సీసం

సీసం (IPA: /lɛd/) అనేది Pb (లాటిన్ plumbum నుండి) అనే సంకేతం మరియు 82 పరమాణు సంఖ్య కలిగిన ఒక రసాయన మూలకం. ఇది ఒక భారీ లోహం, ఇది చాలా సాధారణ పదార్థాల కంటే సాంద్రత ఎక్కువ కలిగి ఉంటుంది. సీసం మృదువైనది, సాగుదల కలిగినది, మరియు సాపేక్షంగా తక్కువ ద్రవీభవన స్థానం కలిగి ఉంటుంది. తాజాగా కత్తిరించినప్పుడు లేదా కరిగించినప్పుడు, ఇది నీలిరంగు ఛాయతో మెరిసే వెండిలా కనిపిస్తుంది, కానీ గాలికి గురైనప్పుడు మసకబారిన బూడిద రంగులోకి మారుతుంది. సీసం ఏదైనా స్థిరమైన మూలకం యొక్క అత్యధిక పరమాణు సంఖ్యను కలిగి ఉంటుంది, మరియు దీని మూడు ఐసోటోపులు భారీ మూలకాల యొక్క ప్రధాన అణు క్షయ శృంఖలాల ముగింపు బిందువులుగా ఉంటాయి.

సీసం సాపేక్షంగా చర్యాశీలత లేని పోస్ట్-ట్రాన్సిషన్ మెటల్. దీని బలహీనమైన లోహ స్వభావం దాని ఉభయధర్మ ప్రవర్తన ద్వారా కనిపిస్తుంది: సీసం మరియు సీసపు ఆక్సైడ్లు రెండూ ఆమ్లాలు మరియు క్షారాలతో చర్య జరుపుతాయి, మరియు ఇది సహసంయోజనీయ బంధాలను ఏర్పరుస్తుంది. సీసపు సమ్మేళనాలు సాధారణంగా కార్బన్ గ్రూప్ లోని తేలికపాటి సభ్యులలో సాధారణమైన +4 స్థితి కంటే +2 ఆక్సీకరణ స్థితిలో ఉంటాయి, మినహాయింపులు ఎక్కువగా ఆర్గానోలెడ్ సమ్మేళనాలకు పరిమితం చేయబడ్డాయి. సమూహంలోని తేలికపాటి సభ్యుల వలె, సీసం తనతో తాను బంధాన్ని ఏర్పరుచుకోగలదు, గొలుసులు మరియు పాలిహెడ్రల్ నిర్మాణాలను ఏర్పరుస్తుంది.

సీసం దాని ఖనిజాల నుండి సులభంగా సంగ్రహించబడుతుంది కాబట్టి, సమీప ప్రాచ్యంలోని ప్రాచీన ప్రజలకు పురాతన లోహాల గురించి తెలుసు. గెలీనా అనేది సీసం యొక్క ప్రధాన ఖనిజం, ఇది తరచుగా వెండిని కలిగి ఉంటుంది. వెండిపై ఆసక్తి సీసం యొక్క విస్తృతమైన వెలికితీత మరియు వినియోగాన్ని ప్రాచీన రోమ్ లో ప్రారంభించడానికి సహాయపడింది. రోమ్ పతనం తర్వాత సీసం ఉత్పత్తి తగ్గింది మరియు పారిశ్రామిక విప్లవం వరకు సమాన స్థాయికి చేరుకోలేదు. ముద్రణ యంత్రం అభివృద్ధిలో సీసం కీలక పాత్ర పోషించింది, ఎందుకంటే మూవబుల్ టైప్ ను సీసపు మిశ్రమ లోహాల నుండి సాపేక్షంగా సులభంగా తయారు చేయవచ్చు.(Theodore Low De Vinne, 1899, pp. 9–36) 2022లో, వార్షిక ప్రపంచ సీసపు ఉత్పత్తి సుమారు పన్నెండు మిలియన్ టన్నులు, అందులో సుమారు మూడింట రెండు వంతులు రీసైక్లింగ్ నుండి వచ్చింది. సీసం యొక్క అధిక సాంద్రత, తక్కువ ద్రవీభవన స్థానం, సాగుదల మరియు ఆక్సీకరణకు సాపేక్ష జడత్వం దీనిని ఉపయోగకరంగా చేస్తాయి. ఈ లక్షణాలు, దాని సాపేక్ష లభ్యత మరియు తక్కువ ఖర్చుతో కలిపి, నిర్మాణం, ప్లంబింగ్, బ్యాటరీలు, బుల్లెట్లు, షాట్లు (పెల్లెట్లు), బరువులు, సోల్డర్లు, ప్యూటర్, ఫ్యూసిబుల్ మిశ్రమ లోహాలు, సీసపు పెయింట్లు, సీసపు గ్యాసోలిన్, మరియు రేడియేషన్ షీల్డింగ్ లలో విస్తృతమైన వినియోగానికి దారితీశాయి.

సీసం ఒక న్యూరోటాక్సిన్, ఇది మృదు కణజాలాలు మరియు ఎముకలలో పేరుకుపోతుంది. ఇది నాడీ వ్యవస్థను దెబ్బతీస్తుంది, జీవసంబంధమైన ఎంజైమ్‌లతో జోక్యం చేసుకుంటుంది, మరియు ప్రవర్తనా సమస్యల నుండి మెదడు దెబ్బతినడం వరకు నరాల సంబంధిత రుగ్మతలకు కారణమవుతుంది. ఇది హృదయనాళ మరియు మూత్రపిండ వ్యవస్థలను కూడా ప్రభావితం చేస్తుంది. సీసం యొక్క విషపూరితం ప్రాచీన గ్రీకు మరియు రోమన్ రచయితలచే గుర్తించబడింది, కానీ 19వ శతాబ్దం చివరలో ఐరోపాలో విస్తృతంగా గుర్తించబడింది.

భౌతిక లక్షణాలు

పరమాణు

ఒక సీసపు పరమాణువు 82 ఎలక్ట్రాన్లను కలిగి ఉంటుంది, దీని ఎలక్ట్రాన్ కాన్ఫిగరేషన్ [Xe]4f¹⁴5d¹⁰6s²6p². మొదటి మరియు రెండవ అయనీకరణ శక్తులు కలిపి—రెండు 6p ఎలక్ట్రాన్లను తొలగించడానికి అవసరమైన మొత్తం శక్తి—కార్బన్ గ్రూపులో పైన ఉన్న సీసం యొక్క తక్షణ పొరుగున ఉన్న టిన్ వలె ఉంటాయి. ఇది అసాధారణమైనది, ఎందుకంటే బయటి ఎలక్ట్రాన్లు కేంద్రకం నుండి దూరంగా ఉండటం మరియు లోపలి ఆర్బిటాల్‌ల ద్వారా షీల్డ్ చేయబడటం వల్ల అయనీకరణ శక్తులు సాధారణంగా సమూహంలో తగ్గుతాయి. అయినప్పటికీ, సీసం యొక్క మొదటి నాలుగు అయనీకరణ శక్తుల మొత్తం టిన్ కంటే ఎక్కువగా ఉంటుంది,(Lide, 2005, pp. 10-179) ఇది ఆవర్తన ధోరణులకు విరుద్ధం. ఈ క్రమరాహిత్యం సాపేక్ష ప్రభావాల ద్వారా వివరించబడుతుంది, ఇవి భారీ పరమాణువులలో ముఖ్యమైనవిగా మారతాయి.(Pyykkö, 1988, pp. 563–594) ఈ ప్రభావాలు s మరియు p ఆర్బిటాల్‌లను కుదిస్తాయి, సీసం యొక్క 6s ఎలక్ట్రాన్‌లకు దాని 5s ఎలక్ట్రాన్‌ల కంటే ఎక్కువ బంధన శక్తులను ఇస్తాయి.(Claudio, Godwin, Magyar, 2002, pp. 1–144) ఇది జడ-జంట ప్రభావానికి దారితీస్తుంది, ఇక్కడ 6s ఎలక్ట్రాన్లు బంధంలో పాల్గొనే అవకాశం తక్కువ. ఫలితం +2 ఆక్సీకరణ స్థితి యొక్క స్థిరీకరణ మరియు స్ఫటికాకార సీసంలో సమీప పరమాణువుల మధ్య అసాధారణంగా ఎక్కువ దూరాలు.(Norman, 1996, p. 36)

సీసం యొక్క తేలికపాటి కార్బన్-గ్రూప్ కాంగెనర్లు టెట్రాహెడ్రల్ కోఆర్డినేటెడ్, సహసంయోజనీయంగా బంధించబడిన డైమండ్ క్యూబిక్ నిర్మాణంతో స్థిరమైన లేదా మెటాస్టేబుల్ అలోట్రోప్‌లను ఏర్పరుస్తాయి. ఈ మూలకాలలో, s- మరియు p-ఆర్బిటల్ శక్తి స్థాయిలు నాలుగు హైబ్రిడ్ sp³ ఆర్బిటాల్‌లలోకి కలపడానికి అనుమతించేంత దగ్గరగా ఉంటాయి. సీసంలో, అయితే, జడ జంట ప్రభావం s- మరియు p-ఆర్బిటాల్‌ల మధ్య విభజనను ఎంతగా పెంచుతుందంటే, హైబ్రిడైజేషన్ నుండి వచ్చే శక్తి లాభం ఈ అంతరాన్ని అధిగమించడానికి సరిపోదు.(Greenwood, Earnshaw, 1998, pp. 226–227, 374) డైమండ్ క్యూబిక్ అమరికకు బదులుగా, సీసం లోహ బంధాలను ఏర్పరుస్తుంది, ఇందులో p-ఎలక్ట్రాన్లు మాత్రమే డీలోకలైజ్ చేయబడతాయి మరియు Pb²⁺ అయాన్ల మధ్య పంచుకోబడతాయి. పర్యవసానంగా, సీసం ఫేస్-సెంటర్డ్ క్యూబిక్ నిర్మాణాన్ని స్వీకరిస్తుంది,(Christensen, 2002, p. 867) ఇది (Slater, 1964) ద్విసంయోజక లోహాలైన కాల్షియం మరియు స్ట్రోంటియం ల నిర్మాణాన్ని పోలి ఉంటుంది.(Considine, Considine, 2013, pp. 501, 2970)

బల్క్

స్వచ్ఛమైన సీసం లేత నీలం రంగుతో ప్రకాశవంతమైన, మెరిసే బూడిద రంగులో ఉంటుంది.(Greenwood, Earnshaw, 1998, p. 372) ఇది తేమతో కూడిన గాలికి గురైనప్పుడు మసకబారుతుంది, పర్యావరణ పరిస్థితులను బట్టి రంగు మారే మసక ఉపరితలాన్ని అభివృద్ధి చేస్తుంది. సీసం దాని అధిక సాంద్రత, సాగుదల, డక్టిలిటీ మరియు పాసివేషన్ కారణంగా తుప్పు నిరోధకత ద్వారా వర్గీకరించబడుతుంది.(Greenwood, Earnshaw, 1998, pp. 372–373)

దీని క్లోజ్-ప్యాక్డ్ ఫేస్-సెంటర్డ్ క్యూబిక్ నిర్మాణం మరియు అధిక పరమాణు ద్రవ్యరాశి సీసానికి 11.34 g/cm³ సాంద్రతను(Thornton, Rautiu, Brush, 2001, p. 6) ఇస్తాయి, ఇది ఇనుము (7.87 g/cm³), రాగి (8.93 g/cm³), మరియు జింక్ (7.14 g/cm³) వంటి సాధారణ లోహాల కంటే ఎక్కువ.(Lide, 2005, pp. 12–35, 12–40) ఈ అధిక సాంద్రత 'టు గో ఓవర్ లైక్ ఏ లెడ్ బెలూన్' అనే ఇడియమ్‌కు మూలం.(Brenner, 2003, p. 396)(Jones, 2014, p. 42) కొన్ని అరుదైన లోహాలు మరింత సాంద్రత కలిగి ఉంటాయి: టంగ్‌స్టన్ మరియు బంగారం రెండూ 19.3 g/cm³, అయితే ఓస్మియం—తెలిసిన అత్యంత సాంద్రత కలిగిన లోహం—22.59 g/cm³ సాంద్రతను కలిగి ఉంది, ఇది సీసం కంటే దాదాపు రెట్టింపు.(Lide, 2005, pp. 4–13, 4–21, 4–33)

సీసం మృదువైనది, 1.5 మోస్ కాఠిన్యం కలిగి ఉంటుంది, మరియు గోరుతో గీతలు పడవచ్చు.(Vogel, Achilles, 2013, p. 8) ఇది చాలా సాగుదల కలిగినది మరియు మధ్యస్థంగా డక్టైల్.(Anderson, 1869, pp. 341–343) దీని బల్క్ మాడ్యులస్—కంప్రెషన్‌కు నిరోధకత యొక్క కొలత—45.8 GPa, ఇది అల్యూమినియం కోసం 75.2 GPa, రాగి కోసం 137.8 GPa, మరియు మైల్డ్ స్టీల్ కోసం 160–169 GPa తో పోలిస్తే.(Gale, Totemeier, 2003, pp. 15–2–15–3) సీసం యొక్క అల్టిమేట్ టెన్సైల్ స్ట్రెంత్ తక్కువ, 12–17 MPa వద్ద (అల్యూమినియం కంటే ఆరు రెట్లు తక్కువ, రాగి కంటే పది రెట్లు తక్కువ, మరియు మైల్డ్ స్టీల్ కంటే పదిహేను రెట్లు తక్కువ). దీని బలాన్ని రాగి లేదా యాంటిమోనీ యొక్క చిన్న మొత్తాలతో మిశ్రమం చేయడం ద్వారా పెంచవచ్చు.(Thornton, Rautiu, Brush, 2001, p. 8)

