీని ప్రయోజనం రెండు విధాలుగా ఉంటుంది: కార్బన్ మోనాక్సైడ్ సూక్ష్మజీవుల క్షయం నుండి రక్షిస్తుంది మరియు వినియోగదారుల ఆకర్షణ కోసం మాంసం రంగును మెరుగుపరుస్తుంది.<ref name="Van Rooyen">(October 2017). "The application of carbon monoxide in meat packaging needs to be re-evaluated within the EU: An overview". ''Meat Science''. 132 179–188. doi:[https://doi.org/10.1016/j.meatsci.2017.03.016 10.1016/j.meatsci.2017.03.016].</ref> కార్బన్ మోనాక్సైడ్ [[మయోగ్లోబిన్]]తో కలిసి కార్బాక్సిమయోగ్లోబిన్‌ను ఏర్పరుస్తుంది, ఇది ప్రకాశవంతమైన చెర్రీ-ఎరుపు రంగు వర్ణద్రవ్యం. కార్బాక్సిమయోగ్లోబిన్, ఆక్సిజనేటెడ్ మయోగ్లోబిన్ (ఆక్సిమయోగ్లోబిన్) కంటే స్థిరంగా ఉంటుంది, ఇది గోధుమ రంగు వర్ణద్రవ్యం [[మెట్‌మయోగ్లోబిన్]]గా ఆక్సీకరణం చెందుతుంది. ఈ స్థిరమైన ఎరుపు రంగు సాధారణంగా ప్యాక్ చేసిన మాంసం కంటే చాలా కాలం పాటు ఉంటుంది. ఈ ప్రక్రియను ఉపయోగించే సౌకర్యాలలో ఉపయోగించే కార్బన్ మోనాక్సైడ్ యొక్క సాధారణ స్థాయిలు 0.4% మరియు 0.5% మధ్య ఉంటాయి.<ref name="Van Rooyen" /> | ||
ఈ సాంకేతికతకు | ఈ సాంకేతికతకు 2002లో [[U.S. ఫుడ్ అండ్ డ్రగ్ అడ్మినిస్ట్రేషన్]] (FDA) ద్వారా "[[జనరల్లీ రికగ్నైజ్డ్ యాజ్ సేఫ్]]" (GRAS) హోదా లభించింది, ఇది ద్వితీయ ప్యాకేజింగ్ వ్యవస్థగా ఉపయోగించడానికి మరియు ఎటువంటి లేబులింగ్ అవసరం లేదు. 2004లో, FDA COని ప్రాథమిక ప్యాకేజింగ్ పద్ధతిగా ఆమోదించింది, CO పాడైపోయిన వాసనను కప్పిపుచ్చదని ప్రకటించింది.<ref name="Meatsci2005_eilert">Eilert EJ. (2005). "New packaging technologies for the 21st century". ''Journal of Meat Science''. 71 (1) 122–127. doi:[https://doi.org/10.1016/j.meatsci.2005.04.003 10.1016/j.meatsci.2005.04.003].</ref> ఈ ప్రక్రియ ప్రస్తుతం జపాన్, [[సింగపూర్]] మరియు [[యూరోపియన్ యూనియన్]]తో సహా అనేక ఇతర దేశాలలో అనుమతించబడలేదు.<ref>(November 14, 2007). [https://abcnews.go.com/GMA/Consumer/Story?id=3863064&page=1 Proof in the Pink? Meat Treated to Give It Fresh Look].</ref><ref>(2008). [http://www.meatami.com/ht/a/GetDocumentAction/i/40141 Carbon Monoxide in Meat Packaging: Myths and Facts]. American Meat Institute.</ref><ref>[http://www.carbonmonoxidekills.com/packages_meat.htm CO in packaged meat]. Carbon Monoxide Kills Campaign.</ref> | ||
=== ఆయుధీకరణ === | === ఆయుధీకరణ === | ||
పురాతన చరిత్రలో, [[హన్నిబాల్]] [[రెండవ ప్యూనిక్ యుద్ధం]] సమయంలో బొగ్గు పొగలతో [[ప్రాచీన రోమ్|రోమన్]] ఖైదీలను ఉరితీశాడు.<ref name="Hopper2021" /> | పురాతన చరిత్రలో, [[హన్నిబాల్]] [[రెండవ ప్యూనిక్ యుద్ధం]] సమయంలో బొగ్గు పొగలతో [[ప్రాచీన రోమ్|రోమన్]] ఖైదీలను ఉరితీశాడు.<ref name="Hopper2021" /> | ||
[[హోలోకాస్ట్]] సమయంలో కొన్ని [[ | [[హోలోకాస్ట్]] సమయంలో కొన్ని [[హోలోకాస్ట్ నిర్మూలన శిబిరాలు|నిర్మూలన శిబిరాల్లో]] [[జనహననం]] (జెనోసైడ్) కోసం కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌ను ఉపయోగించారు, ముఖ్యంగా [[చెల్మ్నో నిర్మూలన శిబిరం|చెల్మ్నో]]లో [[నాజీ గ్యాస్ వ్యాన్]]ల ద్వారా మరియు [[యాక్షన్ T4]] "[[యూథనేసియా]]" కార్యక్రమంలో దీనిని ఉపయోగించారు.<ref>Kitchen, Martin. (2006). [https://books.google.com/books?id=_04R6DoPxLoC&pg=PT323 A history of modern Germany, 1800–2000]. 323. Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-0041-0.</ref> | ||
== చరిత్ర == | == చరిత్ర == | ||
=== చరిత్రకు పూర్వం === | === చరిత్రకు పూర్వం === | ||
సుమారు 800,000 BCలో అగ్నిని నియంత్రించడం నేర్చుకున్నప్పటి నుండి మానవుడు కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌తో సంక్లిష్టమైన సంబంధాన్ని కలిగి ఉన్నాడు. | సుమారు 800,000 BCలో అగ్నిని నియంత్రించడం నేర్చుకున్నప్పటి నుండి మానవుడు కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌తో సంక్లిష్టమైన సంబంధాన్ని కలిగి ఉన్నాడు. ఆదిమ మానవుడు తన నివాసాలలోకి అగ్నిని ప్రవేశపెట్టినప్పుడు కార్బన్ మోనాక్సైడ్ విషపూరిత స్వభావాన్ని బహుశా కనుగొని ఉంటాడు. సుమారు 6,000 BC నుండి [[కాంస్య యుగం]] వరకు ఉద్భవించిన [[మెటలర్జీ]] మరియు [[స్మెల్టింగ్]] సాంకేతికతల ప్రారంభ అభివృద్ధి కూడా కార్బన్ మోనాక్సైడ్ బహిర్గతం వల్ల మానవుడిని ఇబ్బంది పెట్టింది. కార్బన్ మోనాక్సైడ్ విషపూరితంతో పాటు, [[అమెరికాలోని స్థానిక అమెరికన్లు]] [[షామనిస్టిక్]] ఫైర్‌సైడ్ ఆచారాల ద్వారా కార్బన్ మోనాక్సైడ్ యొక్క న్యూరోయాక్టివ్ లక్షణాలను అనుభవించి ఉండవచ్చు.<ref name="Hopper2021" /> | ||
=== ప్రాచీన చరిత్ర === | === ప్రాచీన చరిత్ర === | ||
ప్రారంభ నాగరికతలు అగ్ని యొక్క మూలాన్ని వివరించడానికి పౌరాణిక కథలను అభివృద్ధి చేశాయి, ఉదాహరణకు [[గ్రీకు పురాణాల]] నుండి [[ప్రోమెథియస్]], అతను మానవులతో అగ్నిని పంచుకున్నాడు. [[అరిస్టాటిల్]] (384–322 BC) మండుతున్న బొగ్గులు | ప్రారంభ నాగరికతలు అగ్ని యొక్క మూలాన్ని వివరించడానికి పౌరాణిక కథలను అభివృద్ధి చేశాయి, ఉదాహరణకు [[గ్రీకు పురాణాల]] నుండి [[ప్రోమెథియస్]], అతను మానవులతో అగ్నిని పంచుకున్నాడు. [[అరిస్టాటిల్]] (384–322 BC) మండుతున్న బొగ్గులు విషపూరిత పొగలను ఉత్పత్తి చేస్తాయని మొదట నమోదు చేశారు. గ్రీకు వైద్యుడు [[గాలెన్]] (AD 129–199) పీల్చినప్పుడు హాని కలిగించే గాలి కూర్పులో మార్పు ఉందని ఊహించారు, మరియు ఆ కాలంలోని చాలా మంది బొగ్గు పొగ విషపూరిత సందర్భంలో కార్బన్ మోనాక్సైడ్ గురించి జ్ఞానాన్ని అభివృద్ధి చేశారు. [[క్లియోపాత్రా]] [[కార్బన్ మోనాక్సైడ్ విషప్రయోగం]] వల్ల [[క్లియోపాత్రా మరణం|మరణించి]] ఉండవచ్చు.<ref name="Hopper2021" /> | ||
=== పారిశ్రామిక విప్లవానికి ముందు === | === పారిశ్రామిక విప్లవానికి ముందు === | ||
1697లో, [[జార్జ్ ఎర్నెస్ట్ స్టాల్]] కార్బన్ మోనాక్సైడ్ అని భావించిన విషపూరిత ఆవిరులను సూచించడానికి * | 1697లో, [[జార్జ్ ఎర్నెస్ట్ స్టాల్]] కార్బన్ మోనాక్సైడ్ అని భావించిన విషపూరిత ఆవిరులను సూచించడానికి *కార్బొనారి హాలిటస్*ను ఉపయోగించారు. [[ఫ్రెడ్రిక్ హాఫ్మన్]] 1716లో బొగ్గు నుండి కార్బన్ మోనాక్సైడ్ విషప్రయోగంపై మొదటి ఆధునిక శాస్త్రీయ పరిశోధనను నిర్వహించారు. [[హెర్మన్ బోయర్‌హావ్]] 1730లలో జంతువులపై కార్బన్ మోనాక్సైడ్ (బొగ్గు పొగలు) ప్రభావంపై మొదటి శాస్త్రీయ ప్రయోగాలు చేశారు.<ref name="Hopper2021" /> | ||
[[జోసెఫ్ ప్రీస్ట్లీ]] 1772లో కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌ను మొదటిసారిగా సంశ్లేషణ చేసినట్లు పరిగణించబడతారు. [[కార్ల్ విల్హెల్మ్ షీలే]] 1773లో బొగ్గు నుండి కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌ను వేరు చేశారు మరియు ఇది పొగలను విషపూరితం చేసే కార్బోనిక్ ఎంటిటీ | [[జోసెఫ్ ప్రీస్ట్లీ]] 1772లో కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌ను మొదటిసారిగా సంశ్లేషణ చేసినట్లు పరిగణించబడతారు. [[కార్ల్ విల్హెల్మ్ షీలే]] కూడా 1773లో బొగ్గు నుండి కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌ను వేరు చేశారు మరియు ఇది పొగలను విషపూరితం చేసే కార్బోనిక్ ఎంటిటీ అని భావించారు. [[టార్బెర్న్ బెర్గ్మాన్]] 1775లో [[ఆక్సాలిక్ యాసిడ్]] నుండి కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌ను వేరు చేశారు. ఒక సంవత్సరం తర్వాత, ఫ్రెంచ్ రసాయన శాస్త్రవేత్త డి లాసోన్ [[జింక్ ఆక్సైడ్]]ను [[కోక్ (ఇంధనం)|కోక్]]తో వేడి చేయడం ద్వారా COని ఉత్పత్తి చేశారు, కానీ వాయు ఉత్పత్తిని పొరపాటున [[హైడ్రోజన్]] అని గుర్తించారు, ఎందుకంటే అది నీలిరంగు మంటతో మండుతుంది. ఆక్సిజన్ సమక్షంలో, వాతావరణ సాంద్రతలతో సహా, కార్బన్ మోనాక్సైడ్ నీలిరంగు మంటతో మండుతూ, కార్బన్ డయాక్సైడ్ను ఉత్పత్తి చేస్తుంది. [[ఆంటోయిన్ లావోయిజర్]] 1777లో ఇలాంటి అసంపూర్ణ ప్రయోగాలను నిర్వహించారు. ఈ వాయువును [[కార్బన్]] మరియు [[ఆక్సిజన్]] కలిగిన సమ్మేళనంగా [[విలియం క్రూయిక్‌షాంక్ (రసాయన శాస్త్రవేత్త)|విలియం క్రూయిక్‌షాంక్]] 1800లో గుర్తించారు.<ref name="Hopper2021" /><ref>Stromeyer, Friedrich. (1808). [https://books.google.com/books?id=MLg5AAAAcAAJ&q=hydrocarbonate+cruickshank&pg=PA1 Grundriß der theoretischen Chemie: zum Behuf seiner Vorlesungen entworfen]. 1–18. Röwer.</ref> | ||
[[థామస్ బెడ్డోస్]] మరియు [[జేమ్స్ వాట్]] 1793లో సిరల రక్తాన్ని ప్రకాశవంతం చేయడానికి కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌ను (హైడ్రోకార్బోనేట్‌గా) గుర్తించారు. బొగ్గు పొగలు రక్తంలోని ఆక్సిజన్‌కు విరుగుడుగా పనిచేస్తాయని వాట్ సూచించారు, మరియు బెడ్డోస్ మరియు వాట్ 1796లో హైడ్రోకార్బోనేట్ ఆక్సిజన్ కంటే జంతు కణజాలంపై ఎక్కువ అనుబంధాన్ని కలిగి ఉంటుందని సూచించారు. 1854లో, [[అడ్రియన్ చెనోట్]] రక్తంలోని ఆక్సిజన్‌ను తొలగించడానికి | [[థామస్ బెడ్డోస్]] మరియు [[జేమ్స్ వాట్]] 1793లో సిరల రక్తాన్ని ప్రకాశవంతం చేయడానికి కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌ను (హైడ్రోకార్బోనేట్‌గా) గుర్తించారు. బొగ్గు పొగలు రక్తంలోని ఆక్సిజన్‌కు విరుగుడుగా పనిచేస్తాయని వాట్ సూచించారు, మరియు బెడ్డోస్ మరియు వాట్ 1796లో హైడ్రోకార్బోనేట్ ఆక్సిజన్ కంటే జంతు కణజాలంపై ఎక్కువ అనుబంధాన్ని కలిగి ఉంటుందని సూచించారు. 1854లో, [[అడ్రియన్ చెనోట్]] రక్తంలోని ఆక్సిజన్‌ను తొలగించడానికి మరియు శరీరం ద్వారా కార్బన్ డయాక్సైడ్‌గా ఆక్సీకరణం చెందడానికి కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌ను సూచించారు.<ref name="Hopper2021" /> కార్బన్ మోనాక్సైడ్ విషప్రయోగం కోసం యంత్రాంగం [[క్లాడ్ బెర్నార్డ్]]కు విస్తృతంగా ఆపాదించబడింది, ఆయన జ్ఞాపకాలు 1846లో ప్రారంభమై 1857లో ప్రచురించబడ్డాయి, "ధమనుల రక్తం సిరల రక్తముగా మారకుండా నిరోధిస్తుంది" అని పేర్కొన్నాయి. [[ఫెలిక్స్ హోప్-సెయిలర్]] మరుసటి సంవత్సరంలో స్వతంత్రంగా ఇలాంటి ముగింపులను ప్రచురించారు.<ref name="Hopper2021" /> | ||
=== పారిశ్రామిక రసాయన శాస్త్రం యొక్క | === పారిశ్రామిక రసాయన శాస్త్రం యొక్క ఆవిర్భావం === | ||
కార్బన్ మోనాక్సైడ్ 1900లలో ఒక ముఖ్యమైన రియాజెంట్‌గా గుర్తింపు పొందింది. మూడు పారిశ్రామిక ప్రక్రియలు పరిశ్రమలో దాని పరిణామాన్ని వివరిస్తాయి. [[ఫిషర్-ట్రోప్ష్ ప్రక్రియ]]లో, బొగ్గు మరియు సంబంధిత కార్బన్-రిచ్ ఫీడ్‌స్టాక్‌లు CO మధ్యవర్తిత్వం ద్వారా ద్రవ ఇంధనాలుగా మార్చబడతాయి. జర్మన్ యుద్ధ ప్రయత్నంలో భాగంగా అభివృద్ధి చేయబడిన ఈ సాంకేతికత నేటికీ కొనసాగుతోంది. జర్మనీలో కూడా, CO మరియు హైడ్రోజన్ మిశ్రమం [[ | కార్బన్ మోనాక్సైడ్ 1900లలో ఒక ముఖ్యమైన రియాజెంట్‌గా గుర్తింపు పొందింది. మూడు పారిశ్రామిక ప్రక్రియలు పరిశ్రమలో దాని పరిణామాన్ని వివరిస్తాయి. [[ఫిషర్-ట్రోప్ష్ ప్రక్రియ]]లో, బొగ్గు మరియు సంబంధిత కార్బన్-రిచ్ ఫీడ్‌స్టాక్‌లు CO మధ్యవర్తిత్వం ద్వారా ద్రవ ఇంధనాలుగా మార్చబడతాయి. జర్మనీకి స్వదేశీ పెట్రోలియం లేకపోవడాన్ని భర్తీ చేయడానికి జర్మన్ యుద్ధ ప్రయత్నంలో భాగంగా అభివృద్ధి చేయబడిన ఈ సాంకేతికత నేటికీ కొనసాగుతోంది. జర్మనీలో కూడా, CO మరియు హైడ్రోజన్ మిశ్రమం [[ఆలిఫిన్]]లతో కలిసి [[ఆల్డిహైడ్]]లను ఇస్తుందని కనుగొనబడింది. [[హైడ్రోఫార్మిలేషన్]] అని పిలువబడే ఈ ప్రక్రియ, [[సర్ఫాక్టెంట్]]లు మరియు సుగంధ ద్రవ్యాలు మరియు మందులలో ఉపయోగించే ప్రత్యేక సమ్మేళనాల వంటి అనేక పెద్ద ఎత్తున రసాయనాలను ఉత్పత్తి చేయడానికి ఉపయోగించబడుతుంది. ఉదాహరణకు, CO [[విటమిన్ A]] ఉత్పత్తిలో ఉపయోగించబడుతుంది.<ref>(2016). "Industrial Catalytic Processes for Fine and Specialty Chemicals". 663–692. ISBN 9780128014578. doi:[https://doi.org/10.1016/B978-0-12-801457-8.00014-8 10.1016/B978-0-12-801457-8.00014-8].</ref> మూడవ ప్రధాన ప్రక్రియలో, [[మోన్శాంటో]] పరిశోధకులకు ఆపాదించబడింది, CO మిథనాల్‌తో కలిసి [[ఎసిటిక్ యాసిడ్]]ను ఇస్తుంది. చాలా ఎసిటిక్ యాసిడ్ [[కాటివా ప్రక్రియ]] ద్వారా ఉత్పత్తి చేయబడుతుంది. హైడ్రోఫార్మిలేషన్ మరియు ఎసిటిక్ యాసిడ్ సంశ్లేషణలు అనేక [[కార్బొనైలేషన్]] ప్రక్రియలలో రెండు. | ||
== ఇది కూడా చూడండి == | == ఇది కూడా చూడండి == | ||
| Line 335: | Line 531: | ||
*List of highly toxic gases | *List of highly toxic gases | ||
== | == సూచనలు == | ||
<references /> | <references /> | ||
| Line 342: | Line 538: | ||
* [https://earth.nullschool.net/#current/chem/surface/level/overlay=cosc/winkel3 కార్బన్ మోనాక్సైడ్ పంపిణీ యొక్క గ్లోబల్ మ్యాప్] | * [https://earth.nullschool.net/#current/chem/surface/level/overlay=cosc/winkel3 కార్బన్ మోనాక్సైడ్ పంపిణీ యొక్క గ్లోబల్ మ్యాప్] | ||
* [https://web.archive.org/web/20110720030754/http://courses.chem.psu.edu/chem210/mol-gallery/co/co.html నిర్మాణ వివరణ] | * [https://web.archive.org/web/20110720030754/http://courses.chem.psu.edu/chem210/mol-gallery/co/co.html నిర్మాణ వివరణ] | ||
* [https://inchem.org/documents/icsc/icsc/eics0023.htm | * [https://inchem.org/documents/icsc/icsc/eics0023.htm ఇంటర్నేషనల్ కెమికల్ సేఫ్టీ కార్డ్ 0023] | ||
* [https://www.cdc.gov/niosh/npg/npgd0105.html CDC NIOSH పాకెట్ గైడ్ టు కెమికల్ హజార్డ్స్: కార్బన్ మోనాక్సైడ్]—[[నేషనల్ | * [https://www.cdc.gov/niosh/npg/npgd0105.html CDC NIOSH పాకెట్ గైడ్ టు కెమికల్ హజార్డ్స్: కార్బన్ మోనాక్సైడ్]—[[నేషనల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఫర్ ఆక్యుపేషనల్ సేఫ్టీ అండ్ హెల్త్]] (NIOSH), US [[సెంటర్స్ ఫర్ డిసీజ్ కంట్రోల్ అండ్ ప్రివెన్షన్]] (CDC) | ||
** [https://www.cdc.gov/niosh/topics/co-comp/ కార్బన్ మోనాక్సైడ్—NIOSH వర్క్‌ప్లేస్ సేఫ్టీ అండ్ హెల్త్ టాపిక్]—CDC | ** [https://www.cdc.gov/niosh/topics/co-comp/ కార్బన్ మోనాక్సైడ్—NIOSH వర్క్‌ప్లేస్ సేఫ్టీ అండ్ హెల్త్ టాపిక్]—CDC | ||
** [https://www.cdc.gov/co/faqs.htm కార్బన్ మోనాక్సైడ్ విషప్రయోగం—తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు]—CDC | ** [https://www.cdc.gov/co/faqs.htm కార్బన్ మోనాక్సైడ్ విషప్రయోగం—తరచుగా అడిగే ప్రశ్నలు]—CDC | ||
| Line 352: | Line 548: | ||
{{DEFAULTSORT:Carbon Monoxide}} | {{DEFAULTSORT:Carbon Monoxide}} | ||
[[Category:గాలిలో | [[Category:గాలిలో కాలుష్య కారకాలు]] | ||
[[Category:వీడియో క్లిప్‌లను కలిగి ఉన్న వ్యాసాలు]] | [[Category:వీడియో క్లిప్‌లను కలిగి ఉన్న వ్యాసాలు]] | ||
[[Category:కార్బన్ మోనాక్సైడ్| ]] | [[Category:కార్బన్ మోనాక్సైడ్| ]] | ||
[[Category:వాయు | [[Category:వాయు సిగ్నలింగ్ అణువులు]] | ||
[[Category:పారిశ్రామిక వాయువులు]] | [[Category:పారిశ్రామిక వాయువులు]] | ||
[[Category:ఆక్సోకార్బన్లు]] | [[Category:ఆక్సోకార్బన్లు]] | ||
Latest revision as of 14:03, 5 October 2026
| కార్బన్ మోనాక్సైడ్ యొక్క బాల్-అండ్-స్టిక్ నమూనా | |
|---|---|
| కార్బన్ మోనాక్సైడ్ నమూనా | |
| పేర్లు | |
| IUPAC పేరు కార్బన్ మోనాక్సైడ్ | |
| ఇతర పేర్లు కార్బోనిక్ ఆక్సైడ్ గ్యాస్, కార్బన్ ప్రోటాక్సైడ్, ఆక్సైడ్ ఆఫ్ కార్బన్, ప్రోటాక్సైడ్ ఆఫ్ కార్బన్, కార్బోనస్ ఆక్సైడ్, కార్బోనస్ యాసిడ్ గ్యాస్, కార్బన్(II) ఆక్సైడ్, బ్రీత్ ఆఫ్ కార్బన్, ఆక్సిజనేటెడ్ కార్బన్, కార్బేట్, కార్బోనైల్, వాటర్ గ్యాస్, హైడ్రోకార్బన్ గ్యాస్, ఫ్యూయల్ గ్యాస్, రాచ్‌గాస్, కార్బోనిక్ ఇన్ఫ్లమబుల్ ఎయిర్, హెవీ ఇన్ఫ్లమబుల్ ఎయిర్, వైట్ డాంప్, ఫైర్ డాంప్, పౌడర్ గ్యాస్, ఇల్యూమినేటింగ్ గ్యాస్, డౌసన్ గ్యాస్, మాండ్ గ్యాస్, పవర్ గ్యాస్, ప్రొడ్యూసర్ గ్యాస్, బ్లాస్ట్ ఫర్నేస్ గ్యాస్, కోల్ గ్యాస్, ఫ్లోజిస్టన్, కార్ గ్యాస్ | |
| గుర్తింపు సంఖ్యలు | |
| CAS సంఖ్య | 630-08-0 |
| 3D నమూనా ( JSmol ) | ఇంటరాక్టివ్ చిత్రం |
| బెయిల్‌స్టెయిన్ రిఫరెన్స్ | 3587264 |
| ChEBI | CHEBI:17245 |
| ChEMBL | ChEMBL1231840 |
| ChemSpider | 275 |
| ECHA ఇన్ఫోకార్డ్ | 100.010.118 |
| EC సంఖ్య | 211-128-3 |
| గ్మెలిన్ రిఫరెన్స్ | 421 |
| KEGG | D09706 |
| MeSH | Carbon+monoxide |
| PubChem CID | 281 |
| RTECS సంఖ్య | FG3500000 |
| UNII | 7U1EE4V452 |
| UN సంఖ్య | 1016 |
| కాంప్‌టాక్స్ డాష్‌బోర్డ్ ( EPA ) | DTXSID5027273 |
| InChI InChI=1S/CO/c1-2 కీ: UGFAIRIUMAVXCW-UHFFFAOYSA-N InChI=1/CO/c1-2 కీ: UGFAIRIUMAVXCW-UHFFFAOYAT | |
| SMILES [C-]#[O+] | |
| ధర్మాలు | |
| రసాయన ఫార్ములా | C O |
| మోలార్ ద్రవ్యరాశి | 28.010 g·mol |
| రూపం | రంగులేనిది |
| వాసన | వాసన లేనిది |
| సాంద్రత | 789 kg/m , ద్రవం 1.250 kg/m (0 °C, 1 atm వద్ద), 1.145 kg/m (25 °C, 1 atm వద్ద) |
| ద్రవీభవన స్థానం | −205.02 °C (−337.04 °F; 68.13 K) |
| బాష్పీభవన స్థానం | −191.5 °C (−312.7 °F; 81.6 K) |
| నీటిలో ద్రావణీయత | 27.6 mg/L (25 °C) |
| ద్రావణీయత | క్లోరోఫామ్, ఎసిటిక్ యాసిడ్, ఇథైల్ ఎసిటేట్, ఇథనాల్, అమ్మోనియం హైడ్రాక్సైడ్, బెంజీన్‌లలో కరుగుతుంది |
| హెన్రీ నియమ స్థిరాంకం ( k H ) | 1.04 atm·m /mol |
| అయస్కాంత సున్నితత్వం (χ) | −9.8·10 cm /mol |
| వక్రీభవన సూచిక ( n D ) | 1.0003364 |
| డైపోల్ మూమెంట్ | 0.122 D |
| థర్మోకెమిస్ట్రీ | |
| ఉష్ణ సామర్థ్యం ( C ) | 29.1 J/(K·mol) |
| ప్రామాణిక మోలార్ ఎంట్రోపీ ( S 298 ) | 197.7 J/(K·mol) |
| ప్రామాణిక సంశ్లేషణ ఎంథాల్పీ (Δ f H 298 ) | −110.5 kJ/mol |
| ప్రామాణిక దహన ఎంథాల్పీ (Δ c H 298 ) | −283.0 kJ/mol |
| ఫార్మకాలజీ | |
| ATC కోడ్ | V04CX08 ( WHO ) |
| ప్రమాదాలు | |
| వృత్తిపరమైన భద్రత మరియు ఆరోగ్యం (OHS/OSH): | |
| ప్రధాన ప్రమాదాలు | పీల్చడం ద్వారా విషపూరితం |
| GHS లేబులింగ్ : | |
| పిక్టోగ్రామ్‌లు | ‹ దిగువ ఉన్న టెంప్లేట్ ( GHS ఫ్లేమ్ ) GHS పిక్టోగ్రామ్‌తో విలీనం చేయడానికి పరిశీలించబడుతోంది. ఏకాభిప్రాయాన్ని చేరుకోవడానికి చర్చ కోసం టెంప్లేట్‌లను చూడండి. › ‹ దిగువ ఉన్న టెంప్లేట్ ( GHS స్కల్ అండ్ క్రాస్‌బోన్స్ ) GHS పిక్టోగ్రామ్‌తో విలీనం చేయడానికి పరిశీలించబడుతోంది. ఏకాభిప్రాయాన్ని చేరుకోవడానికి చర్చ కోసం టెంప్లేట్‌లను చూడండి. › ‹ దిగువ ఉన్న టెంప్లేట్ ( GHS హెల్త్ హజార్డ్ ) GHS పిక్టోగ్రామ్‌తో విలీనం చేయడానికి పరిశీలించబడుతోంది. ఏకాభిప్రాయాన్ని చేరుకోవడానికి చర్చ కోసం టెంప్లేట్‌లను చూడండి. › |
| సిగ్నల్ పదం | ప్రమాదం |
| ప్రమాద ప్రకటనలు | H220 , H331 , H360 , H372 , H420 |
| జాగ్రత్త ప్రకటనలు | P201 , P202 , P210 , P251 , P260 , P264 , P270 , P281 , P304+P340 , P308+P313 , P311 , P314 , P321 , P377 , P381 , P403 , P403+P233 , P405 , P501 |
| NFPA 704 (ఫైర్ డైమండ్) | 3 4 0 |
| ఫ్లాష్ పాయింట్ | −191 °C (−311.8 °F; 82.1 K) |
| స్వయం-దహన ఉష్ణోగ్రత | 609 °C (1,128 °F; 882 K) |
| పేలుడు పరిమితులు | 12.5–74.2% |
| ప్రాణాంతక మోతాదు లేదా గాఢత (LD, LC): | |
| LC 50 ( మధ్యస్థ గాఢత ) | 8636 ppm (ఎలుక, 15 నిమి) 5207 ppm (ఎలుక, 30 నిమి) 1784 ppm (ఎలుక, 4 గం) 2414 ppm (మౌస్, 4 గం) 5647 ppm (గినియా పిగ్, 4 గం) |
| LC Lo ( అత్యల్ప ప్రచురితమైన ) | 4000 ppm (మానవుడు, 30 నిమి) 5000 ppm (మానవుడు, 5 నిమి) |
| NIOSH (US ఆరోగ్య ఎక్స్‌పోజర్ పరిమితులు): | |
| PEL (అనుమతించదగినది) | TWA 50 ppm (55 mg/m ) |
| REL (సిఫార్సు చేయబడినది) | TWA 35 ppm (40 mg/m ) C 200 ppm (229 mg/m ) |
| IDLH (తక్షణ ప్రమాదం) | 1200 ppm |
| సేఫ్టీ డేటా షీట్ (SDS) | ICSC 0023 |
| సంబంధిత సమ్మేళనాలు | |
| ఇతర యానియాన్లు | కార్బన్ మోనోసల్ఫైడ్ |
| ఇతర కాటయాన్లు | సిలికాన్ మోనాక్సైడ్, జెర్మేనియం మోనాక్సైడ్, టిన్(II) ఆక్సైడ్, లెడ్(II) ఆక్సైడ్ |
| సంబంధిత కార్బన్ ఆక్సైడ్లు | కార్బన్ డయాక్సైడ్, కార్బన్ సబాక్సైడ్, ఆక్సోకార్బన్లు |
| అనుబంధ డేటా పేజీ | |
| కార్బన్ మోనాక్సైడ్ (డేటా పేజీ) | |
| పేర్కొన్నవి తప్ప, డేటా వాటి ప్రామాణిక స్థితిలో (25 °C [77 °F], 100 kPa వద్ద) ఇవ్వబడింది. Y ధృవీకరించు ( ఏది? ) ఇన్ఫోబాక్స్ సూచనలు | |
కార్బన్ మోనాక్సైడ్ (రసాయన ఫార్ములా CO) అనేది ఒక విషపూరితమైన, మండే స్వభావం గల వాయువు. ఇది రంగు, వాసన, రుచి లేనిది మరియు గాలి కంటే కొంచెం తక్కువ సాంద్రత కలిగి ఉంటుంది. కార్బన్ మోనాక్సైడ్ ఒక కార్బన్ పరమాణువు మరియు ఒక ఆక్సిజన్ పరమాణువును కలిగి ఉంటుంది, ఇవి ట్రిపుల్ బాండ్ (త్రిబంధం) ద్వారా అనుసంధానించబడి ఉంటాయి. ఇది అత్యంత సరళమైన కార్బన్ ఆక్సైడ్. కోఆర్డినేషన్ కాంప్లెక్స్లలో, కార్బన్ మోనాక్సైడ్ లిగాండ్ను కార్బోనైల్ అని పిలుస్తారు. ఇది పారిశ్రామిక రసాయన శాస్త్రంలోని అనేక ప్రక్రియలలో కీలకమైన పదార్థం.