సీసం 327.5 °C (621.5 °F) వద్ద కరుగుతుంది,(Lide, 2005, p. 12-219) ఇది చాలా లోహాలతో పోలిస్తే తక్కువ ద్రవీభవన స్థానం,(Thornton, Rautiu, Brush, 2001, p. 6) మరియు 1749 °C (3180 °F) మరుగు స్థానం కలిగి ఉంటుంది,(Lide, 2005, p. 12-219) ఇది కార్బన్-గ్రూప్ మూలకాలలో అత్యల్పం. 20 °C వద్ద దీని ఎలక్ట్రికల్ రెసిస్టివిటీ మరియు కండక్టివిటీ 192 నానోఓమ్-మీటర్లు, ఇది మంచి వాహకాల కంటే దాదాపు ఒక ఆర్డర్ ఆఫ్ మాగ్నిట్యూడ్ ఎక్కువ (రాగి: 15.43 nΩ·m; బంగారం: 20.51 nΩ·m; అల్యూమినియం: 24.15 nΩ·m).(Lide, 2005, p. 12-45) సీసం 7.19 K కంటే తక్కువ వద్ద సూపర్ కండక్టర్ గా మారుతుంది,(Blakemore, 1985, p. 272) ఇది టైప్-I సూపర్ కండక్టర్లలో అత్యధిక క్రిటికల్ ఉష్ణోగ్రత మరియు మూలక సూపర్ కండక్టర్లలో మూడవ అత్యధికం.(Webb, Marsiglio, Hirsch, 2015)

ఐసోటోపులు

ప్రధాన వ్యాసం: ఐసోటోపులు ఆఫ్ లెడ్ సహజ సీసం 204, 206, 207, మరియు 208 ద్రవ్యరాశి సంఖ్యలతో నాలుగు స్థిరమైన ఐసోటోపులను కలిగి ఉంటుంది,(IAEA - Nuclear Data Section, 2017) వీటితో పాటు 209–214 ద్రవ్యరాశి సంఖ్యలతో ఆరు స్వల్పకాలిక రేడియో ఐసోటోపుల జాడలు ఉన్నాయి. ఐసోటోపుల యొక్క సాపేక్షంగా అధిక సంఖ్య సీసం యొక్క సరి పరమాణు సంఖ్యతో స్థిరంగా ఉంటుంది. సీసం 82 ప్రోటాన్ల యొక్క మ్యాజిక్ నంబర్‌ను కలిగి ఉంది, ఇది న్యూక్లియర్ షెల్ మోడల్ ప్రకారం దాని కేంద్రకాన్ని ప్రత్యేకంగా స్థిరంగా చేస్తుంది.(Stone, 1997) సీసం-208 కూడా 126 న్యూట్రాన్లను కలిగి ఉంది, ఇది మరొక మ్యాజిక్ నంబర్, ఇది దాని అసాధారణ స్థిరత్వానికి కారణం కావచ్చు.(Stone, 1997)

అధిక పరమాణు సంఖ్యతో, సీసం సహజ ఐసోటోపులు స్థిరంగా పరిగణించబడే అత్యంత భారీ మూలకం; సీసం-208 తెలిసిన అత్యంత భారీ స్థిరమైన కేంద్రకం. ఈ వ్యత్యాసం గతంలో బిస్మత్ (పరమాణు సంఖ్య 83) కు చెందినది, దాని ఏకైక ప్రిమోర్డియల్ ఐసోటోప్, బిస్మత్-209, 2003లో చాలా నెమ్మదిగా క్షీణిస్తుందని కనుగొనబడింది. సీసం యొక్క నాలుగు స్థిరమైన ఐసోటోపులు సిద్ధాంతపరంగా శక్తి విడుదలతో మెర్క్యురీ ఐసోటోపులకు ఆల్ఫా క్షయం చెందగలవు, అయితే అటువంటి క్షయం ఏదీ గమనించబడలేదు; వాటి అంచనా వేయబడిన హాఫ్-లైఫ్‌లు 10³⁵ నుండి 10¹⁸⁹ సంవత్సరాల వరకు ఉంటాయి,(Beeman, Bellini, Cardani, Casali, 2013) ఇది విశ్వం యొక్క ప్రస్తుత వయస్సు కంటే కనీసం 10²⁵ రెట్లు ఎక్కువ.

సీసం యొక్క మూడు స్థిరమైన ఐసోటోపులు—సీసం-206, సీసం-207, మరియు సీసం-208—మూడు ప్రధాన సహజ క్షయ శృంఖలాల తుది ఉత్పత్తులు: యురేనియం చైన్ (యురేనియం-238 నుండి), యాక్టినియం చైన్ (యురేనియం-235 నుండి), మరియు థోరియం చైన్ (థోరియం-232 నుండి).(Radioactive Decay Series, 2012)(Committee on Evaluation of EPA Guidelines for Exposure to Naturally Occurring Radioactive Materials, Commission on Life Sciences, Division on Earth and Life Studies, National Research Council, 1999) రాక్ నమూనా యొక్క ఐసోటోపిక్ కూర్పు ఈ మాతృ ఐసోటోపుల ఉనికిపై ఆధారపడి ఉంటుంది; ఉదాహరణకు, సీసం-208 సమృద్ధి సాధారణ నమూనాలలో సుమారు 52% నుండి థోరియం ఖనిజాలలో 90% వరకు మారవచ్చు.(Smirnov, Borisevich, Sulaberidze, 2012) ఈ కారణంగా, సీసం యొక్క ప్రామాణిక పరమాణు బరువు ఒక దశాంశ స్థానానికి మాత్రమే నివేదించబడుతుంది.(Greenwood, Earnshaw, 1998, p. 368) కాలక్రమేణా, ఈ ఐసోటోపుల నిష్పత్తులు సీసం-204 కు పెరుగుతాయి, ఎందుకంటే అవి రేడియోధార్మిక క్షయం ద్వారా ఉత్పత్తి చేయబడతాయి. ఈ వైవిధ్యాలు లెడ్-లెడ్ మరియు యురేనియం-లెడ్ డేటింగ్ కు అనుమతిస్తాయి.(Levin, 2009, pp. 40–41) సీసం-207 న్యూక్లియర్ మాగ్నెటిక్ రెసొనెన్స్ ను ప్రదర్శిస్తుంది, ఇది ద్రావణం మరియు ఘన స్థితి రెండింటిలోనూ దాని సమ్మేళనాలను అధ్యయనం చేయడానికి ఉపయోగించే ఒక లక్షణం,(Webb, 2000, p. 115)(Wrackmeyer, Horchler, 1990) మానవ శరీరం వంటి జీవ వ్యవస్థలలో కూడా.(Cangelosi, Pecoraro, 2015)

రసాయన శాస్త్రం

తేమతో కూడిన గాలికి గురైనప్పుడు, బల్క్ సీసం వేరియబుల్ కూర్పు యొక్క రక్షణ ఉపరితల పొరను అభివృద్ధి చేస్తుంది. సీసం(II) కార్బోనేట్ ఒక సాధారణ భాగం,(Thürmer, Williams, Reutt-Robey, 2002, pp. 2033–2035)(Tétreault, Sirois, Stamatopoulou, 1998, pp. 17–32)(Thornton, Rautiu, Brush, 2001, pp. 10–11) మరియు పట్టణ లేదా సముద్ర పరిసరాలలో, సీసం(II) సల్ఫేట్ లేదా సీసం(II) క్లోరైడ్ కూడా ఉండవచ్చు.(Greenwood, Earnshaw, 1998, p. 373) ఈ పొర వాతావరణ పరిస్థితులలో బల్క్ సీసాన్ని ప్రభావవంతంగా జడంగా మారుస్తుంది.(Greenwood, Earnshaw, 1998, p. 373) దీనికి విరుద్ధంగా, మెత్తగా పొడి చేసిన సీసం, అనేక లోహాల వలె, పైరోఫోరిక్(Bretherick, 2016, p. 1442) మరియు నీలి-తెల్లని మంటతో మండుతుంది.(Harbison, Bourgeois, Johnson, 2015, p. 132)

సీసం గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఫ్లోరిన్ తో చర్య జరిపి సీసం(II) ఫ్లోరైడ్ ను ఏర్పరుస్తుంది. క్లోరిన్ తో దీని చర్య ఇలాగే ఉంటుంది కానీ వేడి చేయడం అవసరం, ఎందుకంటే ఫలితంగా వచ్చే క్లోరైడ్ పొర తదుపరి చర్యాశీలతను తగ్గిస్తుంది.(Greenwood, Earnshaw, 1998, p. 373) కరిగిన సీసం చాల్కోజెన్లతో కలిసి సీసం(II) చాల్కోజెనైడ్‌లను ఉత్పత్తి చేస్తుంది.(Greenwood, Earnshaw, 1998, p. 374)

లోహం సల్ఫ్యూరిక్ మరియు ఫాస్ఫోరిక్ ఆమ్లం ల దాడిని నిరోధిస్తుంది కానీ హైడ్రోక్లోరిక్ లేదా నైట్రిక్ ఆమ్లం ల ద్వారా కాదు; వ్యత్యాసం కొన్ని సీసపు లవణాల యొక్క కరగని స్వభావం మరియు తదుపరి పాసివేషన్ నుండి వస్తుంది.(Thornton, Rautiu, Brush, 2001, pp. 11–12) ఎసిటిక్ ఆమ్లం వంటి సేంద్రీయ ఆమ్లాలు, ఆక్సిజన్ సమక్షంలో సీసాన్ని కరిగిస్తాయి.(Greenwood, Earnshaw, 1998, p. 373) గాఢ క్షారాలు కూడా సీసాన్ని కరిగించగలవు, ప్లంబైట్లను ఉత్పత్తి చేస్తాయి.(Polyanskiy, 1986, p. 20)

అకర్బన సమ్మేళనాలు

ఇవి కూడా చూడండి: సీసపు సమ్మేళనాలు

సీసం రెండు ప్రధాన ఆక్సీకరణ స్థితులను ప్రదర్శిస్తుంది: +4 మరియు +2. టెట్రావాలెంట్ స్థితి కార్బన్ గ్రూపుకు లక్షణంగా ఉన్నప్పటికీ, ద్విసంయోజక స్థితి కార్బన్ మరియు సిలికాన్ కు అరుదు, జెర్మేనియంకు తక్కువ సాధారణం, టిన్ కు ముఖ్యమైనది కానీ ఆధిపత్యం కాదు, మరియు సీసానికి అత్యంత ప్రబలమైనది.(Greenwood, Earnshaw, 1998, p. 373) ఈ ప్రాబల్యం సాపేక్ష ప్రభావాలకు—ముఖ్యంగా జడ జంట ప్రభావానికి—లింక్ చేయబడింది—ఇది సీసం మరియు ఆక్సైడ్, హాలైడ్, లేదా నైట్రైడ్ వంటి యానియాన్ల మధ్య పెద్ద ఎలక్ట్రోనెగటివిటీ వ్యత్యాసం ఉన్నప్పుడు సంభవిస్తుంది. అటువంటి సందర్భాలలో, సీసం ఒక స్పష్టమైన పాక్షిక ధనాత్మక చార్జ్‌ను అభివృద్ధి చేస్తుంది, ఇది 6p ఆర్బిటాల్‌తో పోలిస్తే 6s ఆర్బిటాల్ యొక్క బలమైన సంకోచానికి కారణమవుతుంది మరియు అకర్బన సమ్మేళనాలలో దీనిని సాపేక్షంగా చర్యాశీలత లేనిదిగా చేస్తుంది. సీసం కార్బన్ వంటి సారూప్య ఎలక్ట్రోనెగటివిటీ ఉన్న మూలకాలతో సహసంయోజనీయ బంధాలను ఏర్పరిచే సమ్మేళనాలలో జడ జంట ప్రభావం తక్కువగా ఉంటుంది. వీటిలో, 6s మరియు 6p ఆర్బిటాల్‌లు పరిమాణంలో పోల్చదగినవిగా ఉంటాయి, మరియు sp³ హైబ్రిడైజేషన్ శక్తిపరంగా అనుకూలంగా ఉంటుంది, ఇది అటువంటి సందర్భాలలో సీసాన్ని ప్రధానంగా టెట్రావాలెంట్‌గా చేస్తుంది.(Kaupp, 2014, pp. 9–10)

ఎలక్ట్రోనెగటివిటీ విలువలు ఈ ప్రవర్తనను మరింత ప్రతిబింబిస్తాయి: సీసం(II) 1.87 విలువను కలిగి ఉంది, మరియు సీసం(IV) 2.33 కలిగి ఉంది. ఇది కార్బన్ గ్రూపులో +4 ఆక్సీకరణ స్థితి యొక్క స్థిరత్వం పెరిగే సాధారణ ధోరణిలో తిరోగమనాన్ని సూచిస్తుంది; పోలిక ద్వారా, టిన్ 1.80 (+2 స్థితి) మరియు 1.96 (+4 స్థితి) ఎలక్ట్రోనెగటివిటీలను కలిగి ఉంది.(Dieter, Watson, 2009, p. 509)

సీసం(II)

సీసం(II) సమ్మేళనాలు సీసం యొక్క అకర్బన రసాయన శాస్త్రానికి లక్షణం. ఫ్లోరిన్ మరియు క్లోరిన్ వంటి బలమైన ఆక్సీకరణ కారకాలు కూడా సీసంతో చర్య జరిపి PbF₂ మరియు PbCl₂ మాత్రమే ఇస్తాయి.(Greenwood, Earnshaw, 1998, p. 373) సీసం(II) అయాన్లు ద్రావణంలో సాధారణంగా రంగులేనివి,(Hunt, 2014, p. 215) మరియు Pb(OH)⁺ మరియు చివరకు [Pb₄(OH)₄]⁴⁺ (ఇందులో హైడ్రాక్సిల్ అయాన్లు బ్రిడ్జింగ్ లిగాండ్లుగా పనిచేస్తాయి) ఏర్పడటానికి పాక్షికంగా హైడ్రోలైజ్ అవుతాయి,(King, 1995, pp. 43–63)(Bunker, Casey, 2016, p. 89) కానీ టిన్(II) అయాన్ల వలె క్షయకరణ కారకాలు కావు. నీటిలో Pb²⁺ అయాన్ ఉనికిని గుర్తించడానికి సాంకేతికతలు సాధారణంగా పలుచన చేసిన హైడ్రోక్లోరిక్ ఆమ్లాన్ని ఉపయోగించి సీసం(II) క్లోరైడ్ యొక్క అవక్షేపణంపై ఆధారపడతాయి. క్లోరైడ్ లవణం నీటిలో స్వల్పంగా కరుగుతుంది కాబట్టి, చాలా పలుచని ద్రావణాలలో సీసం(II) సల్ఫైడ్ యొక్క అవక్షేపణం ద్రావణం ద్వారా హైడ్రోజన్ సల్ఫైడ్ ను బుడగలు పంపడం ద్వారా సాధించబడుతుంది.(Whitten, Gailey, David, 1996, pp. 904–905)