కార్బన్ మోనాక్సైడ్ యొక్క అత్యంత సాధారణ మూలం కార్బన్ కలిగిన సమ్మేళనాల పాక్షిక దహనం. అనేక పర్యావరణ మరియు జీవసంబంధిత వనరులు కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌ను ఉత్పత్తి చేస్తాయి. పరిశ్రమలో, కార్బన్ మోనాక్సైడ్ మందులు, సుగంధ ద్రవ్యాలు మరియు ఇంధనాలతో సహా అనేక సమ్మేళనాల ఉత్పత్తిలో ముఖ్యమైనది.[1]
CO అనేది ఇండోర్ గాలి నాణ్యతను ప్రభావితం చేసే అత్యంత తీవ్రమైన విషపూరిత కలుషితాలలో ఒకటి. CO పొగాకు పొగ నుండి విడుదల కావచ్చు మరియు సరిగ్గా పనిచేయని ఇంధన-దహన స్టవ్లు (కలప, కిరోసిన్, సహజ వాయువు, ప్రొపేన్) మరియు ఇంధన-దహన హీటింగ్ సిస్టమ్‌లు (కలప, చమురు, సహజ వాయువు) మరియు ఈ ఉపకరణాలకు అనుసంధానించబడిన మూసివేయబడిన ఫ్లూల నుండి ఉత్పత్తి కావచ్చు.[2] కార్బన్ మోనాక్సైడ్ విషప్రయోగం అనేక దేశాలలో అత్యంత సాధారణమైన ప్రాణాంతక గాలి విషప్రయోగం.[3][2][4]
కార్బన్ మోనాక్సైడ్ జీవరాశుల రాజ్యాల అంతటా ముఖ్యమైన జీవసంబంధిత పాత్రలను కలిగి ఉంది. ఇది మానవులతో సహా అనేక జీవులచే ఉత్పత్తి చేయబడుతుంది. క్షీరదాల శరీరధర్మ శాస్త్రంలో, కార్బన్ మోనాక్సైడ్ అనేది హార్మెసిస్కు ఒక క్లాసిక్ ఉదాహరణ, ఇక్కడ తక్కువ గాఢతలు అంతర్జాత న్యూరోట్రాన్స్మిటర్ (గ్యాసోట్రాన్స్‌మిటర్)గా పనిచేస్తాయి మరియు అధిక గాఢతలు విషపూరితంగా మారి, కార్బన్ మోనాక్సైడ్ విషప్రయోగానికి దారితీస్తాయి. ఇది సైనైడ్ యానియాన్ CN- మరియు పరమాణు నైట్రోజన్ N2 రెండింటితో ఐసోఎలక్ట్రానిక్గా ఉంటుంది.
భౌతిక మరియు రసాయన ధర్మాలు
కార్బన్ మోనాక్సైడ్ అత్యంత సరళమైన ఆక్సోకార్బన్ మరియు 10 వాలెన్స్ ఎలక్ట్రాన్లను కలిగి ఉన్న ఇతర త్రిబంధిత డయాటోమిక్ జాతులతో ఐసోఎలక్ట్రానిక్గా ఉంటుంది, వీటిలో సైనైడ్ యానియాన్, నైట్రోసోనియం కాటయాన్, బోరాన్ మోనోఫ్లోరైడ్ మరియు పరమాణు నైట్రోజన్ ఉన్నాయి. దీని మోలార్ ద్రవ్యరాశి 28.0, ఇది ఆదర్శ వాయు నియమం ప్రకారం, గాలి కంటే కొంచెం తక్కువ సాంద్రతను కలిగి ఉంటుంది, గాలి సగటు మోలార్ ద్రవ్యరాశి 28.8.
కార్బన్ మరియు ఆక్సిజన్ ఒక ట్రిపుల్ బాండ్ ద్వారా అనుసంధానించబడి ఉంటాయి, ఇది నికరంగా రెండు పై బాండ్లు మరియు ఒక సిగ్మా బాండ్ను కలిగి ఉంటుంది. కార్బన్ పరమాణువు మరియు ఆక్సిజన్ పరమాణువు మధ్య బంధం పొడవు 112.8 pm.[5] ఈ బంధం పొడవు ట్రిపుల్ బాండ్‌కు అనుగుణంగా ఉంటుంది, పరమాణు నైట్రోజన్ (N2) వలె, ఇది ఇలాంటి బంధం పొడవును (109.76 pm) మరియు దాదాపు అదే అణు ద్రవ్యరాశిని కలిగి ఉంటుంది. కార్బన్-ఆక్సిజన్ డబుల్ బాండ్లు గణనీయంగా పొడవుగా ఉంటాయి, ఉదాహరణకు ఫార్మాల్డిహైడ్లో 120.8 pm. బాష్పీభవన స్థానం (82 K) మరియు ద్రవీభవన స్థానం (68 K) N2 (వరుసగా 77 K మరియు 63 K) వాటికి చాలా దగ్గరగా ఉంటాయి. 1072 kJ/mol యొక్క బంధ-విచ్ఛేదన శక్తి N2 (942 kJ/mol) కంటే బలంగా ఉంటుంది మరియు ఇది తెలిసిన అత్యంత బలమైన రసాయన బంధాన్ని సూచిస్తుంది.[6]
కార్బన్ మోనాక్సైడ్ యొక్క గ్రౌండ్ ఎలక్ట్రానిక్ స్థితి ఒక సింగిల్ స్టేట్,[7] ఎందుకంటే ఇందులో జతకాని ఎలక్ట్రాన్లు లేవు.
| ఉష్ణోగ్రత (°C) | ఉష్ణోగ్రత (K) | సాంద్రత (kg/m3) | విశిష్ట ఉష్ణం (J/g °C) | డైనమిక్ స్నిగ్ధత (cg/m s) | కైనమాటిక్ స్నిగ్ధత (cm2/s) | ఉష్ణ వాహకత (cW/m °C) | ఉష్ణ వ్యాప్తి (cm2/s) | ప్రాండ్ట్ల్ సంఖ్య |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| −73.15 | 200 | 1.6888 | 1.045 | 1.27 | 0.0752 | 1.7 | 0.0963 | 0.781 |
| −53.15 | 220 | 1.5341 | 1.044 | 1.37 | 0.0893 | 1.9 | 0.119 | 0.753 |
| −33.15 | 240 | 1.4055 | 1.043 | 1.47 | 0.105 | 2.06 | 0.141 | 0.744 |
| −13.15 | 260 | 1.2967 | 1.043 | 1.57 | 0.121 | 2.21 | 0.163 | 0.741 |
| 6.85 | 280 | 1.2038 | 1.042 | 1.66 | 0.138 | 2.36 | 0.188 | 0.733 |
| 26.85 | 300 | 1.1233 | 1.043 | 1.75 | 0.156 | 2.5 | 0.213 | 0.73 |
| 46.85 | 320 | 1.0529 | 1.043 | 1.84 | 0.175 | 2.63 | 0.239 | 0.73 |
| 66.85 | 340 | 0.9909 | 1.044 | 1.93 | 0.195 | 2.78 | 0.269 | 0.725 |
| 86.85 | 360 | 0.9357 | 1.045 | 2.02 | 0.216 | 2.91 | 0.298 | 0.725 |
| 106.85 | 380 | 0.8864 | 1.047 | 2.1 | 0.237 | 3.05 | 0.329 | 0.729 |
| 126.85 | 400 | 0.8421 | 1.049 | 2.18 | 0.259 | 3.18 | 0.36 | 0.719 |
| 176.85 | 450 | 0.7483 | 1.055 | 2.37 | 0.317 | 3.5 | 0.443 | 0.714 |
| 226.85 | 500 | 0.67352 | 1.065 | 2.54 | 0.377 | 3.81 | 0.531 | 0.71 |
| 276.85 | 550 | 0.61226 | 1.076 | 2.71 | 0.443 | 4.11 | 0.624 | 0.71 |
| 326.85 | 600 | 0.56126 | 1.088 | 2.86 | 0.51 | 4.4 | 0.721 | 0.707 |
| 376.85 | 650 | 0.51806 | 1.101 | 3.01 | 0.581 | 4.7 | 0.824 | 0.705 |
| 426.85 | 700 | 0.48102 | 1.114 | 3.15 | 0.655 | 5 | 0.933 | 0.702 |
| 476.85 | 750 | 0.44899 | 1.127 | 3.29 | 0.733 | 5.28 | 1.04 | 0.702 |
| 526.85 | 800 | 0.42095 | 1.14 | 3.43 | 0.815 | 5.55 | 1.16 | 0.705 |
బంధం మరియు డైపోల్ మూమెంట్
కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌లోని C\tO బంధం యొక్క బలం దాని కంపన పౌనఃపున్యం 2143 cm−1 ద్వారా సూచించబడుతుంది.[10] పోలిక కోసం, కీటోన్లు మరియు ఎస్టర్లు వంటి ఆర్గానిక్ కార్బోనైల్స్ సుమారు 1700 cm−1 వద్ద శోషించబడతాయి.
కార్బన్ మరియు ఆక్సిజన్ కలిసి వాలెన్స్ షెల్లో మొత్తం 10 ఎలక్ట్రాన్లు కలిగి ఉంటాయి. కార్బన్ మరియు ఆక్సిజన్ రెండింటికీ ఆక్టెట్ నియమం అనుసరించి, రెండు పరమాణువులు ఒక ట్రిపుల్ బాండ్ను ఏర్పరుస్తాయి, ఆర్గానిక్ కార్బోనైల్ సమ్మేళనాలలో కనిపించే సాధారణ డబుల్ బాండ్ కంటే, మూడు బాండింగ్ మాలిక్యులర్ ఆర్బిటాల్‌లలో ఆరు భాగస్వామ్య ఎలక్ట్రాన్లను కలిగి ఉంటాయి. భాగస్వామ్య ఎలక్ట్రాన్లలో నాలుగు ఆక్సిజన్ పరమాణువు నుండి మరియు రెండు మాత్రమే కార్బన్ నుండి వస్తాయి కాబట్టి, ఒక బాండింగ్ ఆర్బిటాల్ ఆక్సిజన్ నుండి రెండు ఎలక్ట్రాన్లచే ఆక్రమించబడుతుంది, ఇది డేటివ్ లేదా డైపోలార్ బాండ్ను ఏర్పరుస్తుంది. ఇది అణువు యొక్క C←O ధ్రువణతకు కారణమవుతుంది, కార్బన్‌పై స్వల్ప ప్రతికూల ఆవేశం మరియు ఆక్సిజన్‌పై స్వల్ప సానుకూల ఆవేశం ఉంటుంది. ఇతర రెండు బాండింగ్ ఆర్బిటాల్‌లు ఒక్కొక్కటి కార్బన్ నుండి ఒక ఎలక్ట్రాన్ మరియు ఆక్సిజన్ నుండి ఒక ఎలక్ట్రాన్‌ను కలిగి ఉంటాయి, ఇవి రివర్స్ C→O ధ్రువణతతో (ధ్రువ) కోవలెంట్ బంధాలను ఏర్పరుస్తాయి, ఎందుకంటే ఆక్సిజన్ కార్బన్ కంటే ఎక్కువ ఎలక్ట్రోనెగటివ్ కలిగి ఉంటుంది. స్వేచ్ఛా కార్బన్ మోనాక్సైడ్ అణువులో, కార్బన్ చివర నికర ప్రతికూల ఆవేశం δ− మిగిలి ఉంటుంది మరియు అణువు 0.122 D యొక్క చిన్న బాండ్ డైపోల్ మూమెంట్ను కలిగి ఉంటుంది.[11]
అందువల్ల అణువు అసమానంగా ఉంటుంది: ఆక్సిజన్ కార్బన్ కంటే ఎక్కువ ఎలక్ట్రాన్ సాంద్రతను కలిగి ఉంటుంది మరియు ప్రతికూల కార్బన్ వలె కాకుండా, స్వల్పంగా సానుకూల ఆవేశాన్ని కలిగి ఉంటుంది.
కార్బన్ మోనాక్సైడ్ 2.6 యొక్క గణన భిన్న బంధ క్రమాన్ని కలిగి ఉంది, ఇది "మూడవ" బంధం ముఖ్యమైనదని కానీ పూర్తి బంధం కంటే కొంత తక్కువగా ఉంటుందని సూచిస్తుంది.[12] అందువల్ల, వాలెన్స్ బాండ్ పరంగా, -C\tO+ అత్యంత ముఖ్యమైన నిర్మాణం, అయితే :C=O నాన్-ఆక్టెట్, కానీ ప్రతి పరమాణువుపై తటస్థ ఫార్మల్ ఆవేశాన్ని కలిగి ఉంటుంది మరియు రెండవ అత్యంత ముఖ్యమైన రెసొనెన్స్ కారకాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ రెసొనెన్స్ నిర్మాణంలో కార్బన్ యొక్క లోన్ పెయిర్ మరియు డైవాలెన్స్ కారణంగా, కార్బన్ మోనాక్సైడ్ తరచుగా అసాధారణంగా స్థిరీకరించబడిన కార్బీన్గా పరిగణించబడుతుంది.[13] ఐసోసైనైడ్లు అనేవి O స్థానంలో NR (R = ఆల్కైల్ లేదా ఆరిల్) సమూహం ఉన్న సమ్మేళనాలు మరియు ఇలాంటి బంధ నిర్మాణాన్ని కలిగి ఉంటాయి.