సీసం మోనాక్సైడ్ రెండు పాలిమోర్ఫులలో ఉంటుంది, లిథార్జ్ α-PbO (ఎరుపు) మరియు మాసికాట్ β-PbO (పసుపు), రెండోది సుమారు 488 °C పైన మాత్రమే స్థిరంగా ఉంటుంది. లిథార్జ్ సీసం యొక్క అత్యంత సాధారణంగా ఉపయోగించే అకర్బన సమ్మేళనం.(Greenwood, Earnshaw, 1998, p. 384) సీసం(II) హైడ్రాక్సైడ్ లేదు; సీసం(II) లవణాల ద్రావణాల pH ని పెంచడం వల్ల హైడ్రోలిసిస్ మరియు కండెన్సేషన్ జరుగుతుంది.(Greenwood, Earnshaw, 1998, p. 387) సీసం సాధారణంగా భారీ చాల్కోజెన్లతో చర్య జరుపుతుంది. సీసం సల్ఫైడ్ ఒక సెమీకండక్టర్, ఒక ఫోటోకండక్టర్, మరియు అత్యంత సున్నితమైన ఇన్ఫ్రారెడ్ రేడియేషన్ డిటెక్టర్. ఇతర రెండు చాల్కోజెనైడ్‌లు, సీసం సెలెనైడ్ మరియు సీసం టెల్లూరైడ్, అదేవిధంగా ఫోటోకండక్టింగ్ కలిగి ఉంటాయి. ఇవి అసాధారణమైనవి ఎందుకంటే సమూహంలో క్రిందికి వెళ్ళే కొద్దీ వాటి రంగు తేలికగా మారుతుంది.(Greenwood, Earnshaw, 1998, p. 389)

సీసం డైహాలైడ్‌లు బాగా వర్ణించబడ్డాయి; ఇందులో డయాస్టాటైడ్(Zuckerman, Hagen, 1989, p. 426) మరియు మిశ్రమ హాలైడ్‌లు, PbFCl వంటివి ఉన్నాయి. రెండోది యొక్క సాపేక్ష కరగని స్వభావం ఫ్లోరిన్ యొక్క గ్రావిమెట్రిక్ నిర్ణయానికి ఉపయోగకరమైన ఆధారాన్ని ఏర్పరుస్తుంది. డైఫ్లోరైడ్ కనుగొనబడిన మొదటి ఘన అయానిక్ వాహక సమ్మేళనం (1834లో, మైఖేల్ ఫారడే ద్వారా).(Funke, 2013) ఇతర డైహాలైడ్‌లు అతినీలలోహిత లేదా కనిపించే కాంతికి గురైనప్పుడు కుళ్ళిపోతాయి, ముఖ్యంగా డైయోడైడ్.(Greenwood, Earnshaw, 1998, p. 382) అనేక సీసం(II) సూడోహాలైడ్లు తెలుసు, ఉదాహరణకు సైనైడ్, సైనైట్, మరియు థియోసైనేట్.(Greenwood, Earnshaw, 1998, p. 389)(Bharara, Atwood, 2006, p. 4) సీసం(II) [PbCl₄]²⁻, [PbCl₆]⁴⁻, మరియు [Pb₂Cl₉]_n⁵ⁿ⁻ చైన్ యానియాన్ వంటి విస్తృతమైన హాలైడ్ కోఆర్డినేషన్ కాంప్లెక్స్లను ఏర్పరుస్తుంది.(Greenwood, Earnshaw, 1998, p. 382)

సీసం(II) సల్ఫేట్ నీటిలో కరగదు, ఇతర భారీ ద్విసంయోజక కాటయాన్ల సల్ఫేట్ల వలె. సీసం(II) నైట్రేట్ మరియు సీసం(II) ఎసిటేట్ చాలా కరుగుతాయి, మరియు ఇది ఇతర సీసపు సమ్మేళనాల సంశ్లేషణలో ఉపయోగించబడుతుంది.(Greenwood, Earnshaw, 1998, p. 388)

సీసం(IV)

కొన్ని అకర్బన సీసం(IV) సమ్మేళనాలు తెలుసు. ఇవి అత్యంత ఆక్సీకరణ ద్రావణాలలో మాత్రమే ఏర్పడతాయి మరియు సాధారణ పరిస్థితులలో సాధారణంగా ఉండవు.(Toxicological Profile for Lead, 2007, p. 277) సీసం(II) ఆక్సైడ్ తదుపరి ఆక్సీకరణపై మిశ్రమ ఆక్సైడ్, Pb₃O₄ ను ఇస్తుంది. ఇది సీసం(II,IV) ఆక్సైడ్ గా, లేదా నిర్మాణపరంగా 2PbO·PbO₂ గా వర్ణించబడింది, మరియు ఇది అత్యంత ప్రసిద్ధ మిశ్రమ వాలెన్స్ సీసపు సమ్మేళనం. సీసం డయాక్సైడ్ ఒక బలమైన ఆక్సీకరణ కారకం, ఇది హైడ్రోక్లోరిక్ ఆమ్లాన్ని క్లోరిన్ వాయువుకు ఆక్సీకరణం చేయగలదు.(Downs, Adams, 2017, p. 1128) ఎందుకంటే ఉత్పత్తి చేయబడే ఆశించిన PbCl₄ అస్థిరంగా ఉంటుంది మరియు స్వయంచాలకంగా PbCl₂ మరియు Cl₂ గా కుళ్ళిపోతుంది.(Brescia, 2012, p. 234) సీసం మోనాక్సైడ్ వలె, సీసం డయాక్సైడ్ ప్లంబైట్ యానియాన్లను ఏర్పరచగలదు. సీసం డైసల్ఫైడ్(Macintyre, 1992, p. 3775) మరియు సీసం డైసెలెనైడ్(Silverman, 1966, pp. 2067–2069) అధిక పీడనాల వద్ద మాత్రమే స్థిరంగా ఉంటాయి. సీసం టెట్రాఫ్లోరైడ్, పసుపు స్ఫటికాకార పొడి, స్థిరంగా ఉంటుంది, కానీ డైఫ్లోరైడ్ కంటే తక్కువ. సీసం టెట్రాక్లోరైడ్ (పసుపు నూనె) గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద కుళ్ళిపోతుంది, సీసం టెట్రాబ్రోమైడ్ ఇంకా తక్కువ స్థిరంగా ఉంటుంది, మరియు సీసం టెట్రాఅయోడైడ్ ఉనికి ప్రశ్నార్థకం.(Greenwood, Earnshaw, 1998, p. 381)

ఇతర ఆక్సీకరణ స్థితులు

ఇవి కూడా చూడండి: ప్లంబైడ్

కొన్ని సీసపు సమ్మేళనాలు +4 లేదా +2 కాకుండా ఇతర అధికారిక ఆక్సీకరణ స్థితులలో ఉంటాయి. సీసం(III), సీసం(II) మరియు సీసం(IV) మధ్య మధ్యంతరంగా, పెద్ద ఆర్గానోలెడ్ కాంప్లెక్స్‌లలో పొందవచ్చు; ఈ ఆక్సీకరణ స్థితి స్థిరంగా లేదు, ఎందుకంటే సీసం(III) అయాన్ మరియు దానిని కలిగి ఉన్న పెద్ద కాంప్లెక్స్‌లు రెండూ రాడికల్స్.(Becker, Förster, Franzen, Hartrath, 2008, pp. 9965–9978)(Mosseri, Henglein, Janata, 1990, pp. 2722–2726)(Konu, Chivers, 2011, pp. 391–392) సీసం(I) కి కూడా ఇదే వర్తిస్తుంది, ఇది అటువంటి రాడికల్ జాతులలో కనిపిస్తుంది.(Hadlington, 2017, p. 59)

అనేక మిశ్రమ సీసం(II,IV) ఆక్సైడ్లు తెలుసు. PbO₂ గాలిలో వేడి చేయబడినప్పుడు, అది 293 °C వద్ద Pb₁₂O₁₉, 351 °C వద్ద Pb₁₂O₁₇, 374 °C వద్ద Pb₃O₄, మరియు చివరకు 605 °C వద్ద PbO అవుతుంది. మరొక సెస్క్వియాక్సైడ్, Pb₂O₃, అధిక పీడనం వద్ద పొందవచ్చు, అనేక నాన్-స్టోయికియోమెట్రిక్ దశలతో పాటు. వాటిలో చాలా లోపభూయిష్ట ఫ్లోరైట్ నిర్మాణాలను చూపుతాయి, ఇందులో కొన్ని ఆక్సిజన్ పరమాణువులు ఖాళీల ద్వారా భర్తీ చేయబడతాయి: PbO అటువంటి నిర్మాణాన్ని కలిగి ఉన్నట్లు పరిగణించవచ్చు, ప్రతి ప్రత్యామ్నాయ ఆక్సిజన్ పరమాణువుల పొర లేనందున.(Greenwood, Earnshaw, 1998, pp. 384–386)

ఋణ ఆక్సీకరణ స్థితులు జింట్ల్ ఫేజ్ లుగా సంభవించవచ్చు, ఉచిత సీసపు యానియాన్లుగా, Ba₂Pb లో వలె, సీసం అధికారికంగా సీసం(−IV) గా ఉంటుంది,(Röhr, 2017) లేదా ఆక్సిజన్-సున్నితమైన రింగ్-ఆకారపు లేదా పాలిహెడ్రల్ క్లస్టర్ అయాన్లుగా, ట్రైగోనల్ బైపిరమిడల్ Pb₅²⁻ అయాన్ వంటివి, ఇక్కడ రెండు సీసపు పరమాణువులు సీసం(−I) మరియు మూడు సీసం(0) గా ఉంటాయి.(Alsfasser, 2007, pp. 261–263) అటువంటి యానియాన్లలో, ప్రతి పరమాణువు ఒక పాలిహెడ్రల్ శీర్షం వద్ద ఉంటుంది మరియు వాటి sp³ హైబ్రిడ్ ఆర్బిటాల్‌ల నుండి అంచు వెంబడి ప్రతి సహసంయోజనీయ బంధానికి రెండు ఎలక్ట్రాన్లను అందిస్తుంది, మిగిలిన రెండు బాహ్య లోన్ పెయిర్.(King, 1995, pp. 43–63) ఇవి సోడియం ద్వారా సీసం యొక్క క్షయకరణం ద్వారా ద్రవ అమ్మోనియా లో తయారు చేయబడవచ్చు.(Greenwood, Earnshaw, 1998, p. 393)

ఆర్గానోలెడ్

ప్రధాన వ్యాసం: ఆర్గానోలెడ్ సమ్మేళనం

సీసం బహుళ-బంధిత గొలుసులను ఏర్పరుస్తుంది, ఇది కార్బన్ గ్రూపులో దాని తేలికపాటి హోమోలాగ్‌లతో పంచుకునే లక్షణం. Pb–Pb బంధ శక్తి C–C బంధం కంటే మూడున్నర రెట్లు తక్కువగా ఉన్నందున దీని సామర్థ్యం చాలా తక్కువ.(Greenwood, Earnshaw, 1998, p. 374) తనతో తాను, సీసం మూడు వరకు క్రమం కలిగిన లోహ-లోహ బంధాలను నిర్మించగలదు.(Stabenow, Saak, Weidenbruch, 2003) కార్బన్‌తో, సీసం ఆర్గానోలెడ్ సమ్మేళనాలను ఏర్పరుస్తుంది, ఇవి సాధారణ సేంద్రీయ సమ్మేళనాల కంటే తక్కువ స్థిరంగా ఉంటాయి(Polyanskiy, 1986, p. 43) (Pb–C బంధం చాలా బలహీనంగా ఉండటం వల్ల).(King, 1995, pp. 43–63) ఇది సీసం యొక్క ఆర్గానోమెటాలిక్ కెమిస్ట్రీ ని టిన్ కంటే చాలా తక్కువ విస్తృతంగా చేస్తుంది.(Greenwood, Earnshaw, 1998, p. 404) సీసం ప్రధానంగా ఆర్గానోలెడ్(IV) సమ్మేళనాలను ఏర్పరుస్తుంది, అకర్బన సీసం(II) రియాక్టెంట్లతో ప్రారంభించినప్పుడు కూడా; చాలా తక్కువ ఆర్గానోలెడ్(II) సమ్మేళనాలు తెలుసు. అత్యంత బాగా వర్ణించబడిన మినహాయింపులు Pb[CH(SiMe₃)₂]₂ మరియు ప్లంబోసీన్.(Greenwood, Earnshaw, 1998, p. 404)

సరళమైన సేంద్రీయ సమ్మేళనం, మీథేన్, యొక్క సీసపు అనలాగ్ ప్లంబేన్. ప్లంబేన్ లోహ సీసం మరియు పరమాణు హైడ్రోజన్ మధ్య చర్యలో పొందవచ్చు.(Wiberg, Wiberg, Holleman, 2001, p. 918) రెండు సరళమైన ఉత్పన్నాలు, టెట్రామీథైల్ లెడ్ మరియు టెట్రాఇథైల్ లెడ్, అత్యంత ప్రసిద్ధ ఆర్గానోలెడ్ సమ్మేళనాలు. ఈ సమ్మేళనాలు సాపేక్షంగా స్థిరంగా ఉంటాయి: టెట్రాఇథైల్ లెడ్ వేడి చేస్తే(Toxicological Profile for Lead, 2007, p. 287) లేదా సూర్యరశ్మి లేదా అతినీలలోహిత కాంతికి గురైతే మాత్రమే కుళ్ళిపోవడం ప్రారంభిస్తుంది.(Polyanskiy, 1986, p. 44) సోడియం లోహంతో, సీసం సులభంగా ఒక ఈక్విమోలార్ మిశ్రమాన్ని ఏర్పరుస్తుంది, ఇది ఆల్కైల్ హాలైడ్లతో చర్య జరిపి టెట్రాఇథైల్ లెడ్ వంటి ఆర్గానోమెటాలిక్ సమ్మేళనాలను ఏర్పరుస్తుంది.(Windholz, 1976) అనేక ఆర్గానోలెడ్ సమ్మేళనాల ఆక్సీకరణ స్వభావం ఉపయోగకరంగా దోపిడీ చేయబడుతుంది: సీసం టెట్రాఎసిటేట్ సేంద్రీయ సంశ్లేషణలో ఆక్సీకరణ కోసం ఒక ముఖ్యమైన ప్రయోగశాల రియాజెంట్.(Zýka, 1966, p. 569) టెట్రాఇథైల్ లెడ్, ఒకప్పుడు ఆటోమోటివ్ గ్యాసోలిన్‌కు జోడించబడింది, ఇది ఇతర ఆర్గానోమెటాలిక్ సమ్మేళనాల కంటే ఎక్కువ పరిమాణంలో ఉత్పత్తి చేయబడింది,(Greenwood, Earnshaw, 1998, p. 404) మరియు ఇప్పటికీ చిన్న విమానాల కోసం ఇంధనంలో విస్తృతంగా ఉపయోగించబడుతోంది. ఇతర ఆర్గానోలెడ్ సమ్మేళనాలు రసాయనికంగా తక్కువ స్థిరంగా ఉంటాయి.(Polyanskiy, 1986, p. 43) అనేక సేంద్రీయ సమ్మేళనాల కోసం, సీసపు అనలాగ్ ఉండదు.(Wiberg, Wiberg, Holleman, 2001, p. 918)

మూలం మరియు ఉనికి

సౌర కుటుంబంలో మూలకాల లభ్యత(Lodders, 2003, pp. 1222–1223)

పరమాణు సంఖ్య	మూలకం	సాపేక్ష పరిమాణం
42	మాలిబ్డినం	0.798
46	పల్లాడియం	0.440
50	టిన్	1.146
78	ప్లాటినం	0.417
80	పాదరసం	0.127
82	సీసం	1
90	థోరియం	0.011
92	యురేనియం	0.003

అంతరిక్షంలో

సౌర కుటుంబంలో సీసం యొక్క ప్రతి-కణ లభ్యత 0.121 ppb (బిలియన్ భాగాలకు ఒక భాగం).(Lodders, 2003, pp. 1222–1223) ఈ సంఖ్య ప్లాటినం కంటే రెండున్నర రెట్లు, పాదరసం కంటే ఎనిమిది రెట్లు, మరియు బంగారం కంటే పదిహేడు రెట్లు ఎక్కువ.(Lodders, 2003, pp. 1222–1223) విశ్వంలో సీసం పరిమాణం నెమ్మదిగా పెరుగుతోంది(Roederer, Kratz, Frebel, Christlieb, 2009, pp. 1963–1980), ఎందుకంటే చాలా భారీ పరమాణువులు (అన్నీ అస్థిరమైనవి) క్రమంగా క్షీణించి సీసంగా మారుతాయి.(Lochner, Rohrbach, Cochrane, 2005, p. 12) 4.5 బిలియన్ సంవత్సరాల క్రితం సౌర కుటుంబం ఏర్పడినప్పటి నుండి సీసం లభ్యత సుమారు 0.75% పెరిగింది.(Lodders, 2003, p. 1224) సౌర కుటుంబ లభ్యత పట్టిక ప్రకారం, సీసం దాని సాపేక్షంగా అధిక పరమాణు సంఖ్య ఉన్నప్పటికీ, 40 కంటే ఎక్కువ పరమాణు సంఖ్య కలిగిన ఇతర మూలకాల కంటే ఎక్కువగా లభిస్తుంది.(Lodders, 2003, pp. 1222–1223)

ప్రాథమిక సీసం—ఇది సీసం-204, సీసం-206, సీసం-207, మరియు సీసం-208 ఐసోటోపులను కలిగి ఉంటుంది—ఇది ప్రధానంగా నక్షత్రాలలో జరిగే పునరావృత న్యూట్రాన్ క్యాప్చర్ ప్రక్రియల ఫలితంగా సృష్టించబడింది. ఈ క్యాప్చర్ యొక్క రెండు ప్రధాన పద్ధతులు s-ప్రక్రియ మరియు r-ప్రక్రియ.(Burbidge, Burbidge, Fowler, Hoyle, 1957, pp. 608–615)

s-ప్రక్రియలో (s అంటే "slow" లేదా నెమ్మది), క్యాప్చర్‌లు సంవత్సరాలు లేదా దశాబ్దాల వ్యవధిలో జరుగుతాయి, దీనివల్ల తక్కువ స్థిరత్వం ఉన్న కేంద్రకాలు బీటా క్షయం చెందడానికి వీలు కలుగుతుంది.(Burbidge, Burbidge, Fowler, Hoyle, 1957, p. 551) ఒక స్థిరమైన థాలియం-203 కేంద్రకం ఒక న్యూట్రాన్‌ను గ్రహించి థాలియం-204గా మారుతుంది; ఇది బీటా క్షయం చెంది స్థిరమైన సీసం-204ను ఇస్తుంది; మరొక న్యూట్రాన్‌ను గ్రహించినప్పుడు, అది సీసం-205గా మారుతుంది, దీని అర్ధ-జీవిత కాలం సుమారు 17 మిలియన్ సంవత్సరాలు. తదుపరి క్యాప్చర్‌ల ఫలితంగా సీసం-206, సీసం-207, మరియు సీసం-208 ఏర్పడతాయి. మరొక న్యూట్రాన్‌ను గ్రహించినప్పుడు, సీసం-208 సీసం-209గా మారుతుంది, ఇది త్వరగా బిస్మత్-209గా క్షీణిస్తుంది. మరొక న్యూట్రాన్‌ను గ్రహించినప్పుడు, బిస్మత్-209 బిస్మత్-210గా మారుతుంది, ఇది బీటా క్షయం చెంది పొలోనియం-210గా మారుతుంది, ఇది ఆల్ఫా క్షయం చెంది సీసం-206గా మారుతుంది. అందువల్ల ఈ చక్రం సీసం-206, సీసం-207, సీసం-208, మరియు బిస్మత్-209 వద్ద ముగుస్తుంది.(Burbidge, Burbidge, Fowler, Hoyle, 1957, pp. 608–609)

r-ప్రక్రియలో (r అంటే "rapid" లేదా వేగవంతమైన), కేంద్రకాలు క్షీణించే కంటే వేగంగా క్యాప్చర్‌లు జరుగుతాయి.(Burbidge, Burbidge, Fowler, Hoyle, 1957, p. 553) ఇది సూపర్నోవా లేదా రెండు న్యూట్రాన్ నక్షత్రాల విలీనం వంటి అధిక న్యూట్రాన్ సాంద్రత ఉన్న పరిసరాలలో జరుగుతుంది. ఇందులో పాల్గొనే న్యూట్రాన్ ఫ్లక్స్ సెకనుకు చదరపు సెంటీమీటరుకు 10²² న్యూట్రాన్ల స్థాయిలో ఉండవచ్చు.(Frebel, 2015, pp. 114–115) r-ప్రక్రియ s-ప్రక్రియ వలె ఎక్కువ సీసాన్ని ఏర్పరచదు.(Burbidge, Burbidge, Fowler, Hoyle, 1957, pp. 608–610) న్యూట్రాన్-సమృద్ధిగా ఉన్న కేంద్రకాలు 126 న్యూట్రాన్లకు చేరుకున్నప్పుడు ఇది ఆగిపోతుంది.(Burbidge, Burbidge, Fowler, Hoyle, 1957, p. 595) ఈ దశలో, న్యూట్రాన్లు పరమాణు కేంద్రకంలో పూర్తి షెల్స్‌లో అమర్చబడతాయి, మరియు శక్తిపరంగా మరిన్నింటిని ఉంచడం కష్టమవుతుంది.(Burbidge, Burbidge, Fowler, Hoyle, 1957, p. 596) న్యూట్రాన్ ఫ్లక్స్ తగ్గినప్పుడు, ఈ కేంద్రకాలు బీటా క్షయం చెంది ఆస్మియం, ఇరిడియం, మరియు ప్లాటినం యొక్క స్థిరమైన ఐసోటోపులుగా మారుతాయి.(Burbidge, Burbidge, Fowler, Hoyle, 1957, pp. 582, 609–615)

భూమిపై

సీసం గోల్డ్‌ష్మిడ్ట్ వర్గీకరణ ప్రకారం చాల్కోఫైల్గా వర్గీకరించబడింది, అంటే ఇది సాధారణంగా సల్ఫర్‌తో కలిసి ఉంటుంది.(Langmuir, Broecker, 2012, pp. 183–184) ఇది అరుదుగా దాని సహజ, లోహ రూపంలో కనిపిస్తుంది.(Davidson, Ryman, Sutherland, Milner, 2014, pp. 4–5) అనేక సీసపు ఖనిజాలు సాపేక్షంగా తేలికగా ఉంటాయి మరియు భూమి చరిత్రలో, భూమి లోపలికి మునిగిపోకుండా భూపటలంలోనే ఉండిపోయాయి. ఇది భూపటలంలో సీసం యొక్క సాపేక్షంగా అధిక లభ్యత 14 ppmకు కారణం; ఇది భూపటలంలో 36వ అత్యంత అధికంగా లభించే మూలకం.(Emsley, 2011, pp. 286, passim)

ప్రధాన సీసపు ఖనిజం గెలీనా (PbS), ఇది ఎక్కువగా జింక్ ఖనిజాలతో కనిపిస్తుంది.(Davidson, Ryman, Sutherland, Milner, 2014, p. 4) ఇతర సీసపు ఖనిజాలన్నీ ఏదో ఒక విధంగా గెలీనాతో సంబంధం కలిగి ఉంటాయి; బౌలాంజరైట్, Pb₅Sb₄S₁₁, గెలీనా నుండి ఉద్భవించిన మిశ్రమ సల్ఫైడ్; యాంగిల్‌సైట్, PbSO₄, గెలీనా ఆక్సీకరణ ఉత్పత్తి; మరియు సెరుసైట్ లేదా తెల్ల సీసపు ఖనిజం, PbCO₃, గెలీనా యొక్క వియోగ ఉత్పత్తి. ఆర్సెనిక్, టిన్, యాంటిమోనీ, వెండి, బంగారం, రాగి, మరియు బిస్మత్ సీసపు ఖనిజాలలో సాధారణ మలినాలు.(Davidson, Ryman, Sutherland, Milner, 2014, p. 4)

ప్రపంచ సీసపు వనరులు రెండు బిలియన్ టన్నులకు పైగా ఉన్నాయి. ఆస్ట్రేలియా, చైనా, ఐర్లాండ్, మెక్సికో, పెరూ, పోర్చుగల్, రష్యా, యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లో ముఖ్యమైన నిక్షేపాలు ఉన్నాయి. ప్రపంచ నిల్వలు—ఆర్థికంగా వెలికితీసేందుకు వీలైన వనరులు—2016లో మొత్తం 88 మిలియన్ టన్నులు, ఇందులో ఆస్ట్రేలియా 35 మిలియన్లు, చైనా 17 మిలియన్లు, రష్యా 6.4 మిలియన్లను కలిగి ఉన్నాయి.(United States Geological Survey, 2017, p. 97)

వాతావరణంలో సీసం యొక్క సాధారణ నేపథ్య సాంద్రతలు 0.1 μg/m³ మించవు; నేలలో 100 mg/kg; వృక్షసంపదలో 4 mg/kg, మంచినీరు మరియు సముద్రపు నీటిలో 5 μg/L.(Rieuwerts, 2015, p. 225)

వ్యుత్పత్తి

ఆధునిక ఆంగ్ల పదం lead జర్మనీ మూలానికి చెందినది; ఇది మధ్య ఆంగ్లం leed మరియు పాత ఆంగ్లం lēad నుండి వచ్చింది ( "e" పైన ఉన్న మాక్రాన్ ఆ అక్షరం యొక్క అచ్చు శబ్దం దీర్ఘమని సూచిస్తుంది).(Merriam-Webster) పాత ఆంగ్ల పదం ఊహాజనిత పునర్నిర్మిత ప్రోటో-జర్మనిక్ *lauda- ('సీసం') నుండి ఉద్భవించింది.(Kroonen, 2013, *lauda-) భాషా సిద్ధాంతం ప్రకారం, ఈ పదం అనేక జర్మనిక్ భాషలలో ఖచ్చితంగా అదే అర్థంతో వారసులను కలిగి ఉంది.(Kroonen, 2013, *lauda-)

ప్రోటో-జర్మనిక్ *lauda- యొక్క మూలంపై ఏకాభిప్రాయం లేదు. ఒక పరికల్పన ప్రకారం ఇది ప్రోటో-ఇండో-యూరోపియన్ *lAudh- ('సీసం') నుండి ఉద్భవించిందని సూచిస్తుంది.(Nikolayev, 2012) మరొక పరికల్పన ప్రకారం ఇది ప్రోటో-సెల్టిక్ *ɸloud-io- ('సీసం') నుండి అరువు తెచ్చుకున్నదని సూచిస్తుంది. ఈ పదం లాటిన్ plumbumతో సంబంధం కలిగి ఉంది, ఇది మూలకానికి దాని రసాయన చిహ్నం Pbని ఇచ్చింది. *ɸloud-io- పదం ప్రోటో-జర్మనిక్ *bliwa- (దీని అర్థం కూడా 'సీసం') యొక్క మూలం అని భావిస్తారు, దీని నుండి జర్మన్ Blei ఉద్భవించింది.(Kroonen, 2013, *bliwa- 2)

రసాయన మూలకం యొక్క పేరు అదే స్పెల్లింగ్ ఉన్న క్రియతో సంబంధం లేదు, ఇది ప్రోటో-జర్మనిక్ *laidijan- ('నడిపించడం') నుండి ఉద్భవించింది.(Kroonen, 2013, *laidijan-)

చరిత్ర

ప్రధాన వ్యాసం: సీసం చరిత్ర

సీసం మొదటిసారిగా క్రీస్తుపూర్వం 7వ సహస్రాబ్దిలో కరిగించబడింది, అప్పుడు సీసం దాని పని సులభతరం మరియు వెండి ఖనిజాలతో దాని సంబంధం కారణంగా విస్తృతంగా స్వీకరించబడింది. ఇది ప్రాచీన మధ్యధరా ప్రాంతంలో ముఖ్యంగా ముఖ్యమైనదిగా మారింది, అక్కడ రోమన్ ఉత్పత్తి అపూర్వమైన స్థాయికి చేరుకుంది. పశ్చిమ రోమన్ సామ్రాజ్యం పతనం తర్వాత, ఆసియాలో సీసం వినియోగం విస్తరించింది మరియు తరువాత మధ్య యుగం మరియు పారిశ్రామిక విప్లవం సమయంలో ఐరోపాలో పునరుద్ధరించబడింది. ఆధునిక యుగంలో సీసం యొక్క విషపూరితంపై పెరుగుతున్న అవగాహన నియంత్రణ పరిమితులకు దారితీసింది, అయినప్పటికీ ఈ లోహం కొన్ని పారిశ్రామిక అనువర్తనాల్లో ముఖ్యమైనదిగా ఉంది.