కార్బన్ మోనాక్సైడ్ లిగాండ్గా పనిచేస్తే, కోఆర్డినేషన్ కాంప్లెక్స్ నిర్మాణాన్ని బట్టి, డైపోల్ యొక్క ధ్రువణత ఆక్సిజన్ చివర నికర ప్రతికూల ఆవేశంతో మారవచ్చు.[14] దిగువన ఉన్న "కోఆర్డినేషన్ కెమిస్ట్రీ" విభాగాన్ని కూడా చూడండి.
బంధ ధ్రువణత మరియు ఆక్సీకరణ స్థితి
సైద్ధాంతిక మరియు ప్రయోగాత్మక అధ్యయనాలు ఆక్సిజన్ యొక్క అధిక ఎలక్ట్రోనెగటివిటీ ఉన్నప్పటికీ, డైపోల్ మూమెంట్ మరింత ప్రతికూల కార్బన్ చివర నుండి మరింత సానుకూల ఆక్సిజన్ చివర వైపు ఉంటుందని చూపిస్తున్నాయి.[15][16] మూడు బంధాలు వాస్తవానికి బలంగా ధ్రువణత చెందిన పోలార్ కోవలెంట్ బాండ్లు. ఆక్సిజన్ పరమాణువు వైపు లెక్కించబడిన ధ్రువణత σ-బంధం కోసం 71% మరియు రెండు π-బంధాల కోసం 77%.[17]
కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌లో కార్బన్ యొక్క ఆక్సీకరణ స్థితి ఈ నిర్మాణాలలో ప్రతిదానిలో +2. అన్ని బాండింగ్ ఎలక్ట్రాన్లను మరింత ఎలక్ట్రోనెగటివ్ ఆక్సిజన్‌కు చెందినవిగా పరిగణించడం ద్వారా ఇది లెక్కించబడుతుంది. కార్బన్‌పై ఉన్న రెండు నాన్-బాండింగ్ ఎలక్ట్రాన్లు మాత్రమే కార్బన్‌కు కేటాయించబడతాయి. ఈ గణనలో, కార్బన్ అణువులో కేవలం రెండు వాలెన్స్ ఎలక్ట్రాన్లను మాత్రమే కలిగి ఉంటుంది, స్వేచ్ఛా పరమాణువులో నాలుగుతో పోలిస్తే.
సంభవనీయత
[18] కార్బన్ మోనాక్సైడ్ అనేక పరిసరాలలో, సాధారణంగా తక్కువ స్థాయిలో సంభవిస్తుంది. ఉదాహరణకు, మొక్కల పదార్థాల ఫోటోకెమికల్ క్షీణత సంవత్సరానికి సుమారు 60 మిలియన్ టన్నులను ఉత్పత్తి చేస్తుంది.[19] మిలియన్‌కు భాగాలు (ppm) లో సాధారణ గాఢతలు క్రింది విధంగా ఉన్నాయి:
| గాఢత (ppmv[note 1]) | మూలం |
|---|---|
| 0.1 | సహజ వాతావరణ స్థాయి (MOPITT)[21] |
| 0.5–5 | ఇళ్లలో సగటు స్థాయి[22] |
| 5–15 | ఇళ్లలో సరిగ్గా సర్దుబాటు చేసిన గ్యాస్ స్టవ్‌ల దగ్గర, ఆధునిక వాహన ఉద్గారాలు[23] |
| 17 | శుక్ర గ్రహ వాతావరణం |
| 100–200 | 1975లో మెక్సికో సిటీ సెంట్రల్ ఏరియాలో ఆటోమొబైల్స్ నుండి వెలువడే ఉద్గారాలు[24] |
| 700 | అంగారక గ్రహ వాతావరణం |
| <1,000 | కాటలిటిక్ కన్వర్టర్ గుండా వెళ్ళిన తర్వాత కారు ఎగ్జాస్ట్ పొగలు[25] |
| 5,000 | ఇంటి కలప మంట నుండి వెలువడే ఉద్గారాలు[26] |
| 30,000–100,000 | కాటలిటిక్ కన్వర్టర్ లేని కారు నుండి వెలువడే పలుచన చేయని వేడి ఎగ్జాస్ట్[25] |
| |
వాతావరణ ఉనికి
కార్బన్ మోనాక్సైడ్ (CO) భూమి వాతావరణంలో తక్కువ మొత్తంలో (సుమారు 80 ppb) ఉంటుంది. చాలా వరకు మానవ కార్యకలాపాల ద్వారా వెలువడే ఆర్గానిక్ సమ్మేళనాలతో రసాయన చర్యల వల్ల మరియు ట్రోపోస్పియర్లో ఫోటోకెమికల్ చర్యల వల్ల సహజ మూలాల నుండి వస్తుంది, ఇవి సంవత్సరానికి సుమారు 5 × 1012 కిలోగ్రాములను ఉత్పత్తి చేస్తాయి.[27] CO యొక్క ఇతర సహజ వనరులలో అగ్నిపర్వతాలు, అడవి మరియు పొద మంటలు, మరియు శిలాజ ఇంధనాలు వంటి ఇతర రకాల దహన ప్రక్రియలు ఉన్నాయి.[28] సముద్రం నుండి మరియు భౌగోళిక కార్యకలాపాల నుండి కూడా తక్కువ మొత్తంలో విడుదలవుతాయి, ఎందుకంటే కార్బన్ మోనాక్సైడ్ భూమి యొక్క మాంటిల్లో అధిక పీడనాల వద్ద కరిగిన అగ్నిపర్వత శిలలలో కరిగి ఉంటుంది.[29] కార్బన్ మోనాక్సైడ్ యొక్క సహజ వనరులు ఏడాది నుండి ఏడాదికి మారుతూ ఉండటం వల్ల, వాయువు యొక్క సహజ ఉద్గారాలను ఖచ్చితంగా కొలవడం కష్టం.
కార్బన్ మోనాక్సైడ్ మీథేన్ మరియు ట్రోపోస్పిరిక్ ఓజోన్తో సహా ప్రత్యక్ష గ్రీన్‌హౌస్ వాయువుల గాఢతను పెంచడం ద్వారా రేడియోధార్మిక బలవంతంపై పరోక్ష ప్రభావాన్ని చూపుతుంది. CO ఇతర వాతావరణ భాగాలతో (ప్రధానంగా హైడ్రాక్సిల్ రాడికల్, •OH) రసాయనికంగా చర్య జరపగలదు, లేకపోతే అవి మీథేన్‌ను నాశనం చేస్తాయి.[30] వాతావరణంలోని సహజ ప్రక్రియల ద్వారా, ఇది కార్బన్ డయాక్సైడ్ మరియు ఓజోన్‌గా ఆక్సీకరణం చెందుతుంది. కార్బన్ మోనాక్సైడ్ వాతావరణంలో తక్కువ కాలం ఉంటుంది (సుమారు ఒకటి నుండి రెండు నెలల సగటు జీవితకాలంతో), మరియు గాఢతలో ప్రాదేశికంగా మారుతూ ఉంటుంది.[31]
మధ్య-ట్రోపోస్పియర్లో దాని సుదీర్ఘ జీవితకాలం కారణంగా, కార్బన్ మోనాక్సైడ్ కలుషిత ప్లూమ్‌లకు ట్రేసర్‌గా కూడా ఉపయోగించబడుతుంది.[32]
ఖగోళ శాస్త్రం
భూమి వెలుపల, పరమాణు హైడ్రోజన్ తర్వాత, ఇంటర్స్టెల్లార్ మీడియంలో కార్బన్ మోనాక్సైడ్ రెండవ అత్యంత సాధారణ డయాటోమిక్ అణువు. దాని అసమానత కారణంగా, ఈ ధ్రువ అణువు హైడ్రోజన్ అణువు కంటే చాలా ప్రకాశవంతమైన స్పెక్ట్రల్ లైన్లను ఉత్పత్తి చేస్తుంది, దీనివల్ల COని గుర్తించడం చాలా సులభం. ఇంటర్స్టెల్లార్ COని 1970లో రేడియో టెలిస్కోప్లతో మొదటిసారిగా గుర్తించారు. ఇది ఇప్పుడు గెలాక్సీల ఇంటర్స్టెల్లార్ మీడియంలో సాధారణంగా పరమాణు వాయువు యొక్క అత్యంత సాధారణ ట్రేసర్‌గా ఉపయోగించబడుతోంది, ఎందుకంటే పరమాణు హైడ్రోజన్‌ను అతినీలలోహిత కాంతిని ఉపయోగించి మాత్రమే గుర్తించవచ్చు, దీనికి స్పేస్ టెలిస్కోప్లు అవసరం. కార్బన్ మోనాక్సైడ్ పరిశీలనలు చాలా వరకు నక్షత్రాలు ఏర్పడే మాలిక్యులర్ క్లౌడ్ల గురించి సమాచారాన్ని అందిస్తాయి.[33][34]
పిక్టర్ నక్షత్రరాశిలో రెండవ ప్రకాశవంతమైన నక్షత్రమైన బీటా పిక్టోరిస్, సాధారణ నక్షత్రాలతో పోలిస్తే ఇన్‌ఫ్రారెడ్ ఉద్గారాల అదనపును చూపుతుంది, ఇది నక్షత్రం సమీపంలో పెద్ద మొత్తంలో ధూళి మరియు వాయువు (కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌తో సహా) ఉండటం వల్ల సంభవిస్తుంది.[35][36]
శుక్ర గ్రహ వాతావరణంలో 169 nm కంటే తక్కువ తరంగదైర్ఘ్యం గల విద్యుదయస్కాంత వికిరణం ద్వారా కార్బన్ డయాక్సైడ్ యొక్క ఫోటోడిసోసియేషన్ ఫలితంగా కార్బన్ మోనాక్సైడ్ ఏర్పడుతుంది. ఇది నెప్ట్యూన్ చంద్రుడైన ట్రైటాన్ ఉపరితలంపై కూడా స్పెక్ట్రోస్కోపిక్ పద్ధతిలో గుర్తించబడింది.[37]
ఘన కార్బన్ మోనాక్సైడ్ ధూమకేతువులలో ఒక భాగంగా ఉంటుంది.[38] హేలీ ధూమకేతువు (Halley's Comet) లోని బాష్పశీల లేదా "మంచు" భాగంలో సుమారు 15% CO ఉంటుంది.[39] గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద మరియు సాధారణ వాతావరణ పీడనం వద్ద, కార్బన్ మోనాక్సైడ్ కేవలం మెటాస్టేబుల్ (చూడండి: బౌడోవార్డ్ చర్య) స్థితిలో ఉంటుంది. తక్కువ ఉష్ణోగ్రతల వద్ద CO మరియు CO2 ఘనరూపంలో ఉన్నప్పుడు కూడా ఇదే పరిస్థితి ఉంటుంది, అయినప్పటికీ ఇది ధూమకేతువులలో బిలియన్ల సంవత్సరాల పాటు ఉనికిలో ఉండగలదు. ప్లూటో వాతావరణంలో చాలా తక్కువ మొత్తంలో CO ఉంది, ఇది ధూమకేతువుల నుండి ఏర్పడి ఉండవచ్చు. దీనికి కారణం ప్లూటో లోపల ద్రవ రూపంలో ఉన్న నీరు ఉండటం (లేదా ఉండి ఉండటం) కావచ్చు.
కార్బన్ మోనాక్సైడ్ నీటితో చర్య జరిపి కార్బన్ డయాక్సైడ్ మరియు హైడ్రోజన్‌ను ఏర్పరుస్తుంది:
- CO + H2O -> H2 + CO2
దీనిని వాయు దశలో జరిగినప్పుడు వాటర్-గ్యాస్ షిఫ్ట్ రియాక్షన్ అని పిలుస్తారు, అయితే ఇది జల ద్రావణంలో కూడా (చాలా నెమ్మదిగా) జరగవచ్చు. హైడ్రోజన్ పాక్షిక పీడనం తగినంత ఎక్కువగా ఉంటే (ఉదాహరణకు భూగర్భ సముద్రంలో), ఫార్మిక్ ఆమ్లం ఏర్పడుతుంది:
- CO + H2O -> HCOOH
ప్లూటో వంటి ఉష్ణోగ్రతల వద్ద కూడా ఈ చర్యలు కొన్ని మిలియన్ సంవత్సరాలలో జరగవచ్చు.[40]
కాలుష్యం మరియు ఆరోగ్య ప్రభావాలు
పట్టణ కాలుష్యం
కార్బన్ మోనాక్సైడ్ కొన్ని పట్టణ ప్రాంతాలలో తాత్కాలిక వాతావరణ కాలుష్య కారకం. ఇది ప్రధానంగా అంతర్గత దహన యంత్రాల (వాహనాలు, పోర్టబుల్ మరియు బ్యాకప్ జనరేటర్లు, లాన్‌మోవర్లు, పవర్ వాషర్లు మొదలైనవి) నుండి వెలువడే పొగ ద్వారా వస్తుంది. అంతేకాకుండా, ఇతర ఇంధనాల (చెక్క, బొగ్గు, చార్‌కోల్, నూనె, పారాఫిన్, ప్రొపేన్, సహజ వాయువు మరియు చెత్తతో సహా) అసంపూర్ణ దహనం వల్ల కూడా ఇది విడుదలవుతుంది.