ఉత్పత్తి

2014 నాటికి, సీసం-ఆమ్ల బ్యాటరీలలో దాని ఉపయోగం కారణంగా ప్రపంచవ్యాప్తంగా సీసం ఉత్పత్తి పెరుగుతోంది.(Tolliday, 2014) ఉత్పత్తిలో రెండు ప్రధాన వర్గాలు ఉన్నాయి: గనుల నుండి ప్రాథమిక ఉత్పత్తి, మరియు స్క్రాప్ నుండి ద్వితీయ ఉత్పత్తి. 2014లో, 4.58 మిలియన్ మెట్రిక్ టన్నులు ప్రాథమిక ఉత్పత్తి నుండి మరియు 5.64 మిలియన్లు ద్వితీయ ఉత్పత్తి నుండి వచ్చాయి. ఆ సంవత్సరంలో మైనింగ్ చేసిన సీసపు గాఢత యొక్క మొదటి మూడు ఉత్పత్తిదారులు చైనా, ఆస్ట్రేలియా, మరియు యునైటెడ్ స్టేట్స్.(United States Geological Survey, 2017, p. 97) శుద్ధి చేసిన సీసం యొక్క మొదటి మూడు ఉత్పత్తిదారులు చైనా, యునైటెడ్ స్టేట్స్, మరియు భారతదేశం.(Guberman, 2016, pp. 42.14–15) 2010 నాటి సమాజంలో లోహ నిల్వల నివేదిక ప్రకారం, ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉపయోగంలో ఉన్న, నిల్వ చేయబడిన, విస్మరించబడిన లేదా పర్యావరణంలోకి విడుదలైన సీసం మొత్తం తలసరి 8 కిలోలు. ఇందులో ఎక్కువ భాగం తక్కువ అభివృద్ధి చెందిన దేశాల (తలసరి 1–4 కిలోలు) కంటే అభివృద్ధి చెందిన దేశాలలో (తలసరి 20–150 కిలోలు) ఉంది.(Graedel, 2010) 2022లో, వార్షిక ప్రపంచ సీసపు ఉత్పత్తి సుమారు పన్నెండు మిలియన్ టన్నులు, ఇందులో సుమారు మూడింట రెండు వంతులు రీసైక్లింగ్ నుండి వచ్చింది.

ప్రాథమిక మరియు ద్వితీయ సీసపు ఉత్పత్తి ప్రక్రియలు సమానంగా ఉంటాయి. కొన్ని ప్రాథమిక ఉత్పత్తి ప్లాంట్లు ఇప్పుడు తమ కార్యకలాపాలను స్క్రాప్ సీసంతో భర్తీ చేస్తున్నాయి, మరియు ఈ ధోరణి భవిష్యత్తులో పెరిగే అవకాశం ఉంది. తగిన పద్ధతులు ఉంటే, ద్వితీయ ప్రక్రియల ద్వారా పొందిన సీసం ప్రాథమిక ప్రక్రియల ద్వారా పొందిన సీసం నుండి వేరు చేయలేము. నిర్మాణ రంగం నుండి వచ్చే స్క్రాప్ సీసం సాధారణంగా చాలా శుభ్రంగా ఉంటుంది మరియు కరిగించాల్సిన అవసరం లేకుండా తిరిగి కరిగించబడుతుంది, అయితే కొన్నిసార్లు శుద్ధి అవసరం. అందువల్ల, ప్రాథమిక ఉత్పత్తితో పోలిస్తే ద్వితీయ సీసపు ఉత్పత్తి శక్తి అవసరాల పరంగా చౌకగా ఉంటుంది, తరచుగా 50% లేదా అంతకంటే ఎక్కువ.(Thornton, Rautiu, Brush, 2001, p. 56)

ప్రాథమిక

చాలా సీసపు ఖనిజాలు తక్కువ శాతం సీసాన్ని కలిగి ఉంటాయి (సంపన్న ఖనిజాలు 3–8% కంటెంట్ కలిగి ఉంటాయి), వీటిని వెలికితీత కోసం గాఢత చేయాలి.(Davidson, Ryman, Sutherland, Milner, 2014, p. 6) ప్రారంభ ప్రాసెసింగ్ సమయంలో, ఖనిజాలు సాధారణంగా క్రషింగ్, డెన్స్-మీడియం సెపరేషన్, గ్రైండింగ్, ఫ్రోత్ ఫ్లోటేషన్, డ్రైయింగ్ ప్రక్రియలకు లోనవుతాయి. ఫలితంగా వచ్చే గాఢత, ఇది ద్రవ్యరాశి పరంగా 30–80% (సాధారణంగా 50–60%) సీసపు కంటెంట్‌ను కలిగి ఉంటుంది,(Davidson, Ryman, Sutherland, Milner, 2014, p. 6) అప్పుడు (అశుద్ధ) సీసపు లోహంగా మారుతుంది.

దీనిని చేయడానికి రెండు ప్రధాన మార్గాలు ఉన్నాయి: వేయించడం (roasting) మరియు బ్లాస్ట్ ఫర్నేస్ వెలికితీతతో కూడిన రెండు-దశల ప్రక్రియ, వేర్వేరు పాత్రలలో నిర్వహించబడుతుంది; లేదా గాఢత యొక్క వెలికితీత ఒకే పాత్రలో జరిగే ప్రత్యక్ష ప్రక్రియ. రెండోది అత్యంత సాధారణ మార్గంగా మారింది, అయితే మొదటిది ఇప్పటికీ ముఖ్యమైనది.(Davidson, Ryman, Sutherland, Milner, 2014, p. 17)

ప్రపంచంలో అతిపెద్ద సీసపు మైనింగ్ దేశాలు, 2016(United States Geological Survey, 2017, p. 97)

దేశం	ఉత్పత్తి (వెయ్యి టన్నులు)
చైనా	2,400
ఆస్ట్రేలియా	500
యునైటెడ్ స్టేట్స్	335
పెరూ	310
మెక్సికో	250
రష్యా	225
భారతదేశం	135
బొలీవియా	80
స్వీడన్	76
టర్కీ	75
ఇరాన్	41
కజకిస్తాన్	41
పోలాండ్	40
దక్షిణ ఆఫ్రికా	40
ఉత్తర కొరియా	35
ఐర్లాండ్	33
ఉత్తర మాసిడోనియా	33
ఇతర దేశాలు	170

రెండు-దశల ప్రక్రియ

మొదట, సల్ఫైడ్ గాఢతను గాలిలో వేయించడం ద్వారా సీసపు సల్ఫైడ్‌ను ఆక్సీకరణం చేస్తారు:(Thornton, Rautiu, Brush, 2001, p. 51)

2 PbS(s) + 3 O₂(g) → 2 PbO(s) + 2 SO₂(g)↑

అసలు గాఢత స్వచ్ఛమైన సీసపు సల్ఫైడ్ కానందున, వేయించడం వల్ల కావలసిన సీసం(II) ఆక్సైడ్ మాత్రమే కాకుండా, ఖనిజంలో ఉన్న ఇతర లోహాల ఆక్సైడ్లు, సల్ఫేట్లు మరియు సిలికేట్ల మిశ్రమం లభిస్తుంది.(Davidson, Ryman, Sutherland, Milner, 2014, pp. 11–12) ఈ అశుద్ధ సీసపు ఆక్సైడ్ కోక్-ఫైర్డ్ బ్లాస్ట్ ఫర్నేస్‌లో (మళ్ళీ, అశుద్ధ) లోహంగా తగ్గించబడుతుంది:(Thornton, Rautiu, Brush, 2001, pp. 51–52)

2 PbO(s) + C(s) → 2 Pb(s) + CO₂(g)↑

మలినాలు ఎక్కువగా ఆర్సెనిక్, యాంటిమోనీ, బిస్మత్, జింక్, రాగి, వెండి, మరియు బంగారం. సాధారణంగా వీటిని పైరోమెటలర్జికల్ ప్రక్రియల శ్రేణిలో తొలగిస్తారు. కరిగిన లోహాన్ని రివెర్బరేటరీ ఫర్నేస్లో గాలి, ఆవిరి, సల్ఫర్‌తో చికిత్స చేస్తారు, ఇది వెండి, బంగారం, బిస్మత్ మినహా మలినాలను ఆక్సీకరణం చేస్తుంది. ఆక్సీకరణం చెందిన కలుషితాలు కరిగిన లోహం పైన తేలుతాయి మరియు వాటిని తొలగిస్తారు.(Davidson, Ryman, Sutherland, Milner, 2014, p. 25)(Primary Lead Refining) లోహ వెండి మరియు బంగారాన్ని పార్క్స్ ప్రక్రియ ద్వారా ఆర్థికంగా తొలగించి తిరిగి పొందుతారు, ఇందులో సీసానికి జింక్ కలుపుతారు. సీసంలో కరగని జింక్, వెండి మరియు బంగారాన్ని కరిగిస్తుంది. జింక్ ద్రావణాన్ని సీసం నుండి వేరు చేయవచ్చు, మరియు వెండి మరియు బంగారాన్ని తిరిగి పొందవచ్చు.(Primary Lead Refining)(Pauling, 1947) వెండి తొలగించిన సీసం నుండి బిస్మత్‌ను బెట్టర్‌టన్–క్రోల్ ప్రక్రియ ద్వారా, లోహ కాల్షియం మరియు మెగ్నీషియంతో చికిత్స చేయడం ద్వారా తొలగిస్తారు. ఫలితంగా వచ్చే బిస్మత్ డ్రాస్‌ను తొలగించవచ్చు.(Primary Lead Refining)

ప్రత్యామ్నాయంగా, పైరోమెటలర్జికల్ ప్రక్రియలకు బదులుగా, బెట్స్ ప్రక్రియ ఉపయోగించి కరిగించిన సీసాన్ని ఎలక్ట్రోలైటిక్‌గా శుద్ధి చేయడం ద్వారా చాలా స్వచ్ఛమైన సీసాన్ని పొందవచ్చు. అశుద్ధ సీసపు ఆనోడ్లు మరియు స్వచ్ఛమైన సీసపు కాథోడ్లను సీసపు ఫ్లోరోసిలికేట్ (PbSiF₆) ఎలక్ట్రోలైట్‌లో ఉంచుతారు. విద్యుత్ పొటెన్షియల్ వర్తింపజేసిన తర్వాత, ఆనోడ్ వద్ద ఉన్న అశుద్ధ సీసం కరిగి కాథోడ్‌పై పేరుకుపోతుంది, దీనివల్ల మలినాలలో ఎక్కువ భాగం ద్రావణంలోనే ఉండిపోతాయి.(Primary Lead Refining)(Davidson, Ryman, Sutherland, Milner, 2014, p. 34) ఇది అధిక-ఖర్చుతో కూడిన ప్రక్రియ, కాబట్టి ఇది ఎక్కువగా అధిక శాతం మలినాలు ఉన్న బులియన్‌ను శుద్ధి చేయడానికి మాత్రమే పరిమితం చేయబడింది.(Davidson, Ryman, Sutherland, Milner, 2014, p. 23)

ప్రత్యక్ష ప్రక్రియ

ఈ ప్రక్రియలో, సీసపు బులియన్ మరియు స్లాగ్ నేరుగా సీసపు గాఢత నుండి పొందబడతాయి. సీసపు సల్ఫైడ్ గాఢతను ఫర్నేస్‌లో కరిగించి ఆక్సీకరణం చేస్తారు, ఇది సీసపు మోనాక్సైడ్‌ను ఏర్పరుస్తుంది. కరిగిన ఛార్జ్‌కు ఫ్లక్సింగ్ ఏజెంట్లతో పాటు కార్బన్ (కోక్ లేదా కోల్ గ్యాస్) కలుపుతారు. దీనివల్ల సీసపు మోనాక్సైడ్ లోహ సీసంగా తగ్గించబడుతుంది, సీసపు మోనాక్సైడ్ అధికంగా ఉన్న స్లాగ్ మధ్యలో.(Davidson, Ryman, Sutherland, Milner, 2014, p. 17)

ఇన్‌పుట్‌లో సీసం ఎక్కువగా ఉంటే, అసలు సీసంలో 80% వరకు బులియన్‌గా పొందవచ్చు; మిగిలిన 20% సీసపు మోనాక్సైడ్ అధికంగా ఉన్న స్లాగ్‌ను ఏర్పరుస్తుంది. తక్కువ-గ్రేడ్ ఫీడ్ కోసం, సీసమంతా సీసం అధికంగా ఉన్న స్లాగ్‌గా ఆక్సీకరణం చెందుతుంది.(Davidson, Ryman, Sutherland, Milner, 2014, p. 17) లోహ సీసాన్ని సీసం అధికంగా (25–40%) ఉన్న స్లాగ్‌ల నుండి సబ్‌మెర్జ్డ్ ఫ్యూయల్ కంబషన్ లేదా ఇంజెక్షన్, ఎలక్ట్రిక్ ఫర్నేస్ ద్వారా తగ్గించడం, లేదా రెండింటి కలయిక ద్వారా పొందుతారు.(Davidson, Ryman, Sutherland, Milner, 2014, p. 17)

ప్రత్యామ్నాయాలు

శుభ్రమైన, తక్కువ శక్తి-తీవ్రత కలిగిన సీసపు వెలికితీత ప్రక్రియపై పరిశోధన కొనసాగుతోంది; ఒక ప్రధాన లోపం ఏమిటంటే, వ్యర్థంగా చాలా ఎక్కువ సీసం పోతుంది, లేదా ప్రత్యామ్నాయాల వల్ల ఫలిత లోహంలో అధిక సల్ఫర్ కంటెంట్ ఉంటుంది. హైడ్రోమెటలర్జికల్ వెలికితీత, ఇందులో అశుద్ధ సీసపు ఆనోడ్లను ఎలక్ట్రోలైట్లో ముంచి, స్వచ్ఛమైన సీసాన్ని కాథోడ్లపై జమ చేస్తారు (ఎలక్ట్రోవౌండ్), ఇది సామర్థ్యం ఉన్న సాంకేతికత, కానీ విద్యుత్ చాలా చౌకగా ఉన్న సందర్భాల్లో తప్ప ప్రస్తుతం ఆర్థికంగా లాభదాయకం కాదు.(Thornton, Rautiu, Brush, 2001, pp. 52–53)

ద్వితీయ

మరింత సమాచారం: బ్యాటరీ రీసైక్లింగ్#సీసం–ఆమ్ల బ్యాటరీలు ప్రాథమిక ఉత్పత్తిలో ముఖ్యమైన భాగమైన స్మెల్టింగ్, ద్వితీయ ఉత్పత్తి సమయంలో తరచుగా దాటవేయబడుతుంది. లోహ సీసం గణనీయమైన ఆక్సీకరణకు గురైనప్పుడు మాత్రమే ఇది నిర్వహించబడుతుంది.(Thornton, Rautiu, Brush, 2001, p. 56) ఈ ప్రక్రియ బ్లాస్ట్ ఫర్నేస్ లేదా రోటరీ ఫర్నేస్లో ప్రాథమిక ఉత్పత్తికి సమానంగా ఉంటుంది, ముఖ్యమైన వ్యత్యాసం దిగుబడుల యొక్క ఎక్కువ వైవిధ్యం: బ్లాస్ట్ ఫర్నేస్‌లు హార్డ్ లెడ్ (10% యాంటిమోనీ) ఉత్పత్తి చేస్తాయి, అయితే రివెర్బరేటరీ మరియు రోటరీ కిల్న్ ఫర్నేస్‌లు సెమీసాఫ్ట్ లెడ్ (3–4% యాంటిమోనీ) ఉత్పత్తి చేస్తాయి.(United States Environmental Protection Agency, 2010, p. 1)

ISASMELT ప్రక్రియ అనేది మరింత ఇటీవలి స్మెల్టింగ్ పద్ధతి, ఇది ప్రాథమిక ఉత్పత్తికి పొడిగింపుగా పనిచేయవచ్చు; ఖర్చయిన సీసం–ఆమ్ల బ్యాటరీల నుండి బ్యాటరీ పేస్ట్ (సీసపు సల్ఫేట్ మరియు సీసపు ఆక్సైడ్లను కలిగి ఉంటుంది) దాని సల్ఫేట్‌ను క్షారంతో చికిత్స చేయడం ద్వారా తొలగించబడుతుంది, ఆపై ఆక్సిజన్ సమక్షంలో బొగ్గుతో నడిచే ఫర్నేస్‌లో చికిత్స చేయబడుతుంది, ఇది అశుద్ధ సీసాన్ని ఇస్తుంది, ఇందులో యాంటిమోనీ అత్యంత సాధారణ మలినం.(Thornton, Rautiu, Brush, 2001, p. 57) ద్వితీయ సీసం యొక్క శుద్ధి ప్రాథమిక సీసం మాదిరిగానే ఉంటుంది; రీసైకిల్ చేసిన పదార్థం మరియు దాని సంభావ్య కాలుష్యాన్ని బట్టి కొన్ని శుద్ధి ప్రక్రియలు దాటవేయబడవచ్చు.(Thornton, Rautiu, Brush, 2001, p. 57)

రీసైక్లింగ్ కోసం సీసం వనరులలో, సీసం–ఆమ్ల బ్యాటరీలు అత్యంత ముఖ్యమైనవి; సీసపు పైపు, షీట్, మరియు కేబుల్ షీతింగ్ కూడా ముఖ్యమైనవి.(Thornton, Rautiu, Brush, 2001, p. 56)

అనువర్తనాలు

ప్రజాదరణ పొందిన నమ్మకానికి విరుద్ధంగా, చెక్క పెన్సిళ్లలో ఉండే పెన్సిల్ లెడ్ ఎప్పుడూ సీసంతో తయారు చేయబడలేదు. పెన్సిల్ చుట్టబడిన గ్రాఫైట్ రైటింగ్ టూల్‌గా ఉద్భవించినప్పుడు, ఉపయోగించిన నిర్దిష్ట రకం గ్రాఫైట్కు ప్లంబాగో (అక్షరాలా, సీసపు మాకప్) అని పేరు పెట్టారు.(Evans, 1908, pp. 133–179)

మూలక రూపం

సీసపు లోహం అధిక సాంద్రత, తక్కువ ద్రవీభవన స్థానం, డక్టిలిటీ, మరియు సాపేక్ష జడత్వం వంటి అనేక ఉపయోగకరమైన యాంత్రిక లక్షణాలను కలిగి ఉంది. అనేక లోహాలు ఈ అంశాలలో కొన్నింటిలో సీసం కంటే మెరుగైనవి, కానీ సాధారణంగా తక్కువ సాధారణమైనవి మరియు మాతృ ఖనిజాల నుండి వెలికితీసేందుకు కష్టమైనవి. సీసం యొక్క విషపూరితం కొన్ని ఉపయోగాల కోసం దానిని దశలవారీగా తొలగించడానికి దారితీసింది.(Baird, Cann, 2012, pp. 537–538, 543–547)

పర్షియాలోని అలముట్ కోటకు వెళ్లే మార్గాన్ని రక్షించే రాంపార్ట్లను కప్పడానికి సీసాన్ని ఉపయోగించారు, ఇది ముట్టడి యంత్రాల దాడులను గ్రహించగలదు.

మధ్య యుగంలో కనుగొన్నప్పటి నుండి సీసాన్ని బుల్లెట్ల కోసం ఉపయోగిస్తున్నారు. ఇది చౌకైనది; దాని తక్కువ ద్రవీభవన స్థానం అంటే చిన్న ఆయుధాల మందుగుండు సామాగ్రి మరియు షాట్‌గన్ పెల్లెట్లను కనీస సాంకేతిక పరికరాలతో కాస్ట్ చేయవచ్చు; మరియు ఇది ఇతర సాధారణ లోహాల కంటే సాంద్రత కలిగి ఉంటుంది, ఇది వేగాన్ని మెరుగ్గా నిలుపుకోవడానికి అనుమతిస్తుంది. ఇది బుల్లెట్లకు ప్రధాన పదార్థంగా మిగిలిపోయింది, హార్డెనర్లుగా ఇతర లోహాలతో మిశ్రమం చేయబడింది.(Ramage, 1980, p. 8) వేట కోసం ఉపయోగించే సీసపు బుల్లెట్లు పర్యావరణాన్ని దెబ్బతీస్తాయని ఆందోళనలు వ్యక్తమయ్యాయి. వాటర్‌ఫౌల్ వేట కోసం ఉపయోగించే షాట్‌గన్ కార్ట్రిడ్జ్‌లు నేడు యునైటెడ్ స్టేట్స్, కెనడా, మరియు ఐరోపాలో సీసం-రహితంగా ఉండాలి.

సీసం యొక్క అధిక సాంద్రత మరియు తుప్పు నిరోధకత అనేక సంబంధిత అనువర్తనాల్లో ఉపయోగించబడ్డాయి. ఇది సెయిల్‌బోట్ కీల్స్‌లో బ్యాలస్ట్గా ఉపయోగించబడుతుంది; దాని సాంద్రత తక్కువ పరిమాణాన్ని తీసుకోవడానికి మరియు నీటి నిరోధకతను తగ్గించడానికి అనుమతిస్తుంది, తద్వారా తెరచాపలపై గాలి యొక్క హీలింగ్ ప్రభావాన్ని సమతుల్యం చేస్తుంది.(Parker, 2005, pp. 194–195) ఇది స్కూబా డైవింగ్ వెయిట్ బెల్టులలో డైవర్ యొక్క బయోన్సీని ఎదుర్కోవడానికి ఉపయోగించబడుతుంది.(Krestovnikoff, Halls, 2006, p. 70) 1993లో, పీసా వాలు గోపురం పునాదిని 600 టన్నుల సీసంతో స్థిరీకరించారు.(Street, Alexander, 1998, p. 182) దాని తుప్పు నిరోధకత కారణంగా, సీసం నీటి అడుగున కేబుల్స్ కోసం రక్షిత షీత్‌గా ఉపయోగించబడుతుంది.(Jensen, 2013, p. 136)

నిర్మాణ పరిశ్రమలో సీసానికి అనేక ఉపయోగాలు ఉన్నాయి; సీసపు షీట్లు రూఫింగ్ మెటీరియల్, క్లాడింగ్, ఫ్లాషింగ్, గట్టర్లు మరియు గట్టర్ జాయింట్లు, రూఫ్ పారాపెట్లలో ఆర్కిటెక్చరల్ మెటల్స్గా ఉపయోగించబడతాయి.(Think Lead research)(Weatherings to Parapets) సీసం ఇప్పటికీ విగ్రహాలు మరియు శిల్పాలలో ఉపయోగించబడుతుంది, ఆర్మేచర్ల కోసం కూడా.(Putnam, 2003, p. 216) గతంలో ఇది తరచుగా కార్ల చక్రాలను బ్యాలెన్స్ చేయడానికి ఉపయోగించబడేది; పర్యావరణ కారణాల దృష్ట్యా ఈ ఉపయోగం ఇతర పదార్థాల కోసం దశలవారీగా తొలగించబడుతోంది.(United States Geological Survey, 2017, p. 97)

ఇత్తడి మరియు కాంస్యం వంటి రాగి మిశ్రమాలకు, మెషినబిలిటీని మెరుగుపరచడానికి మరియు దాని లూబ్రికేటింగ్ లక్షణాల కోసం సీసాన్ని కలుపుతారు. రాగిలో ఆచరణాత్మకంగా కరగని సీసం, మిశ్రమం అంతటా అసంపూర్ణతలలో, గ్రెయిన్ బౌండరీల వంటి వాటిలో ఘన గ్లోబ్యూల్స్‌ను ఏర్పరుస్తుంది. తక్కువ సాంద్రతలలో, లూబ్రికెంట్‌గా పనిచేయడమే కాకుండా, మిశ్రమం పని చేస్తున్నప్పుడు గ్లోబ్యూల్స్ స్వార్ఫ్ ఏర్పడటాన్ని అడ్డుకుంటాయి, తద్వారా మెషినబిలిటీని మెరుగుపరుస్తాయి. ఎక్కువ సీసం సాంద్రత కలిగిన రాగి మిశ్రమాలను బేరింగ్లలో ఉపయోగిస్తారు. సీసం లూబ్రికేషన్‌ను అందిస్తుంది, మరియు రాగి లోడ్-బేరింగ్ మద్దతును అందిస్తుంది.(Copper Development Association)

సీసం యొక్క అధిక సాంద్రత, పరమాణు సంఖ్య, మరియు ఫార్మబిలిటీ శబ్దం, కంపనం, మరియు రేడియేషన్‌ను గ్రహించే అడ్డంకిగా సీసం యొక్క ఉపయోగం కోసం పునాదిని ఏర్పరుస్తాయి.(Rich, 1994, p. 101) సీసానికి సహజ ప్రతిధ్వని పౌనఃపున్యాలు లేవు;(Rich, 1994, p. 101) ఫలితంగా, సౌండ్ స్టూడియోల గోడలు, అంతస్తులు, మరియు పైకప్పులలో సౌండ్ డెడ్నింగ్ లేయర్‌గా షీట్-లెడ్ ఉపయోగించబడుతుంది.(Guruswamy, 2000, p. 31) ఆర్గాన్ పైపులు తరచుగా సీసపు మిశ్రమంతో తయారు చేయబడతాయి, ప్రతి పైపు యొక్క టోన్‌ను నియంత్రించడానికి వివిధ మొత్తాలలో టిన్‌తో కలుపుతారు.(Audsley, 1965, pp. 250–251)(Palmieri, 2006, pp. 412–413) సీసం అణు విజ్ఞాన శాస్త్రంలో మరియు ఎక్స్-రే గదులలో రేడియేషన్ నుండి స్థిరపడిన షీల్డింగ్ పదార్థం(National Council on Radiation Protection and Measurements, 2004, p. 16) దాని సాంద్రత (ఇది అధిక అటెన్యుయేషన్ కోఎఫీషియంట్ను ఇస్తుంది) అలాగే దాని అసాధారణంగా అధిక మాస్ అటెన్యుయేషన్ కోఎఫీషియంట్ (ఇది అనేక ఇతర సాంద్ర పదార్థాల కంటే యూనిట్ ద్రవ్యరాశికి మెరుగ్గా అటెన్యుయేట్ చేస్తుంది) కారణంగా.(Thornton, Rautiu, Brush, 2001, p. 7) కరిగిన సీసాన్ని సీసపు-కూల్డ్ ఫాస్ట్ రియాక్టర్ల కోసం కూలెంట్‌గా ఉపయోగించారు.(Tuček, Carlsson, Wider, 2006, p. 1590)