పెద్ద మొత్తంలో CO కాలుష్య సంఘటనలను నగరాల పైన అంతరిక్షం నుండి గమనించవచ్చు.[41]
భూస్థాయి ఓజోన్ ఏర్పడటంలో పాత్ర
ప్రధాన వ్యాసం: Ground level ozone
ఆల్డిహైడ్లతో పాటు, కార్బన్ మోనాక్సైడ్ ఫోటోకెమికల్ స్మాగ్ను ఏర్పరిచే రసాయన చర్యల చక్రాలలో భాగం. ఇది హైడ్రాక్సిల్ రాడికల్ (•OH) తో చర్య జరిపి •HOCO అనే రాడికల్ ఇంటర్మీడియట్‌ను ఉత్పత్తి చేస్తుంది, ఇది తన రాడికల్ హైడ్రోజన్‌ను O2కి వేగంగా బదిలీ చేసి పెరాక్సీ రాడికల్ (HO2•) మరియు కార్బన్ డయాక్సైడ్ ()ను ఏర్పరుస్తుంది.[42] పెరాక్సీ రాడికల్ తదనంతరం నైట్రోజన్ ఆక్సైడ్ (NO) తో చర్య జరిపి నైట్రోజన్ డయాక్సైడ్ (NO2) మరియు హైడ్రాక్సిల్ రాడికల్‌ను ఏర్పరుస్తుంది. NO2 ఫోటోలిసిస్ ద్వారా O(3P)ని ఇస్తుంది, తద్వారా O2తో చర్య జరిపి O3ని ఏర్పరుస్తుంది. NO2 ఏర్పడే సమయంలో హైడ్రాక్సిల్ రాడికల్ ఏర్పడుతుంది కాబట్టి, కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌తో ప్రారంభమై ఓజోన్ ఏర్పడటానికి దారితీసే రసాయన చర్యల క్రమం యొక్క సమతుల్యత:
- CO + 2 O2 + hν -> CO2 + O3
(ఇక్కడ hν అనేది క్రమంలో NO2 అణువు ద్వారా గ్రహించబడిన కాంతి యొక్క ఫోటాన్ను సూచిస్తుంది)
NO2 సృష్టి తక్కువ-స్థాయి ఓజోన్ ఏర్పడటానికి దారితీసే కీలకమైన దశ అయినప్పటికీ, ఇది ఓజోన్తో చర్య జరపడానికి అందుబాటులో ఉన్న NO పరిమాణాన్ని తగ్గించడం ద్వారా మరొక విధంగా కూడా ఈ ఓజోన్‌ను పెంచుతుంది.[43]
ఇండోర్ వాయు కాలుష్యం
ప్రధాన వ్యాసం: Indoor air quality కార్బన్ మోనాక్సైడ్ అత్యంత తీవ్రమైన విషపూరిత ఇండోర్ వాయు కలుషితాలలో ఒకటి. కార్బన్ మోనాక్సైడ్ పొగాకు పొగ నుండి విడుదల కావచ్చు మరియు పనిచేయని ఇంధన దహన స్టవ్లు (చెక్క, కిరోసిన్, సహజ వాయువు, ప్రొపేన్) మరియు ఇంధన దహన తాపన వ్యవస్థలు (చెక్క, నూనె, సహజ వాయువు) మరియు ఈ పరికరాలకు అనుసంధానించబడిన మూసివేసిన ఫ్లూల నుండి ఉత్పత్తి కావచ్చు.[2] అభివృద్ధి చెందిన దేశాలలో, ఇండోర్ CO ఉద్గారాల ప్రధాన వనరులు శిలాజ ఇంధనాలను కాల్చే వంట మరియు తాపన పరికరాలు, ఇవి లోపభూయిష్టంగా ఉండటం, తప్పుగా ఇన్‌స్టాల్ చేయబడటం లేదా సరిగ్గా నిర్వహించబడకపోవడం వల్ల జరుగుతాయి.[44] పరికరాల లోపం తప్పుగా ఇన్‌స్టాల్ చేయడం లేదా నిర్వహణ మరియు సరైన వినియోగం లేకపోవడం వల్ల కావచ్చు.[2] అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలలో, ఇళ్లలో COకి అత్యంత సాధారణ వనరులు బయోమాస్ ఇంధనాలను కాల్చడం మరియు సిగరెట్ పొగ.[44]
మైనింగ్
మైనింగ్ కార్మికులు కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌ను "వైట్‌డ్యాంప్" లేదా "సైలెంట్ కిల్లర్" అని పిలుస్తారు. ఇది ఉపరితల గనులు మరియు భూగర్భ గనులు రెండింటిలోనూ తక్కువ వెంటిలేషన్ ఉన్న పరిమిత ప్రాంతాలలో కనిపిస్తుంది. మైనింగ్ కార్యకలాపాలలో కార్బన్ మోనాక్సైడ్ యొక్క అత్యంత సాధారణ వనరులు అంతర్గత దహన యంత్రం మరియు పేలుడు పదార్థాలు; అయితే, బొగ్గు గనులలో, బొగ్గు యొక్క తక్కువ-ఉష్ణోగ్రత ఆక్సీకరణ కారణంగా కూడా కార్బన్ మోనాక్సైడ్ కనిపిస్తుంది.[45] "బొగ్గు గనిలో కానరీ" (Canary in the coal mine) అనే ఇడియం కార్బన్ మోనాక్సైడ్ ఉనికిని ముందుగానే హెచ్చరించే పద్ధతికి సంబంధించినది.[46]
ఆరోగ్య ప్రభావాలు
ప్రధాన వ్యాసం: Carbon monoxide poisoning
కార్బన్ మోనాక్సైడ్ విషప్రయోగం అనేక దేశాలలో అత్యంత సాధారణమైన ప్రాణాంతక వాయు విషప్రయోగం. తీవ్రమైన ఎక్స్‌పోజర్ (ఎదురుకావడం) అభిజ్ఞా మరియు ప్రవర్తనా మార్పుల వంటి దీర్ఘకాలిక నరాల ప్రభావాలకు కూడా దారితీయవచ్చు. తీవ్రమైన CO విషప్రయోగం స్పృహ కోల్పోవడం, కోమా మరియు మరణానికి దారితీయవచ్చు. తక్కువ సాంద్రత కలిగిన కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌కు దీర్ఘకాలికంగా గురికావడం వల్ల అలసట, తలనొప్పి, వికారం, ఫ్లూ వంటి లక్షణాలు మరియు నరాల సంబంధిత మరియు హృదయ సంబంధిత సమస్యలు రావచ్చు.[3][2][4]
రసాయన శాస్త్రం
కార్బన్ మోనాక్సైడ్ రసాయన శాస్త్రంలోని అన్ని విభాగాలలో విస్తృతమైన విధులను కలిగి ఉంది. రియాక్టివిటీ యొక్క నాలుగు ప్రధాన వర్గాలలో మెటల్ కార్బొనిల్ ఉత్ప్రేరక చర్య, రాడికల్ (రసాయన శాస్త్రం) రసాయన శాస్త్రం, కాటయాన్ మరియు అయాన్ రసాయన శాస్త్రాలు ఉన్నాయి.[47]
కోఆర్డినేషన్ కెమిస్ట్రీ
ప్రధాన వ్యాసం: Metal carbonyl
చాలా లోహాలు సమయోజనీయంగా అనుసంధానించబడిన కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌ను కలిగి ఉన్న కోఆర్డినేషన్ కాంప్లెక్స్లను ఏర్పరుస్తాయి. మెటల్ కార్బొనిల్స్ అని పిలువబడే ఈ ఉత్పన్నాలు, లోహం తక్కువ ఆక్సీకరణ స్థితులలో ఉన్నప్పుడు మరింత బలంగా ఉంటాయి. ఉదాహరణకు, ఐరన్ పెంటాకార్బొనిల్ (Fe(CO)5) గాలిలో స్థిరంగా ఉండే, స్వేదనం చేయగల ద్రవం. నికెల్ కార్బొనిల్ అనేది ఒక మెటల్ కార్బొనిల్ కాంప్లెక్స్, ఇది కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌ను నేరుగా లోహంతో కలపడం ద్వారా ఏర్పడుతుంది:[48]
- Ni + 4 CO -> Ni(CO)4 (1 బార్, 55 °C)
ఈ బాష్పశీల కాంప్లెక్స్‌లు తరచుగా అత్యంత విషపూరితమైనవి. కొన్ని మెటల్–CO కాంప్లెక్స్‌లు CO నుండి కాకుండా, సేంద్రీయ ద్రావణాల డీకార్బొనైలేషన్ ద్వారా తయారు చేయబడతాయి. ఉదాహరణకు, ఇరిడియం ట్రైక్లోరైడ్ మరియు ట్రైఫినైల్ ఫాస్ఫైన్ మరిగే 2-మెథాక్సీ ఇథనాల్ లేదా DMFలో చర్య జరిపి IrCl(CO)(PPh3)2ను ఇస్తాయి.
లిగాండ్గా, CO కార్బన్ ద్వారా బంధించబడి, ఒక రకమైన త్రిబంధాన్ని ఏర్పరుస్తుంది. కార్బన్ అణువుపై ఉన్న లోన్ పెయిర్ M-CO సిగ్మా బంధాన్ని ఏర్పరచడానికి ఎలక్ట్రాన్ సాంద్రతను దానం చేస్తుంది. COపై ఉన్న రెండు π* ఆర్బిటాల్‌లు నిండిన లోహ ఆర్బిటాల్‌లకు బంధించబడతాయి. ఈ ప్రభావం డెవార్-చాట్-డంకన్సన్ మోడల్కు సంబంధించినది. క్వాసీ-ట్రిపుల్ M-C బంధం యొక్క ప్రభావాలు ఈ కాంప్లెక్స్‌ల ఇన్‌ఫ్రారెడ్ స్పెక్ట్రమ్లో ప్రతిబింబిస్తాయి. స్వేచ్ఛా CO 2143 cm−1 వద్ద కంపిస్తుండగా, దాని కాంప్లెక్స్‌లు 1950 cm−1 వద్ద శోషించుకుంటాయి.
సేంద్రీయ మరియు మెయిన్ గ్రూప్ కెమిస్ట్రీ
ప్రధాన వ్యాసం: Carbonylation
బలమైన ఆమ్లాల సమక్షంలో, ఆల్కీన్లు కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాలతో చర్య జరుపుతాయి. ఈ జాతుల (ఒక ఎసైలియం అయాన్) జలవిశ్లేషణ కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాన్ని ఇస్తుంది, ఈ నికర ప్రక్రియను కోచ్-హాఫ్ చర్య అని పిలుస్తారు.[49] గాటర్మాన్-కోచ్ చర్యలో, CO, AlCl3 మరియు HCl సమక్షంలో అరీన్లు బెంజాల్డిహైడ్ ఉత్పన్నాలుగా మార్చబడతాయి.
హైడ్రోజన్ వాయువు మరియు CO మిశ్రమం ఆల్కీన్‌లతో చర్య జరిపి ఆల్డిహైడ్లను ఇస్తుంది. ఈ ప్రక్రియకు లోహ ఉత్ప్రేరకాలు అవసరం.[50]
మెయిన్ గ్రూప్ రియాజెంట్లతో, CO అనేక ముఖ్యమైన చర్యలకు లోనవుతుంది. CO యొక్క క్లోరినేషన్ అనేది ముఖ్యమైన సమ్మేళనం ఫాస్జీన్కు పారిశ్రామిక మార్గం. బోరేన్తో CO H3BCO అనే అడక్ట్‌ను ఏర్పరుస్తుంది, ఇది ఎసైలియం కాటయాన్ [H3CCO]+తో ఐసోఎలక్ట్రానిక్గా ఉంటుంది. CO సోడియంతో చర్య జరిపి C−C కప్లింగ్ నుండి ఉత్పన్నమయ్యే ఉత్పత్తులను ఇస్తుంది, ఉదాహరణకు సోడియం ఎసిటిలీన్ డయోలేట్ 2Na+*C2O2(2-). ఇది కరిగిన పొటాషియంతో చర్య జరిపి ఆర్గానోమెటాలిక్ సమ్మేళనం, పొటాషియం ఎసిటిలీన్ డయోలేట్ 2K+*C2O2(2-), పొటాషియం బెంజీన్ హెక్సోలేట్ 6K+*C6O6(6-),[51] మరియు పొటాషియం రోడిజోనేట్ 2K+*C6O6(2-) మిశ్రమాన్ని ఇస్తుంది.[52]
సైక్లోహెక్సేన్ హెక్సోన్ లేదా ట్రైక్వినోయిల్ (C6O6) మరియు సైక్లోపెంటేన్ పెంటోన్ లేదా లూకోనిక్ ఆమ్లం (C5O5) సమ్మేళనాలు, ఇప్పటివరకు తక్కువ మొత్తంలో మాత్రమే లభించాయి, వీటిని కార్బన్ మోనాక్సైడ్ యొక్క పాలిమర్‌లుగా పరిగణించవచ్చు. 5 GPa కంటే ఎక్కువ పీడనం వద్ద, కార్బన్ మోనాక్సైడ్ పాలీకార్బొనిల్గా మారుతుంది, ఇది వాతావరణ పీడనం వద్ద మెటాస్టేబుల్‌గా ఉండే ఘన పాలిమర్, కానీ ఇది పేలుడు స్వభావం కలిగి ఉంటుంది.[53][54]
ప్రయోగశాల తయారీ
కార్బన్ మోనాక్సైడ్ ప్రయోగశాలలో ఫార్మిక్ ఆమ్లం లేదా ఆక్సాలిక్ ఆమ్లం యొక్క డీహైడ్రేషన్ చర్య ద్వారా, ఉదాహరణకు గాఢ సల్ఫ్యూరిక్ ఆమ్లంతో సౌకర్యవంతంగా ఉత్పత్తి చేయబడుతుంది.[49][55] మరొక పద్ధతి పొడి జింక్ లోహం మరియు కాల్షియం కార్బోనేట్ యొక్క మిశ్రమాన్ని వేడి చేయడం, ఇది COని విడుదల చేస్తుంది మరియు జింక్ ఆక్సైడ్ మరియు కాల్షియం ఆక్సైడ్ను మిగిలిస్తుంది:
- Zn + CaCO3 -> ZnO + CaO + CO
సిల్వర్ నైట్రేట్ మరియు అయోడోఫార్మ్ కూడా కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌ను ఇస్తాయి:
- CHI3 + 3 AgNO3 + H2O -> 3 HNO3 + CO + 3 AgI
చివరగా, లోహ ఆక్సలేట్ లవణాలు వేడి చేసినప్పుడు COని విడుదల చేస్తాయి, ఉపఉత్పత్తిగా కార్బోనేట్ మిగిలి ఉంటుంది:
- Na2C2O4 -> Na2CO3 + CO
ఉత్పత్తి
థర్మల్ దహనం కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌కు అత్యంత సాధారణ వనరు. కార్బన్ మోనాక్సైడ్ కార్బన్ కలిగిన సమ్మేళనాల పాక్షిక ఆక్సీకరణ నుండి ఉత్పత్తి అవుతుంది; కార్బన్ డయాక్సైడ్ () ఉత్పత్తి చేయడానికి తగినంత ఆక్సిజన్ లేనప్పుడు ఇది ఏర్పడుతుంది, ఉదాహరణకు రసాయనికంగా సరైన దానికంటే ఎక్కువ ఎయిర్-ఫ్యూయల్ రేషియోతో పనిచేసే అంతర్గత దహన యంత్రంలో, లేదా మూసివేసిన ప్రదేశంలో ఇంధనాన్ని కాల్చే స్టవ్ను ఉపయోగించినప్పుడు.
కార్బన్ మోనాక్సైడ్ ఉత్పత్తి కోసం అనేక పద్ధతులు అభివృద్ధి చేయబడ్డాయి.[56]
పారిశ్రామిక ఉత్పత్తి
CO యొక్క ప్రధాన పారిశ్రామిక వనరు ప్రొడ్యూసర్ గ్యాస్, ఇది ప్రధానంగా కార్బన్ మోనాక్సైడ్ మరియు నైట్రోజన్ కలిగిన మిశ్రమం, ఇది అధిక ఉష్ణోగ్రత వద్ద గాలిలో కార్బన్‌ను కాల్చడం ద్వారా ఏర్పడుతుంది, ఇక్కడ కార్బన్ అధికంగా ఉంటుంది. ఓవెన్‌లో, గాలిని కోక్ బెడ్ ద్వారా పంపుతారు. మొదట ఉత్పత్తి చేయబడిన మిగిలిన వేడి కార్బన్‌తో సమతుల్యత చెంది COని ఇస్తుంది.[57] కార్బన్‌తో చర్య జరిపి COని ఇచ్చే చర్యను బౌడోవార్డ్ చర్య అని పిలుస్తారు.[58] 800 °C పైన, CO ప్రధాన ఉత్పత్తి:
- CO2 (g) + C (s) -> 2 CO (g) (ΔHr = 170 kJ/mol)
మరొక వనరు "వాటర్ గ్యాస్", ఇది స్టీమ్ మరియు కార్బన్ యొక్క ఎండోథెర్మిక్ చర్య ద్వారా ఉత్పత్తి చేయబడిన హైడ్రోజన్ మరియు కార్బన్ మోనాక్సైడ్ మిశ్రమం:
- H2O (g) + C (s) -> H2 (g) + CO (g) (ΔHr = 131 kJ/mol)
ఇతర సారూప్య "సింథసిస్ గ్యాస్లు" సహజ వాయువు మరియు ఇతర ఇంధనాల నుండి పొందవచ్చు.
కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌ను సాలిడ్ ఆక్సైడ్ ఎలక్ట్రోలైజర్ సెల్లతో కార్బన్ డయాక్సైడ్ యొక్క అధిక-ఉష్ణోగ్రత విద్యుద్విశ్లేషణ ద్వారా కూడా ఉత్పత్తి చేయవచ్చు.[59] DTU ఎనర్జీ వద్ద అభివృద్ధి చేయబడిన ఒక పద్ధతి సెరియం ఆక్సైడ్ ఉత్ప్రేరకాన్ని ఉపయోగిస్తుంది మరియు ఉత్ప్రేరకం పాడైపోయే సమస్యలు ఏవీ ఉండవు.[60][61]
- 2 CO2 -> 2 CO + O2
కార్బన్ మోనాక్సైడ్ అనేది కార్బన్‌తో లోహ ఆక్సైడ్ ఖనిజాల తగ్గింపు యొక్క ఉపఉత్పత్తి, ఇది సరళీకృత రూపంలో క్రింది విధంగా చూపబడింది:
- MO + C → M + CO
కార్బన్ మోనాక్సైడ్ పరిమిత ఆక్సిజన్ లేదా గాలి సరఫరాలో కార్బన్ యొక్క ప్రత్యక్ష ఆక్సీకరణ ద్వారా కూడా ఉత్పత్తి అవుతుంది.
- 2 C + O2 -> 2 CO
CO ఒక వాయువు కాబట్టి, తగ్గింపు ప్రక్రియను వేడి చేయడం ద్వారా నడపవచ్చు, ఇది చర్య యొక్క సానుకూల (అనుకూల) ఎంట్రోపీని ఉపయోగించుకుంటుంది. ఎల్లింగ్‌హామ్ రేఖాచిత్రం అధిక ఉష్ణోగ్రతలలో కంటే CO నిర్మాణం అనుకూలమని చూపిస్తుంది.
ఉపయోగం
రసాయన పరిశ్రమ
కార్బన్ మోనాక్సైడ్ అనేది బల్క్ కెమికల్స్ తయారీలో అనేక అనువర్తనాలు కలిగిన ఒక పారిశ్రామిక వాయువు.[62] ఆల్కీన్లు, కార్బన్ మోనాక్సైడ్ మరియు H2 యొక్క హైడ్రోఫార్మిలేషన్ చర్య ద్వారా పెద్ద మొత్తంలో ఆల్డిహైడ్‌లు ఉత్పత్తి చేయబడతాయి. హైడ్రోఫార్మిలేషన్ షెల్ హయ్యర్ ఒలేఫిన్ ప్రాసెస్తో జత చేయబడి డిటర్జెంట్లకు పూర్వగాములను ఇస్తుంది.
ఐసోసైనేట్లు, పాలీకార్బోనేట్లు మరియు పాలీయురేథేన్‌లను తయారు చేయడానికి ఉపయోగపడే ఫాస్జీన్, శుద్ధి చేసిన కార్బన్ మోనాక్సైడ్ మరియు క్లోరిన్ వాయువును పోరస్ యాక్టివేటెడ్ కార్బన్ బెడ్ ద్వారా పంపడం ద్వారా ఉత్పత్తి చేయబడుతుంది, ఇది ఉత్ప్రేరకంగా పనిచేస్తుంది. 1989లో ఈ సమ్మేళనం యొక్క ప్రపంచ ఉత్పత్తి 2.74 మిలియన్ టన్నులుగా అంచనా వేయబడింది.
- CO + Cl2 -> COCl2
మిథనాల్ కార్బన్ మోనాక్సైడ్ యొక్క హైడ్రోజనేషన్ ద్వారా ఉత్పత్తి చేయబడుతుంది. సంబంధిత చర్యలో, కార్బన్ మోనాక్సైడ్ యొక్క హైడ్రోజనేషన్ C−C బంధ నిర్మాణంతో జత చేయబడుతుంది, ఉదాహరణకు ఫిషర్-ట్రోప్ష్ ప్రక్రియలో, ఇక్కడ కార్బన్ మోనాక్సైడ్ ద్రవ హైడ్రోకార్బన్ ఇంధనాలుగా హైడ్రోజనేట్ చేయబడుతుంది. ఈ సాంకేతికత బొగ్గు లేదా బయోమాస్‌ను డీజిల్ ఇంధనంగా మార్చడానికి అనుమతిస్తుంది.
కాటివా ప్రక్రియలో, కార్బన్ మోనాక్సైడ్ మరియు మిథనాల్ హోమోజీనియస్ ఇరిడియం ఉత్ప్రేరకం మరియు హైడ్రో అయోడిక్ ఆమ్లం సమక్షంలో చర్య జరిపి ఎసిటిక్ ఆమ్లంను ఇస్తాయి. ఈ ప్రక్రియ ఎసిటిక్ ఆమ్లం యొక్క పారిశ్రామిక ఉత్పత్తిలో ఎక్కువ భాగానికి బాధ్యత వహిస్తుంది.
మెటలర్జీ
ప్రధాన వ్యాసం: Metallurgy
కార్బన్ మోనాక్సైడ్ ఒక బలమైన రిడక్టివ్ ఏజెంట్ మరియు పురాతన కాలం నుండి ఖనిజాల నుండి లోహాలను తగ్గించడానికి పైరోమెటలర్జీలో ఉపయోగించబడింది. కార్బన్ మోనాక్సైడ్ లోహ ఆక్సైడ్ల నుండి ఆక్సిజన్‌ను తొలగిస్తుంది, వాటిని అధిక ఉష్ణోగ్రతలలో స్వచ్ఛమైన లోహంగా తగ్గిస్తుంది మరియు ప్రక్రియలో కార్బన్ డయాక్సైడ్ను ఏర్పరుస్తుంది. కార్బన్ మోనాక్సైడ్ సాధారణంగా రియాక్టర్‌లో వాయు దశలో ఉన్నట్లుగా సరఫరా చేయబడదు, బదులుగా ఇది ఆక్సిజన్-కలిగిన ఖనిజం లేదా కోక్ వంటి కార్బనిఫెరస్ ఏజెంట్ సమక్షంలో అధిక ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఏర్పడుతుంది. బ్లాస్ట్ ఫర్నేస్ ప్రక్రియ ఖనిజం నుండి కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌తో లోహాన్ని తగ్గించే ప్రక్రియకు ఒక సాధారణ ఉదాహరణ.
అదేవిధంగా, బ్లాస్ట్ ఫర్నేస్ల పైభాగంలో సేకరించిన బ్లాస్ట్ ఫర్నేస్ గ్యాస్ ఇప్పటికీ 10% నుండి 30% కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌ను కలిగి ఉంటుంది మరియు ఇది కౌపర్ స్టవ్లు మరియు ఓపెన్ హార్త్ ఫర్నేస్ స్టీల్ మేకింగ్‌లోని సీమెన్స్-మార్టిన్ ఫర్నేస్‌లపై ఇంధనంగా ఉపయోగించబడుతుంది.
రాకెట్ ఇంధనంగా ప్రతిపాదిత ఉపయోగం
కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌ను అంగారక గ్రహంపై ఇంధనంగా ఉపయోగించాలని నాసా పరిశోధకుడు జెఫ్రీ లాండిస్ ప్రతిపాదించారు. కార్బన్ మోనాక్సైడ్/ఆక్సిజన్ ఇంజన్లు ప్రారంభ ఉపరితల రవాణా వినియోగం కోసం సూచించబడ్డాయి, ఎందుకంటే కార్బన్ మోనాక్సైడ్ మరియు ఆక్సిజన్ రెండింటినీ అంగారక గ్రహ వాతావరణంలోని కార్బన్ డయాక్సైడ్ నుండి జిర్కోనియా విద్యుద్విశ్లేషణ ద్వారా సులభంగా ఉత్పత్తి చేయవచ్చు, మీథేన్ లేదా ఏదైనా హైడ్రోజన్ ఆధారిత ఇంధనాన్ని తయారు చేయడానికి అవసరమైన హైడ్రోజన్‌ను పొందడానికి ఎటువంటి అంగారక జల వనరులను ఉపయోగించాల్సిన అవసరం లేదు.[63]
లాండిస్ శుక్ర గ్రహం యొక్క సారూప్య కార్బన్ డయాక్సైడ్ వాతావరణం నుండి కూడా నమూనా తిరిగి వచ్చే మిషన్ కోసం, సోలార్-శక్తితో పనిచేసే UAVలు మరియు రాకెట్ బెలూన్ ఆరోహణతో కలిపి ఇంధనాన్ని తయారు చేయాలని ప్రతిపాదించారు.[64]
ఎలక్ట్రోకెమిస్ట్రీ
కార్బన్ మోనాక్సైడ్ ఎలక్ట్రోకెమిస్ట్రీలో ఎలక్ట్రోడ్ల నిర్మాణాన్ని అధ్యయనం చేయడానికి ఉపయోగించబడుతుంది, ఇది ఎలక్ట్రోక్యాటలిస్ట్లుగా ఉపయోగించే కొన్ని లోహాలకు దాని బలమైన అనుబంధం కారణంగా, CO స్ట్రిప్పింగ్ అని పిలువబడే సాంకేతికత ద్వారా.[65]
జీవ మరియు శారీరక ధర్మాలు
ఫిజియాలజీ
ప్రధాన వ్యాసం: Gasotransmitter
ఇవి కూడా చూడండి: కార్బాక్సీహీమోగ్లోబిన్ కార్బన్ మోనాక్సైడ్ ఒక బయోయాక్టివ్ అణువు, ఇది వాయు సంకేత అణువుగా పనిచేస్తుంది. ఇది సహజంగా అనేక ఎంజైమాటిక్ మరియు నాన్-ఎంజైమాటిక్ మార్గాల ద్వారా ఉత్పత్తి చేయబడుతుంది,[66] వీటిలో బాగా అర్థం చేసుకున్నది హీమోగ్లోబిన్ వంటి హీమోప్రోటీన్ల నుండి ఉద్భవించిన హీమ్పై హీమ్ ఆక్సిజనేస్ యొక్క కాటబాలిక్ చర్య.[67] 1993లో కార్బన్ మోనాక్సైడ్ ఒక సాధారణ న్యూరోట్రాన్స్మిటర్ అని మొదటి నివేదిక వచ్చిన తర్వాత,[46] కార్బన్ మోనాక్సైడ్ జీవ నియంత్రకం వలె గణనీయమైన క్లినికల్ దృష్టిని ఆకర్షించింది.
శరీరంలో కార్బన్ మోనాక్సైడ్ పాత్ర కారణంగా, దాని జీవక్రియలో అసాధారణతలు న్యూరోడెజెనరేషన్లు, హైపర్ టెన్షన్, గుండె వైఫల్యం మరియు పాథలాజికల్ ఇన్ఫ్లమేషన్ వంటి వివిధ వ్యాధులతో ముడిపడి ఉన్నాయి.[68] అనేక కణజాలాలలో, కార్బన్ మోనాక్సైడ్ యాంటీ ఇన్ఫ్లమేటరీ, వాసోడైలేటరీ మరియు నియోవాస్కులర్ పెరుగుదలను ప్రోత్సహించేదిగా పనిచేస్తుంది.[69] జంతు నమూనా అధ్యయనాలలో, కార్బన్ మోనాక్సైడ్ ప్రయోగాత్మకంగా ప్రేరేపించబడిన బాక్టీరియల్ సెప్సిస్, ప్యాంక్రియాటైటిస్, హెపాటిక్ ఇస్కీమియా/రీపర్ఫ్యూజన్ ఇంజరీ, కోలిటిస్, ఆస్టియో ఆర్థరైటిస్, ఊపిరితిత్తుల గాయం, ఊపిరితిత్తుల మార్పిడి తిరస్కరణ మరియు నరాల నొప్పి తీవ్రతను తగ్గించింది, అదే సమయంలో చర్మ గాయం నయం చేయడాన్ని ప్రోత్సహించింది. అందువల్ల, కార్బన్ మోనాక్సైడ్ ఫార్మాస్యూటికల్ ఏజెంట్‌గా మరియు క్లినికల్ ప్రమాణంగా మారే చికిత్సా సామర్థ్యంపై గణనీయమైన ఆసక్తి ఉంది.[70]
వైద్యం
ప్రధాన వ్యాసం: Carbon monoxide-releasing molecules
కార్బన్ మోనాక్సైడ్ యొక్క యాంటీ ఇన్ఫ్లమేటరీ (వాపు నిరోధక) మరియు సైటోప్రొటెక్టివ్ (కణ రక్షణ) లక్షణాల కోసం ప్రపంచవ్యాప్తంగా అనేక ప్రయోగశాలలు అధ్యయనం చేశాయి.[71] ఇస్కీమియా రీపర్ఫ్యూజన్ ఇంజరీ, ట్రాన్స్‌ప్లాంట్ రిజెక్షన్, ఎథెరోస్క్లెరోసిస్, తీవ్రమైన సెప్సిస్, తీవ్రమైన మలేరియా లేదా ఆటో ఇమ్యూనిటీ వంటి అనేక వ్యాధి పరిస్థితుల అభివృద్ధిని నిరోధించడానికి ఈ లక్షణాలు ఉపయోగపడవచ్చు.[70] అనేక ఫార్మాస్యూటికల్ డ్రగ్ డెలివరీ కార్యక్రమాలు కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌ను సురక్షితంగా అందించడానికి పద్ధతులను అభివృద్ధి చేశాయి మరియు తదుపరి నియంత్రిత క్లినికల్ ట్రయల్స్ కార్బన్ మోనాక్సైడ్ యొక్క చికిత్సా ప్రభావాన్ని అంచనా వేశాయి.[72]
మైక్రోబయాలజీ
మైక్రోబయోటా కూడా కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌ను గ్యాసోట్రాన్స్‌మిటర్గా ఉపయోగించుకోవచ్చు.[73] కార్బన్ మోనాక్సైడ్ సెన్సింగ్ అనేది CooA వంటి ప్రోటీన్ల ద్వారా సులభతరం చేయబడిన ఒక సిగ్నలింగ్ మార్గం.[74][75][76] కార్బన్ మోనాక్సైడ్ సెన్సింగ్ యొక్క జీవసంబంధ పాత్రల పరిధి ఇంకా తెలియదు.