బ్యాటరీలు

21వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో సీసం యొక్క అతిపెద్ద ఉపయోగం సీసం–ఆమ్ల బ్యాటరీలలో ఉంది. బ్యాటరీలలోని సీసం మానవులతో ఎటువంటి ప్రత్యక్ష సంబంధాన్ని కలిగి ఉండదు, కాబట్టి విషపూరిత ఆందోళనలు తక్కువగా ఉంటాయి. సీసపు బ్యాటరీ ఉత్పత్తి లేదా రీసైక్లింగ్ ప్లాంట్లలో పనిచేసే వ్యక్తులు సీసపు ధూళికి గురై దానిని పీల్చుకోవచ్చు.(Toxicological Profile for Lead, 2007, pp. 5–6) బ్యాటరీలో సీసం, సీసపు డయాక్సైడ్, మరియు సల్ఫ్యూరిక్ ఆమ్లం మధ్య జరిగే ప్రతిచర్యలు వోల్టేజ్ యొక్క నమ్మదగిన మూలాన్ని అందిస్తాయి. ఆస్ట్రేలియా, జపాన్, మరియు యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లో ఫ్రీక్వెన్సీ రెగ్యులేషన్, సోలార్ స్మూతింగ్ మరియు షిఫ్టింగ్, విండ్ స్మూతింగ్, మరియు ఇతర అనువర్తనాల్లో కిలోవాట్ మరియు మెగావాట్ స్థాయి అనువర్తనాల్లో సీసం–ఆమ్ల బ్యాటరీలను కలిగి ఉన్న సూపర్ కెపాసిటర్లు వ్యవస్థాపించబడ్డాయి.(Olinsky-Paul, 2013) ఈ బ్యాటరీలు లిథియం-అయాన్ బ్యాటరీల కంటే తక్కువ శక్తి సాంద్రత మరియు ఛార్జ్-డిశ్చార్జ్ సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉంటాయి, కానీ గణనీయంగా చౌకగా ఉంటాయి.(Gulbinska, 2014)

కేబుల్స్ కోసం కోటింగ్

ఇన్సులేషన్‌లో నీటి వ్యాప్తిని నిరోధించడానికి హై వోల్టేజ్ పవర్ కేబుల్స్‌లో షెల్ పదార్థంగా సీసం ఉపయోగించబడుతుంది; సీసం దశలవారీగా తొలగించబడుతున్నందున ఈ ఉపయోగం తగ్గుతోంది.(Rich, 1994, pp. 133–134) ఎలక్ట్రానిక్స్ కోసం సోల్డర్లో దాని ఉపయోగం కూడా పర్యావరణ ప్రమాదకర వ్యర్థాల మొత్తాన్ని తగ్గించడానికి కొన్ని దేశాల ద్వారా దశలవారీగా తొలగించబడుతోంది.(Zhao, 2008, p. 440)

సమ్మేళనాలు

సీసపు లోహం కోసం ప్రధాన అనువర్తనం కావడంతో పాటు, సీసపు సమ్మేళనాలు కూడా సీసం యొక్క ప్రధాన వినియోగదారు. ఈ పరికరాల్లో ఉపయోగించే శక్తి నిల్వ/విడుదల ప్రతిచర్యలో సీసపు సల్ఫేట్ మరియు సీసపు డయాక్సైడ్ ఉంటాయి:

Pb(s) + 2(s) + 24(aq) → 24(s) + 2O(l)

సీసపు సమ్మేళనాల ఇతర అనువర్తనాలు చాలా ప్రత్యేకమైనవి మరియు తరచుగా అంతరించిపోతున్నాయి. సీసం ఆధారిత రంగులను సిరామిక్ గ్లేజ్ మరియు గాజు తయారీలో, ముఖ్యంగా ఎరుపు మరియు పసుపు రంగుల కోసం ఉపయోగిస్తారు.(Burleson, 2001, p. 23) ఐరోపా మరియు ఉత్తర అమెరికాలో సీసపు పెయింట్ల వాడకాన్ని దశలవారీగా తొలగించినప్పటికీ, చైనా,(Insight Explorer, IPEN, 2016) భారతదేశం,(Singh, 2017) లేదా ఇండోనేషియా(Ismawati, Primanti, Brosché, Clark, 2013, p. 2) వంటి తక్కువ అభివృద్ధి చెందిన దేశాలలో అవి ఇంకా వాడుకలో ఉన్నాయి. లెడ్ టెట్రాఅసిటేట్ మరియు లెడ్ డయాక్సైడ్‌లను ఆర్గానిక్ కెమిస్ట్రీలో ఆక్సిడైజింగ్ ఏజెంట్లుగా ఉపయోగిస్తారు. ఎలక్ట్రికల్ తీగల యొక్క పాలీవినైల్ క్లోరైడ్ పూతలో సీసాన్ని తరచుగా ఉపయోగిస్తారు.(Zweifel, 2009)(Wilkes, Summers, Daniels, Berard, 2005, p. 106) కొవ్వొత్తుల వత్తులు ఎక్కువ కాలం, సమానంగా కాలేలా చేయడానికి వీటిని ఉపయోగించవచ్చు. దీని విషపూరిత స్వభావం కారణంగా, ఐరోపా మరియు ఉత్తర అమెరికా తయారీదారులు జింక్ వంటి ప్రత్యామ్నాయాలను ఉపయోగిస్తున్నారు.(Randerson, 2002)(Nriagu, Kim, 2000, pp. 37–41) లెడ్ గ్లాస్ 12–28% సీసపు ఆక్సైడ్తో కూడి ఉంటుంది, ఇది దాని ఆప్టికల్ లక్షణాలను మారుస్తుంది మరియు అయోనైజింగ్ రేడియేషన్ ప్రసారాన్ని తగ్గిస్తుంది,(Amstock, 1997, pp. 116–119) ఈ లక్షణాన్ని పాత టీవీలు మరియు కాథోడ్-రే ట్యూబ్లు ఉన్న కంప్యూటర్ మానిటర్లలో ఉపయోగిస్తారు. లెడ్ టెల్లరైడ్ మరియు లెడ్ సెలెనైడ్ వంటి సీసం ఆధారిత సెమీకండక్టర్లను ఫోటోవోల్టాయిక్ సెల్స్ మరియు ఇన్‌ఫ్రారెడ్ డిటెక్టర్లలో ఉపయోగిస్తారు.(Rogalski, 2010, pp. 485–541)

చారిత్రక పరిరక్షణ

మ్యూజియంలు తుప్పు పట్టకుండా నిరోధించడంపై ఆసక్తిని కలిగి ఉంటాయి. అనేక చారిత్రక కళాఖండాలలో సీసం ఉంటుంది, మరియు గాలిలో సీసాన్ని తుప్పు పట్టించే కారకాలు ఉండవచ్చు: ఆల్డిహైడ్లు, ఎసిటిక్ యాసిడ్ లేదా ఫార్మిక్ యాసిడ్ వంటి ఆర్గానిక్ యాసిడ్లు, మరియు యాసిడ్ వాయువులు. ఒడ్డీ టెస్ట్ (Oddy test) అనేది వేగవంతమైన తుప్పు పట్టే వాతావరణం, ఇది తుప్పు పట్టించే కారకాల ఉనికిని గుర్తించడానికి సీసం మరియు ఇతర లోహాలను ఉపయోగిస్తుంది.(Beiner, Lavi, Seri, Rossin, 2015)(Szczepanowska, 2013, pp. 84–85)

జీవసంబంధ ప్రభావాలు

ప్రధాన వ్యాసం: సీసపు విషప్రయోగం

సీసానికి ఎటువంటి నిర్ధారిత జీవసంబంధ పాత్ర లేదు, మరియు సీసపు బహిర్గతానికి ఎటువంటి సురక్షిత స్థాయి నిర్ధారించబడలేదు.(World Health Organization, 2018) 2009 నాటి కెనడియన్-అమెరికన్ అధ్యయనం ప్రకారం, తక్కువ లేదా ఎటువంటి ప్రమాదం లేని స్థాయిలలో కూడా, సీసం "ప్రతికూల మానసిక ఆరోగ్య ఫలితాలను" కలిగిస్తుందని తేలింది.(Bouchard, Bellinger, Weuve, Matthews-Bellinger, 2009) మానవ శరీరంలో దీని ప్రాబల్యం—పెద్దలలో సగటున 120 mg—అయినప్పటికీ, భార లోహాలలో జింక్ (2500 mg) మరియు ఇనుము (4000 mg) తర్వాత ఇదే ఎక్కువగా ఉంటుంది.(Emsley, 2011, pp. 280, 621, 255) సీసపు లవణాలు శరీరం ద్వారా చాలా సమర్థవంతంగా గ్రహించబడతాయి.(Luckey, Venugopal, 1979, pp. 177–178) తక్కువ మొత్తంలో సీసం (1%) ఎముకలలో నిల్వ చేయబడుతుంది; మిగిలినది బహిర్గతమైన కొన్ని వారాలలోపు మూత్రం మరియు మలం ద్వారా విసర్జించబడుతుంది. పిల్లల ద్వారా కేవలం మూడవ వంతు సీసం మాత్రమే విసర్జించబడుతుంది. నిరంతర బహిర్గతం సీసం యొక్క బయోఅక్యుమ్యులేషన్కు దారితీయవచ్చు.(Toxic Substances Portal)

విషపూరితం

సీసం అత్యంత విషపూరితమైన లోహం (పీల్చినా లేదా మింగినా), ఇది మానవ శరీరంలోని దాదాపు ప్రతి అవయవం మరియు వ్యవస్థపై ప్రభావం చూపుతుంది.(United States Food and Drug Administration, 2015, p. 42) గాలిలో 100 mg/m³ స్థాయిలో, ఇది జీవితానికి మరియు ఆరోగ్యానికి తక్షణ ప్రమాదకరం.(National Institute for Occupational Safety and Health) తీసుకున్న సీసంలో ఎక్కువ భాగం రక్తప్రవాహంలోకి గ్రహించబడుతుంది.(Occupational Safety and Health Administration) దీని విషపూరితానికి ప్రధాన కారణం ఎంజైమ్‌ల సరైన పనితీరులో జోక్యం చేసుకోవడం. ఇది అనేక ఎంజైమ్‌లలో కనిపించే సల్ఫ్‌హైడ్రిల్ గ్రూపులకు బంధించడం ద్వారా,(Rudolph, Rudolph, Hostetter, Lister, 2003, p. 369) లేదా అనేక ఎంజైమాటిక్ చర్యలలో కోఫాక్టర్లుగా పనిచేసే ఇతర లోహాలను అనుకరించడం మరియు స్థానభ్రంశం చేయడం ద్వారా ఇలా చేస్తుంది.(Dart, Hurlbut, Boyer-Hassen, 2004, p. 1426) సీసం పరస్పర చర్య చేసే ముఖ్యమైన లోహాలలో కాల్షియం, ఇనుము మరియు జింక్ ఉన్నాయి.(Kosnett, 2006, p. 238) కాల్షియం మరియు ఇనుము అధిక స్థాయిలు సీసపు విషప్రయోగం నుండి కొంత రక్షణను అందిస్తాయి; తక్కువ స్థాయిలు పెరిగిన గ్రహణశీలతకు కారణమవుతాయి.(Luckey, Venugopal, 1979, pp. 177–178)

ప్రభావాలు

సీసం మెదడు మరియు మూత్రపిండాలకు తీవ్రమైన నష్టం కలిగిస్తుంది మరియు చివరికి మరణానికి దారితీస్తుంది. కాల్షియంను అనుకరించడం ద్వారా, సీసం రక్త-మెదడు అవరోధంను దాటగలదు. ఇది న్యూరాన్ల యొక్క మైలిన్ తొడుగులను క్షీణింపజేస్తుంది, వాటి సంఖ్యను తగ్గిస్తుంది, న్యూరోట్రాన్స్‌మిషన్ మార్గాలలో జోక్యం చేసుకుంటుంది మరియు నాడీ పెరుగుదలను తగ్గిస్తుంది.(Rudolph, Rudolph, Hostetter, Lister, 2003, p. 369) మానవ శరీరంలో, సీసం పోర్ఫోబిలినోజెన్ సింథేస్ మరియు ఫెర్రోకెలేటేస్లను నిరోధిస్తుంది, ఇది పోర్ఫోబిలినోజెన్ ఏర్పడటాన్ని మరియు హీమ్ సంశ్లేషణలో చివరి దశ అయిన ప్రోటోపోర్ఫిరిన్ IX లోకి ఇనుమును చేర్చడాన్ని నిరోధిస్తుంది. ఇది అసమర్థమైన హీమ్ సంశ్లేషణ మరియు మైక్రోసైటిక్ అనీమియాకు కారణమవుతుంది.(Cohen, Trotzky, Pincus, 1981, pp. 904–906)

సీసపు విషప్రయోగం యొక్క లక్షణాలలో నెఫ్రోపతీ, కోలిక్ వంటి కడుపు నొప్పులు మరియు వేళ్లు, మణికట్టు లేదా చీలమండలలో బలహీనత ఉండవచ్చు. రక్తపోటులో స్వల్ప పెరుగుదల, ముఖ్యంగా మధ్య వయస్కులు మరియు వృద్ధులలో, కనిపించవచ్చు మరియు ఇది అనీమియాకు కారణం కావచ్చు. అనేక అధ్యయనాలు, ఎక్కువగా క్రాస్-సెక్షనల్, పెరిగిన సీసపు బహిర్గతం మరియు తగ్గిన హృదయ స్పందన వైవిధ్యం మధ్య సంబంధాన్ని కనుగొన్నాయి.(Navas-Acien, 2007) గర్భిణీ స్త్రీలలో, సీసపు అధిక బహిర్గతం గర్భస్రావానికి కారణం కావచ్చు. దీర్ఘకాలిక, అధిక-స్థాయి బహిర్గతం పురుషులలో సంతానోత్పత్తిని తగ్గిస్తుందని చూపబడింది.(Sokol, 2005, p. 133, passim)

పిల్లల అభివృద్ధి చెందుతున్న మెదడులో, సీసం సెరెబ్రల్ కార్టెక్స్లో సినాప్స్ ఏర్పడటంలో, న్యూరోకెమికల్ అభివృద్ధి (న్యూరోట్రాన్స్‌మిటర్లతో సహా) మరియు అయాన్ ఛానల్ల నిర్వహణలో జోక్యం చేసుకుంటుంది.(Mycyk, Hryhorczuk, Amitai, 2005, p. 462) చిన్ననాటి బహిర్గతం తరువాతి బాల్యంలో నిద్ర ఆటంకాలు మరియు అధిక పగటిపూట మగత పెరిగే ప్రమాదంతో ముడిపడి ఉంది.(Liu, Liu, Pak, Wang, 2015, pp. 1869–1874) అధిక రక్త స్థాయిలు బాలికలలో ఆలస్యమైన యుక్తవయస్సుతో సంబంధం కలిగి ఉంటాయి.(Schoeters, Den Hond, Dhooge, Van Larebeke, 2008, pp. 168–175) 20వ శతాబ్దంలో గ్యాసోలిన్‌లో టెట్రాఇథైల్ సీసం దహనం నుండి గాలిలో సీసపు బహిర్గతం పెరగడం మరియు తగ్గడం నేర స్థాయిలలో చారిత్రక పెరుగుదల మరియు తగ్గుదలతో ముడిపడి ఉంది.