మానవ మైక్రోబయోమ్ కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌ను ఉత్పత్తి చేస్తుంది, వినియోగిస్తుంది మరియు దానికి ప్రతిస్పందిస్తుంది.[66] ఉదాహరణకు, కొన్ని బ్యాక్టీరియాలో, కార్బన్ మోనాక్సైడ్ కార్బన్ మోనాక్సైడ్ డీహైడ్రోజినేస్ ఎంజైమ్ ద్వారా కార్బన్ డయాక్సైడ్ యొక్క క్షయకరణం ద్వారా ఉత్పత్తి చేయబడుతుంది, ఇది కణ కార్యకలాపాలకు శక్తినిచ్చేలా అనుకూలమైన బయోఎనర్జెటిక్స్ కలిగి ఉంటుంది.[77][66] మరొక ఉదాహరణలో, కార్బన్ మోనాక్సైడ్ అనేది మెథనోజెనిక్ ఆర్కియాకు ఒక పోషకం, ఇది హైడ్రోజన్‌ను ఉపయోగించి దానిని మీథేన్‌గా తగ్గిస్తుంది.[78]
కార్బన్ మోనాక్సైడ్ కొన్ని యాంటీమైక్రోబయల్ లక్షణాలను కలిగి ఉంది, వీటిని అంటువ్యాధులకు చికిత్స చేయడానికి అధ్యయనం చేశారు.[66]
ఆహార విజ్ఞానం
Meat coloring కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌ను అమెరికాలో మాడిఫైడ్ అట్మాస్పియర్ ప్యాకేజింగ్ సిస్టమ్స్‌లో ఉపయోగిస్తారు, ప్రధానంగా గొడ్డు మాంసం, పంది మాంసం మరియు చేపల వంటి తాజా మాంసం ఉత్పత్తులను తాజాగా ఉంచడానికి. దీని ప్రయోజనం రెండు విధాలుగా ఉంటుంది: కార్బన్ మోనాక్సైడ్ సూక్ష్మజీవుల క్షయం నుండి రక్షిస్తుంది మరియు వినియోగదారుల ఆకర్షణ కోసం మాంసం రంగును మెరుగుపరుస్తుంది.[79] కార్బన్ మోనాక్సైడ్ మయోగ్లోబిన్తో కలిసి కార్బాక్సిమయోగ్లోబిన్‌ను ఏర్పరుస్తుంది, ఇది ప్రకాశవంతమైన చెర్రీ-ఎరుపు రంగు వర్ణద్రవ్యం. కార్బాక్సిమయోగ్లోబిన్, ఆక్సిజనేటెడ్ మయోగ్లోబిన్ (ఆక్సిమయోగ్లోబిన్) కంటే స్థిరంగా ఉంటుంది, ఇది గోధుమ రంగు వర్ణద్రవ్యం మెట్‌మయోగ్లోబిన్గా ఆక్సీకరణం చెందుతుంది. ఈ స్థిరమైన ఎరుపు రంగు సాధారణంగా ప్యాక్ చేసిన మాంసం కంటే చాలా కాలం పాటు ఉంటుంది. ఈ ప్రక్రియను ఉపయోగించే సౌకర్యాలలో ఉపయోగించే కార్బన్ మోనాక్సైడ్ యొక్క సాధారణ స్థాయిలు 0.4% మరియు 0.5% మధ్య ఉంటాయి.[79]
ఈ సాంకేతికతకు 2002లో U.S. ఫుడ్ అండ్ డ్రగ్ అడ్మినిస్ట్రేషన్ (FDA) ద్వారా "జనరల్లీ రికగ్నైజ్డ్ యాజ్ సేఫ్" (GRAS) హోదా లభించింది, ఇది ద్వితీయ ప్యాకేజింగ్ వ్యవస్థగా ఉపయోగించడానికి మరియు ఎటువంటి లేబులింగ్ అవసరం లేదు. 2004లో, FDA COని ప్రాథమిక ప్యాకేజింగ్ పద్ధతిగా ఆమోదించింది, CO పాడైపోయిన వాసనను కప్పిపుచ్చదని ప్రకటించింది.[80] ఈ ప్రక్రియ ప్రస్తుతం జపాన్, సింగపూర్ మరియు యూరోపియన్ యూనియన్తో సహా అనేక ఇతర దేశాలలో అనుమతించబడలేదు.[81][82][83]
ఆయుధీకరణ
పురాతన చరిత్రలో, హన్నిబాల్ రెండవ ప్యూనిక్ యుద్ధం సమయంలో బొగ్గు పొగలతో రోమన్ ఖైదీలను ఉరితీశాడు.[46]
హోలోకాస్ట్ సమయంలో కొన్ని నిర్మూలన శిబిరాల్లో జనహననం (జెనోసైడ్) కోసం కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌ను ఉపయోగించారు, ముఖ్యంగా చెల్మ్నోలో నాజీ గ్యాస్ వ్యాన్ల ద్వారా మరియు యాక్షన్ T4 "యూథనేసియా" కార్యక్రమంలో దీనిని ఉపయోగించారు.[84]
చరిత్ర
చరిత్రకు పూర్వం
సుమారు 800,000 BCలో అగ్నిని నియంత్రించడం నేర్చుకున్నప్పటి నుండి మానవుడు కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌తో సంక్లిష్టమైన సంబంధాన్ని కలిగి ఉన్నాడు. ఆదిమ మానవుడు తన నివాసాలలోకి అగ్నిని ప్రవేశపెట్టినప్పుడు కార్బన్ మోనాక్సైడ్ విషపూరిత స్వభావాన్ని బహుశా కనుగొని ఉంటాడు. సుమారు 6,000 BC నుండి కాంస్య యుగం వరకు ఉద్భవించిన మెటలర్జీ మరియు స్మెల్టింగ్ సాంకేతికతల ప్రారంభ అభివృద్ధి కూడా కార్బన్ మోనాక్సైడ్ బహిర్గతం వల్ల మానవుడిని ఇబ్బంది పెట్టింది. కార్బన్ మోనాక్సైడ్ విషపూరితంతో పాటు, అమెరికాలోని స్థానిక అమెరికన్లు షామనిస్టిక్ ఫైర్‌సైడ్ ఆచారాల ద్వారా కార్బన్ మోనాక్సైడ్ యొక్క న్యూరోయాక్టివ్ లక్షణాలను అనుభవించి ఉండవచ్చు.[46]
ప్రాచీన చరిత్ర
ప్రారంభ నాగరికతలు అగ్ని యొక్క మూలాన్ని వివరించడానికి పౌరాణిక కథలను అభివృద్ధి చేశాయి, ఉదాహరణకు గ్రీకు పురాణాల నుండి ప్రోమెథియస్, అతను మానవులతో అగ్నిని పంచుకున్నాడు. అరిస్టాటిల్ (384–322 BC) మండుతున్న బొగ్గులు విషపూరిత పొగలను ఉత్పత్తి చేస్తాయని మొదట నమోదు చేశారు. గ్రీకు వైద్యుడు గాలెన్ (AD 129–199) పీల్చినప్పుడు హాని కలిగించే గాలి కూర్పులో మార్పు ఉందని ఊహించారు, మరియు ఆ కాలంలోని చాలా మంది బొగ్గు పొగ విషపూరిత సందర్భంలో కార్బన్ మోనాక్సైడ్ గురించి జ్ఞానాన్ని అభివృద్ధి చేశారు. క్లియోపాత్రా కార్బన్ మోనాక్సైడ్ విషప్రయోగం వల్ల మరణించి ఉండవచ్చు.[46]
పారిశ్రామిక విప్లవానికి ముందు
1697లో, జార్జ్ ఎర్నెస్ట్ స్టాల్ కార్బన్ మోనాక్సైడ్ అని భావించిన విషపూరిత ఆవిరులను సూచించడానికి *కార్బొనారి హాలిటస్*ను ఉపయోగించారు. ఫ్రెడ్రిక్ హాఫ్మన్ 1716లో బొగ్గు నుండి కార్బన్ మోనాక్సైడ్ విషప్రయోగంపై మొదటి ఆధునిక శాస్త్రీయ పరిశోధనను నిర్వహించారు. హెర్మన్ బోయర్‌హావ్ 1730లలో జంతువులపై కార్బన్ మోనాక్సైడ్ (బొగ్గు పొగలు) ప్రభావంపై మొదటి శాస్త్రీయ ప్రయోగాలు చేశారు.[46]
జోసెఫ్ ప్రీస్ట్లీ 1772లో కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌ను మొదటిసారిగా సంశ్లేషణ చేసినట్లు పరిగణించబడతారు. కార్ల్ విల్హెల్మ్ షీలే కూడా 1773లో బొగ్గు నుండి కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌ను వేరు చేశారు మరియు ఇది పొగలను విషపూరితం చేసే కార్బోనిక్ ఎంటిటీ అని భావించారు. టార్బెర్న్ బెర్గ్మాన్ 1775లో ఆక్సాలిక్ యాసిడ్ నుండి కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌ను వేరు చేశారు. ఒక సంవత్సరం తర్వాత, ఫ్రెంచ్ రసాయన శాస్త్రవేత్త డి లాసోన్ జింక్ ఆక్సైడ్ను కోక్తో వేడి చేయడం ద్వారా COని ఉత్పత్తి చేశారు, కానీ వాయు ఉత్పత్తిని పొరపాటున హైడ్రోజన్ అని గుర్తించారు, ఎందుకంటే అది నీలిరంగు మంటతో మండుతుంది. ఆక్సిజన్ సమక్షంలో, వాతావరణ సాంద్రతలతో సహా, కార్బన్ మోనాక్సైడ్ నీలిరంగు మంటతో మండుతూ, కార్బన్ డయాక్సైడ్ను ఉత్పత్తి చేస్తుంది. ఆంటోయిన్ లావోయిజర్ 1777లో ఇలాంటి అసంపూర్ణ ప్రయోగాలను నిర్వహించారు. ఈ వాయువును కార్బన్ మరియు ఆక్సిజన్ కలిగిన సమ్మేళనంగా విలియం క్రూయిక్‌షాంక్ 1800లో గుర్తించారు.[46][85]
థామస్ బెడ్డోస్ మరియు జేమ్స్ వాట్ 1793లో సిరల రక్తాన్ని ప్రకాశవంతం చేయడానికి కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌ను (హైడ్రోకార్బోనేట్‌గా) గుర్తించారు. బొగ్గు పొగలు రక్తంలోని ఆక్సిజన్‌కు విరుగుడుగా పనిచేస్తాయని వాట్ సూచించారు, మరియు బెడ్డోస్ మరియు వాట్ 1796లో హైడ్రోకార్బోనేట్ ఆక్సిజన్ కంటే జంతు కణజాలంపై ఎక్కువ అనుబంధాన్ని కలిగి ఉంటుందని సూచించారు. 1854లో, అడ్రియన్ చెనోట్ రక్తంలోని ఆక్సిజన్‌ను తొలగించడానికి మరియు శరీరం ద్వారా కార్బన్ డయాక్సైడ్‌గా ఆక్సీకరణం చెందడానికి కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌ను సూచించారు.[46] కార్బన్ మోనాక్సైడ్ విషప్రయోగం కోసం యంత్రాంగం క్లాడ్ బెర్నార్డ్కు విస్తృతంగా ఆపాదించబడింది, ఆయన జ్ఞాపకాలు 1846లో ప్రారంభమై 1857లో ప్రచురించబడ్డాయి, "ధమనుల రక్తం సిరల రక్తముగా మారకుండా నిరోధిస్తుంది" అని పేర్కొన్నాయి. ఫెలిక్స్ హోప్-సెయిలర్ మరుసటి సంవత్సరంలో స్వతంత్రంగా ఇలాంటి ముగింపులను ప్రచురించారు.[46]
పారిశ్రామిక రసాయన శాస్త్రం యొక్క ఆవిర్భావం
కార్బన్ మోనాక్సైడ్ 1900లలో ఒక ముఖ్యమైన రియాజెంట్‌గా గుర్తింపు పొందింది. మూడు పారిశ్రామిక ప్రక్రియలు పరిశ్రమలో దాని పరిణామాన్ని వివరిస్తాయి. ఫిషర్-ట్రోప్ష్ ప్రక్రియలో, బొగ్గు మరియు సంబంధిత కార్బన్-రిచ్ ఫీడ్‌స్టాక్‌లు CO మధ్యవర్తిత్వం ద్వారా ద్రవ ఇంధనాలుగా మార్చబడతాయి. జర్మనీకి స్వదేశీ పెట్రోలియం లేకపోవడాన్ని భర్తీ చేయడానికి జర్మన్ యుద్ధ ప్రయత్నంలో భాగంగా అభివృద్ధి చేయబడిన ఈ సాంకేతికత నేటికీ కొనసాగుతోంది. జర్మనీలో కూడా, CO మరియు హైడ్రోజన్ మిశ్రమం ఆలిఫిన్లతో కలిసి ఆల్డిహైడ్లను ఇస్తుందని కనుగొనబడింది. హైడ్రోఫార్మిలేషన్ అని పిలువబడే ఈ ప్రక్రియ, సర్ఫాక్టెంట్లు మరియు సుగంధ ద్రవ్యాలు మరియు మందులలో ఉపయోగించే ప్రత్యేక సమ్మేళనాల వంటి అనేక పెద్ద ఎత్తున రసాయనాలను ఉత్పత్తి చేయడానికి ఉపయోగించబడుతుంది. ఉదాహరణకు, CO విటమిన్ A ఉత్పత్తిలో ఉపయోగించబడుతుంది.[86] మూడవ ప్రధాన ప్రక్రియలో, మోన్శాంటో పరిశోధకులకు ఆపాదించబడింది, CO మిథనాల్‌తో కలిసి ఎసిటిక్ యాసిడ్ను ఇస్తుంది. చాలా ఎసిటిక్ యాసిడ్ కాటివా ప్రక్రియ ద్వారా ఉత్పత్తి చేయబడుతుంది. హైడ్రోఫార్మిలేషన్ మరియు ఎసిటిక్ యాసిడ్ సంశ్లేషణలు అనేక కార్బొనైలేషన్ ప్రక్రియలలో రెండు.
ఇది కూడా చూడండి
- Breath carbon monoxide
- Carbon monoxide (data page)
- Carbon monoxide detector
- Criteria air pollutants
- List of highly toxic gases
సూచనలు
- ↑ (2001). "Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry". ISBN 3527306730. doi:10.1002/14356007.a05_203.
- ↑ 2.0 2.1 2.2 2.3 2.4 Myers, Isabella. (February 2022). The efficient operation of regulation and legislation: An holistic approach to understanding the effect of Carbon Monoxide on mortality. CO Research Trust.
- ↑ 3.0 3.1 (24 May 2022). Carbon monoxide: toxicological overview. UK Health Security Agency.
- ↑ 4.0 4.1 (2024-01-29). "Carbon Monoxide Poisoning: From Microbes to Therapeutics". Annual Review of Medicine. 75 (1) 337–351. doi:10.1146/annurev-med-052422-020045.
- ↑ (1950). "Microwave Spectroscopy in the Region from Two to Three Millimeters". Physical Review. 78 (2) 140–144. doi:10.1103/PhysRev.78.140.
- ↑ Common Bond Energies (D) and Bond Lengths (r). wiredchemist.com
- ↑ Vidal, C. R.. (28 June 1997). Highly Excited Triplet States of Carbon Monoxide.
- ↑ Holman, Jack P.. (2002). "Heat transfer". 600–606. McGraw-Hill Companies, Inc.. ISBN 9780072406559.
- ↑ Incropera 1 Dewitt 2 Bergman 3 Lavigne 4, Frank P. 1 David P. 2 Theodore L. 3 Adrienne S. 4. (2007). "Fundamentals of heat and mass transfer.". 941–950. John Wiley and Sons, Inc.. ISBN 9780471457282.
- ↑ (1962). "Infrared Spectra of Carbon Monoxide and Carbon Dioxide Adsorbed on Chromia–Alumina and on Alumina". Canadian Journal of Chemistry. 40 (10) 1997–2006. doi:10.1139/v62-306.
- ↑ (1991). "The dipole moment of carbon monoxide". J. Chem. Phys.. 94 (10) 6660. doi:10.1063/1.460293.
- ↑ (2011-08-01). "Bond Order and Chemical Properties of BF, CO, and N2". Journal of Chemical Education. 88 (8) 1094–1097. doi:10.1021/ed100758t.
- ↑ Ulrich, Henri. (2009). "Cumulenes in click reactions". 45. Wiley. ISBN 9780470747957.
- ↑ (1997). "Theoretical Analysis of the Bonding between CO and Positively Charged Atoms". J. Phys. Chem. A. 101 (49) 9551–9559. doi:10.1021/jp972657l.
- ↑ (2009). "Theoretical Study of the 1:1 Complexes between Carbon Monoxide and Hypohalous Acids". J. Phys. Chem. A. 113 (13) 3237–3244. doi:10.1021/jp810462h.
- ↑ (1 June 1977). "Electric and magnetic properties of carbon monoxide by molecular-beam electric-resonance spectroscopy". Chemical Physics. 22 (2) 319–324. doi:10.1016/0301-0104(77)87016-X.
- ↑ (2000). "How relevant are S=O and P=O Double Bonds for the Description of the Acid Molecules H2SO3, H2SO4, and H3PO3, respectively?". Journal of Molecular Modeling. 6 (2) 282–288. doi:10.1007/PL00010730.
- ↑ Global Maps. Carbon Monoxide. earthobservatory.nasa.gov
- ↑ (1999). "Atmospheric carbon monoxide". Chemosphere - Global Change Science. 1 (1–3) ix-xi. doi:10.1016/S1465-9972(99)00053-7.
- ↑ సంఖ్యల కోసం మూలం: కార్బన్ డయాక్సైడ్, NOAA ఎర్త్ సిస్టమ్ రీసెర్చ్ లాబొరేటరీ, (2010.06 నవీకరించబడింది). మీథేన్, IPCC TAR టేబుల్ 6.1 ఆర్కైవ్ చేసిన కాపీ, (1998కి నవీకరించబడింది). నాసా మొత్తం 100% కంటే 17 ppmv ఎక్కువగా ఉంది, మరియు ఇక్కడ 15 ppmv పెంచబడింది. సాధారణీకరించడానికి, N2 సుమారు 25 ppmv మరియు O2 సుమారు 7 ppmv తగ్గించబడాలి.
- ↑ Committee on Medical and Biological Effects of Environmental Pollutants. (1977). "Carbon Monoxide". 29. National Academy of Sciences. ISBN 978-0-309-02631-4.
- ↑ Green W. An Introduction to Indoor Air Quality: Carbon Monoxide (CO). United States Environmental Protection Agency.
- ↑ Gosink, Tom. (1983-01-28). What Do Carbon Monoxide Levels Mean?. Alaska Science Forum.
- ↑ Singer, Siegfried Fred. (1975). "The Changing Global Environment". 90. Springer. ISBN 978-9027704023.
- ↑ 25.0 25.1 Carbon Monoxide Poisoning: Vehicles (AEN-208). abe.iastate.edu.
- ↑ Gosink T. (January 28, 1983). What Do Carbon Monoxide Levels Mean?. Alaska Science Forum.
- ↑ (1972). "Carbon Monoxide Balance in Nature". Science. 176 (4032) 290–2. doi:10.1126/science.176.4032.290.
- ↑ (2006). "Atmospheric Chemistry and Physics: From Air Pollution to Climate Change". John Wiley & Sons. ISBN 978-0-471-72018-8.
- ↑ (2009). Metal-Carbon Bonds in Enzymes and Cofactors. 243. Royal Society of Chemistry. ISBN 978-1-84755-915-9.
- ↑ White, James Carrick. (1989). Global climate change linkages: acid rain, air quality, and stratospheric ozone. 106. Springer. ISBN 978-0-444-01515-0.
- ↑ Drummond, James. (February 2, 2018). MOPITT, Atmospheric Pollution, and Me: A Personal Story. Canadian Meteorological and Oceanographic Society.
- ↑ (2010). IASI carbon monoxide validation over the Arctic during POLARCAT spring and summer campaigns. Atmospheric Chemistry and Physics. 10 (21) 10655–10678. doi:10.5194/acp-10-10655-2010.
- ↑ Combes, Françoise. (1991). "Distribution of CO in the Milky Way". Annual Review of Astronomy & Astrophysics. 29 195–237. doi:10.1146/annurev.aa.29.090191.001211.
- ↑ Hamed, M.. (2021). "Multiwavelength dissection of a massive heavily dust-obscured galaxy and its blue companion at z~2". Astronomy & Astrophysics. 646 A127. doi:10.1051/0004-6361/202039577.
- ↑ Khan, Amina. Did two planets around nearby star collide? Toxic gas holds hints. Los Angeles Times.
- ↑ (March 6, 2014). Molecular Gas Clumps from the Destruction of Icy Bodies in the β Pictoris Debris Disk. Science. 343 (6178) 1490–1492. doi:10.1126/science.1248726.
- ↑ (2010). "Detection of CO in Triton's atmosphere and the nature of surface-atmosphere interactions". Astronomy and Astrophysics. 512 L8. doi:10.1051/0004-6361/201014339.
- ↑ (1998). "Making a comet nucleus". Astronomy and Astrophysics. 330 375.
- ↑ Yeomans, Donald K.. (2005). Comets (World Book Online Reference Center 125580). NASA.
- ↑ (May 11, 2018). "Primordial N2 provides a cosmo chemical explanation for the existence of Sputnik Planitia, Pluto". Icarus. 313 79–92. doi:10.1016/j.icarus.2018.05.007.
- ↑ (2013). Relative changes in CO emissions over megacities based on observations from space. Geophysical Research Letters. 40 (14) 3766. doi:10.1002/grl.50704.
- ↑ (2002). Potential for photochemical ozone formation in the troposphere over the North Atlantic as derived from aircraft observationsduring ACSOE. Journal of Geophysical Research. 107 (D23) 4707. doi:10.1029/2002JD002415.
- ↑ (1977). Ozone and other photochemical oxidants. 23. National Academies. ISBN 978-0-309-02531-7.
- ↑ 44.0 44.1 (2010). WHO Guidelines for Indoor Air Quality: Selected Pollutants. World Health Organization. ISBN 978-92-890-0213-4.
- ↑ MSHA - Occupational Illness and Injury Prevention Program - Health Topics - Carbon Monoxide. arlweb.msha.gov.
- ↑ 46.0 46.1 46.2 46.3 46.4 46.5 46.6 46.7 46.8 (2021-06-01). A brief history of carbon monoxide and its therapeutic origins. Nitric Oxide. 111-112 45–63. doi:10.1016/j.niox.2021.04.001.
- ↑ (2019-03-14). "The Chemistry of CO: Carbonylation". Chem. 5 (3) 526–552. doi:10.1016/j.chempr.2018.11.006.
- ↑ C. Elschenbroich. (2006). "Organometallics". VCH. ISBN 978-3-527-29390-2.
- ↑ 49.0 49.1 (1964). "1-Adamantanecarboxylic Acid". Organic Syntheses. 44 1. doi:10.15227/orgsyn.044.0001.
- ↑ Chatani, N.; Murai, S. "Carbon Monoxide" in Encyclopedia of Reagents for Organic Synthesis (Ed: L. Paquette) 2004, J. Wiley & Sons, New York. 10.1002/047084289X
- ↑ (1964). "Zur Kenntnis der sogenannten "Alkalicarbonyle" IV[1] Über die Reaktion von geschmolzenem Kalium mit Kohlenmonoxid". Helvetica Chimica Acta. 47 (6) 1415–1423. doi:10.1002/hlca.19640470604.
- ↑ Fownes, George. (1869). A Manual of elementary chemistry. 678. H.C. Lea.
- ↑ (1984). "New phases and chemical reactions in solid carbon monoxide under pressure". The Journal of Physical Chemistry. 88 (15) 3176–3179. doi:10.1021/j150659a007.
- ↑ (2006). Pressure-Induced Polymerization of Carbon Monoxide: Disproportionation and Synthesis of an Energetic Lactonic Polymer. Chemistry of Materials. 18 (10) 2520–2531. doi:10.1021/cm0524446.
- ↑ Brauer, Georg. (1963). Handbook of Preparative Inorganic Chemistry Vol. 1, 2nd Ed. 646. Academic Press. ISBN 978-0121266011.
- ↑ Holleman, A. F.; Wiberg, E. "Inorganic Chemistry" Academic Press: San Diego, 200. 0-12-352651-5.
- ↑ Carbon Monoxide.
- ↑ (2003). Gasification. 12. Gulf Professional Publishing. ISBN 978-0-7506-7707-3.
- ↑ (2017). A review of high temperature co-electrolysis of H 2 O and CO 2 to produce sustainable fuels using solid oxide electrolysis cells (SOECs): advanced materials and technology. Chemical Society Reviews. 46 (5) 1427–1463. doi:10.1039/C6CS00403B.
- ↑ New route to carbon-neutral fuels from carbon dioxide discovered by Stanford-DTU team - DTU. dtu.dk.
- ↑ (September 16, 2019). Selective high-temperature CO2 electrolysis enabled by oxidized carbon intermediates. Nature Energy. 4 (10) 846–855. doi:10.1038/s41560-019-0457-4.
- ↑ (2006). "Organometallics: A Concise Introduction". Wiley-VCH. ISBN 978-3-527-28165-7.
- ↑ Landis. (2001). "Mars Rocket Vehicle Using In Situ Propellants". Journal of Spacecraft and Rockets. 38 (5) 730–735. doi:10.2514/2.3739.
- ↑ (2024-01-04). Sample Return from the Surface of Venus. NASA.
- ↑ (2020-08-15). Evaluation of ionomer coverage on Pt catalysts in polymer electrolyte membrane fuel cells by CO stripping voltammetry and its effect on oxygen reduction reaction activity. Journal of Electroanalytical Chemistry. 871. doi:10.1016/j.jelechem.2020.114250.
- ↑ 66.0 66.1 66.2 66.3 (2020-12-23). Role of Carbon Monoxide in Host–Gut Microbiome Communication. Chemical Reviews. 120 (24) 13273–13311. doi:10.1021/acs.chemrev.0c00586.
- ↑ (2006-04-01). Heme Oxygenase-1/Carbon Monoxide: From Basic Science to Therapeutic Applications. Physiological Reviews. 86 (2) 583–650. doi:10.1152/physrev.00011.2005.
- ↑ (December 2005). "Carbon Monoxide: Endogenous Production, Physiological Functions, and Pharmacological Applications". Pharmacol Rev. 57 (4) 585–630. doi:10.1124/pr.57.4.3.
- ↑ (2021-01-29). Regulation of inflammation by the antioxidant haem oxygenase 1. Nature Reviews Immunology. 21 (7) 411–425. doi:10.1038/s41577-020-00491-x.
- ↑ 70.0 70.1 (2010). The therapeutic potential of carbon monoxide. Nature Reviews Drug Discovery. 9 (9) 728–743. doi:10.1038/nrd3228.
- ↑ (2017-01-11). "Biological signaling by carbon monoxide and carbon monoxide-releasing molecules". American Journal of Physiology. Cell Physiology. 312 (3) C302–C313. doi:10.1152/ajpcell.00360.2016.
- ↑ (2018-10-11). Where is the Clinical Breakthrough of Heme Oxygenase-1 / Carbon Monoxide Therapeutics?. Current Pharmaceutical Design. 24 (20) 2264–2282. doi:10.2174/1381612824666180723161811.
- ↑ (2018-09-06). "Do nitric oxide, carbon monoxide and hydrogen sulfide really qualify as 'gasotransmitters' in bacteria?". Biochemical Society Transactions. 46 (5) 1107–1118. doi:10.1042/BST20170311.
- ↑ (2004). "CO-Sensing Mechanisms". Microbiology and Molecular Biology Reviews. 68 (3) 453–473. doi:10.1128/MMBR.68.3.453-473.2004.
- ↑ (2019-12-09). Heme: emergent roles of heme in signal transduction, functional regulation and as catalytic centres. Chemical Society Reviews. 48 (24) 5624–5657. doi:10.1039/C9CS00268E.
- ↑ (2015-07-08). Gaseous O2, NO, and CO in Signal Transduction: Structure and Function Relationships of Heme-Based Gas Sensors and Heme-Redox Sensors. Chemical Reviews. 115 (13) 6491–6533. doi:10.1021/acs.chemrev.5b00018.
- ↑ (2006). "Bioorganometallics: Biomolecules, Labeling, Medicine". Wiley-VCH. ISBN 978-3-527-30990-0.
- ↑ Thauer, R. K.. (1998). Biochemistry of methanogenesis: a tribute to Marjory Stephenson. 1998 Marjory Stephenson Prize Lecture. Microbiology. 144 (9) 2377–2406. doi:10.1099/00221287-144-9-2377.
- ↑ 79.0 79.1 (October 2017). "The application of carbon monoxide in meat packaging needs to be re-evaluated within the EU: An overview". Meat Science. 132 179–188. doi:10.1016/j.meatsci.2017.03.016.
- ↑ Eilert EJ. (2005). "New packaging technologies for the 21st century". Journal of Meat Science. 71 (1) 122–127. doi:10.1016/j.meatsci.2005.04.003.
- ↑ (November 14, 2007). Proof in the Pink? Meat Treated to Give It Fresh Look.
- ↑ (2008). Carbon Monoxide in Meat Packaging: Myths and Facts. American Meat Institute.
- ↑ CO in packaged meat. Carbon Monoxide Kills Campaign.
- ↑ Kitchen, Martin. (2006). A history of modern Germany, 1800–2000. 323. Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-0041-0.
- ↑ Stromeyer, Friedrich. (1808). Grundriß der theoretischen Chemie: zum Behuf seiner Vorlesungen entworfen. 1–18. Röwer.
- ↑ (2016). "Industrial Catalytic Processes for Fine and Specialty Chemicals". 663–692. ISBN 9780128014578. doi:10.1016/B978-0-12-801457-8.00014-8.
బాహ్య లింకులు
- కార్బన్ మోనాక్సైడ్ పంపిణీ యొక్క గ్లోబల్ మ్యాప్
- నిర్మాణ వివరణ
- ఇంటర్నేషనల్ కెమికల్ సేఫ్టీ కార్డ్ 0023
- CDC NIOSH పాకెట్ గైడ్ టు కెమికల్ హజార్డ్స్: కార్బన్ మోనాక్సైడ్—నేషనల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఫర్ ఆక్యుపేషనల్ సేఫ్టీ అండ్ హెల్త్ (NIOSH), US సెంటర్స్ ఫర్ డిసీజ్ కంట్రోల్ అండ్ ప్రివెన్షన్ (CDC)
- బాహ్య MSDS డేటా షీట్
- కార్బన్ మోనాక్సైడ్ డిటెక్టర్ ప్లేస్‌మెంట్
- కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌తో మైక్రోస్కేల్ గ్యాస్ కెమిస్ట్రీ ప్రయోగాలు
- (18 October 2007). Instant insight: Don't blame the messenger. Chemical Biology. (11: Research News).
మూలం: ఇంగ్లీష్ వికీపీడియాలోని “Carbon monoxide” వ్యాసానికి అనువాదం. మూల వ్యాసం: https://en.wikipedia.org/wiki/Carbon_monoxide ఈ అనువాదం స్వయంచాలకంగా రూపొందించబడింది.