బహిర్గత వనరులు

సీసపు మైనింగ్ మరియు స్మెల్టింగ్, మరియు బ్యాటరీ తయారీ, పారవేయడం మరియు రీసైక్లింగ్ అనేక దేశాలలో సాధారణం కాబట్టి సీసపు బహిర్గతం ఒక ప్రపంచ సమస్య. సీసం పీల్చడం, మింగడం లేదా చర్మ శోషణ ద్వారా శరీరంలోకి ప్రవేశిస్తుంది. పీల్చిన దాదాపు అన్ని సీసం శరీరంలోకి గ్రహించబడుతుంది; మింగడం కోసం, రేటు 20–70%, పిల్లలు పెద్దల కంటే ఎక్కువ శాతాన్ని గ్రహిస్తారు.(Tarragó, 2012, p. 16)

విషప్రయోగం సాధారణంగా సీసంతో కలుషితమైన ఆహారం లేదా నీటిని తీసుకోవడం వల్ల సంభవిస్తుంది, మరియు కలుషితమైన మట్టి, ధూళి లేదా సీసం ఆధారిత పెయింట్‌ను ప్రమాదవశాత్తు తీసుకోవడం వల్ల తక్కువగా సంభవిస్తుంది.(Toxicological Profile for Lead, 2007, p. 4) సమీపంలోని పారిశ్రామిక జలాల వల్ల ప్రభావితమైతే సముద్రపు ఉత్పత్తులలో సీసం ఉండవచ్చు.(Bremner, 2002, p. 101) పండ్లు మరియు కూరగాయలు అవి పెరిగిన నేలల్లోని అధిక స్థాయి సీసం ద్వారా కలుషితం కావచ్చు. పైపులలోని సీసం, సీసపు పెయింట్, సీసపు గ్యాసోలిన్ నుండి మిగిలిపోయిన ఉద్గారాల నుండి కణాల చేరిక ద్వారా నేల కలుషితం కావచ్చు.(Agency for Toxic Substances and Disease Registry, 2007)

నీటి పైపుల కోసం సీసాన్ని ఉపయోగించడం మృదువైన లేదా ఆమ్ల నీరు ఉన్న ప్రాంతాల్లో ఒక సమస్య.(Thornton, Rautiu, Brush, 2001, p. 17) కఠినమైన నీరు పైపుల లోపలి ఉపరితలంపై కరగని రక్షణ పొరలను ఏర్పరుస్తుంది, అయితే మృదువైన మరియు ఆమ్ల నీరు సీసపు పైపులను కరిగిస్తుంది.(Moore, 1977, pp. 109–115) తీసుకువెళ్ళే నీటిలో కరిగిన కార్బన్ డయాక్సైడ్ కరిగే సీసపు బైకార్బోనేట్ ఏర్పడటానికి దారితీయవచ్చు; ఆక్సిజనేటెడ్ నీరు అదేవిధంగా సీసాన్ని లెడ్(II) హైడ్రాక్సైడ్గా కరిగించవచ్చు. అటువంటి నీటిని తాగడం వల్ల, కాలక్రమేణా, కరిగిన సీసం యొక్క విషపూరితం కారణంగా ఆరోగ్య సమస్యలు రావచ్చు. నీరు ఎంత కఠినంగా ఉంటే అంత ఎక్కువ కాల్షియం బైకార్బోనేట్ మరియు సల్ఫేట్ కలిగి ఉంటుంది, మరియు పైపుల లోపలి భాగం సీసపు కార్బోనేట్ లేదా సీసపు సల్ఫేట్ యొక్క రక్షణ పొరతో పూత పూయబడుతుంది.(Wiberg, Wiberg, Holleman, 2001, p. 914)

సీసం ఆధారిత పెయింట్‌ను తీసుకోవడం పిల్లలకు బహిర్గతానికి ప్రధాన వనరు: పాత పెయింట్ వేసిన కిటికీ అంచులను నమలడం ఒక ప్రత్యక్ష వనరు. అదనంగా, ఉపరితలంపై ఉన్న సీసపు పెయింట్ క్షీణించినప్పుడు, అది పొట్టుగా రాలి ధూళిగా మారుతుంది. ఆ ధూళి చేతి-నోటి సంబంధం లేదా కలుషితమైన ఆహారం లేదా పానీయం ద్వారా శరీరంలోకి ప్రవేశిస్తుంది. కొన్ని ఇంటి నివారణలను తీసుకోవడం వల్ల సీసం లేదా దాని సమ్మేళనాలకు బహిర్గతం కావచ్చు.(Tarragó, 2012, p. 11)

పీల్చడం రెండవ ప్రధాన బహిర్గత మార్గం, ఇది ధూమపానం చేసేవారిని మరియు ముఖ్యంగా సీసం సంబంధిత వృత్తులలో ఉన్న కార్మికులను ప్రభావితం చేస్తుంది.(Occupational Safety and Health Administration) పొగాకు పొగ ఇతర విషపూరిత పదార్థాలతో పాటు, రేడియోధార్మిక సీసం-210ని కలిగి ఉంటుంది.(Centers for Disease Control and Prevention, 2015) "EPA యొక్క నియంత్రణ ప్రయత్నాల ఫలితంగా, [యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లో] గాలిలో సీసపు స్థాయిలు 2010 మరియు 2020 మధ్య 86 శాతం తగ్గాయి." యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లో గాలిలో సీసపు సాంద్రత 2014లో జాతీయ ప్రమాణం 0.15 μg/m³ కంటే తక్కువకు పడిపోయింది.

ఆర్గానిక్ సీసపు సమ్మేళనాలతో పనిచేసే వ్యక్తులకు చర్మ బహిర్గతం ముఖ్యమైనది కావచ్చు. అకర్బన సీసం కోసం చర్మ శోషణ రేటు తక్కువగా ఉంటుంది.(Wani, Ara, Usman, 2015, pp. 57, 58)

ఆహారంలో సీసం

ఆహారం అధిక సీసం ఉన్న నేలలో పెరిగినప్పుడు, గాలిలో ఉండే సీసం పంటలను కలుషితం చేసినప్పుడు, జంతువులు తమ ఆహారంలో సీసాన్ని తిన్నప్పుడు, లేదా ఆహారం నిల్వ చేసిన లేదా వండిన పాత్రల నుండి సీసం ఆహారంలోకి ప్రవేశించినప్పుడు ఆహారంలో సీసం ఉండవచ్చు. సీసపు పెయింట్ మరియు బ్యాటరీలను తీసుకోవడం కూడా పశువులకు బహిర్గత మార్గం, ఇది తదనంతరం మానవులను ప్రభావితం చేయవచ్చు. కలుషితమైన పశువుల ద్వారా ఉత్పత్తి చేయబడిన పాలను తక్కువ సీసపు సాంద్రతకు పలుచన చేసి వినియోగం కోసం విక్రయించవచ్చు.

బంగ్లాదేశ్‌లో, పసుపును మరింత పసుపు రంగులో చేయడానికి సీసపు సమ్మేళనాలను కలుపుతున్నారు. ఇది 1980లలో ప్రారంభమైందని నమ్ముతారు మరియు 2019 వరకు కొనసాగుతోంది. ఇది దేశంలో అధిక సీసపు స్థాయిలకు ప్రధాన వనరులలో ఒకటిగా నమ్ముతారు. హాంకాంగ్‌లో ఆహారంలో అనుమతించబడిన గరిష్ట సీసపు స్థాయి ఘనపదార్థాలలో 6 పార్ట్స్ పర్ మిలియన్ మరియు ద్రవాలలో 1 పార్ట్ పర్ మిలియన్.

కాలుష్య కారక పారిశ్రామిక ప్లాంట్ల సమీపంలో ఆరబెట్టే కోకో గింజలపై సీసం కలిగిన ధూళి పేరుకుపోవచ్చు. డిసెంబర్ 2022లో, కన్స్యూమర్ రిపోర్ట్స్ 28 డార్క్ చాక్లెట్ బ్రాండ్‌లను పరీక్షించింది మరియు వాటిలో 23 బ్రాండ్లు సీసం, కాడ్మియం లేదా రెండింటినీ హానికరమైన స్థాయిలో కలిగి ఉన్నాయని కనుగొంది. ముఖ్యంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న పిండానికి హాని కలిగించే సీసపు స్థాయిని తగ్గించాలని వారు చాక్లెట్ తయారీదారులను కోరారు.

మార్చి 2024లో, US ఫుడ్ అండ్ డ్రగ్ అడ్మినిస్ట్రేషన్ 500 మంది పిల్లలకు సీసపు విషప్రయోగం జరిగినట్లు నివేదికలు వచ్చిన తర్వాత, సీసపు కాలుష్యం కారణంగా 6 దాల్చినచెక్క బ్రాండ్‌లను స్వచ్ఛందంగా వెనక్కి తీసుకోవాలని సిఫార్సు చేసింది. దాల్చినచెక్క లెడ్ క్రోమేట్తో కలుషితమైందని FDA నిర్ధారించింది.

ప్లాస్టిక్ బొమ్మలలో సీసం

యునైటెడ్ స్టేట్స్ సెంటర్ ఫర్ డిసీజ్ కంట్రోల్ ప్రకారం, 2024 నాటికి ప్లాస్టిక్‌లలో సీసం వాడకాన్ని నిషేధించలేదు. సీసం ప్లాస్టిక్‌ను మెత్తబరుస్తుంది మరియు మరింత వంగేలా చేస్తుంది, తద్వారా అది దాని అసలు ఆకృతికి తిరిగి రాగలదు. వైర్ల నుండి తొలగించిన రంగుల ప్లాస్టిక్ ఇన్సులేషన్‌ను అలవాటుగా నమలడం వల్ల 46 ఏళ్ల వ్యక్తిలో సీసపు స్థాయిలు పెరిగినట్లు కనుగొనబడింది. ప్లాస్టిక్ బొమ్మలలో అణువులను వేడి నుండి స్థిరీకరించడానికి సీసాన్ని ఉపయోగించవచ్చు. ప్లాస్టిక్ సూర్యరశ్మి, గాలి మరియు డిటర్జెంట్లకు గురైనప్పుడు సీసం మరియు ప్లాస్టిక్ మధ్య రసాయన బంధాన్ని విచ్ఛిన్నం చేయడం ద్వారా సీసపు ధూళి ఏర్పడవచ్చు.

చికిత్స

ఇవి కూడా చూడండి: కీలేషన్ థెరపీ సీసపు విషప్రయోగానికి చికిత్స సాధారణంగా డైమెర్కాప్రోల్ మరియు సక్సిమర్ నిర్వహణను కలిగి ఉంటుంది.(Prasad, 2010, pp. 651–652) తీవ్రమైన కేసులకు డైసోడియం కాల్షియం ఎడెటేట్, కాల్షియం కీలేట్, మరియు ఇథిలీన్‌డయామైన్‌టెట్రాఅసిటిక్ యాసిడ్ (EDTA) యొక్క డైసోడియం ఉప్పు అవసరం కావచ్చు. దీనికి కాల్షియం కంటే సీసం పట్ల ఎక్కువ అనుబంధం ఉంటుంది, దీని ఫలితంగా మార్పిడి ద్వారా సీసపు కీలేట్ ఏర్పడి మూత్రంలో విసర్జించబడుతుంది, హానిలేని కాల్షియం మిగిలిపోతుంది.(Masters, Trevor, Katzung, 2008, pp. 481–483)

వ్యాధి భారం

సీసం వల్ల కలిగే ప్రపంచ వ్యాధి భారం చాలా భారీగా ఉంది, వివిధ అంచనాల ప్రకారం ఏటా మిలియన్ల కొద్దీ మరణాలు సీసపు బహిర్గతం వల్లే సంభవిస్తున్నాయి. గ్లోబల్ బర్డెన్ ఆఫ్ డిసీజ్ స్టడీ 2019లో 850,000 మరణాలను సీసపు బహిర్గతం వల్ల కలిగే హైపర్ టెన్షన్కు ఆపాదించింది, మరియు 2023లో లాన్సెట్ ప్లానెటరీ హెల్త్లో వచ్చిన ఒక అధ్యయనం ప్రకారం ఏటా దాదాపు 5.5 మిలియన్ల మరణాలు కార్డియోవాస్కులర్ వ్యాధి (CVD) వల్ల సంభవిస్తున్నాయని అంచనా వేసింది. 2022లో జర్నల్ ఆఫ్ ది అమెరికన్ కాలేజ్ ఆఫ్ కార్డియాలజీలో వచ్చిన ఒక అధ్యయనం ప్రకారం, 2021లో ప్రపంచవ్యాప్తంగా 1.57 మిలియన్ల మరణాలు "హైపర్ టెన్షన్, స్ట్రోక్, కరోనరీ ఆర్టరీ డిసీజ్, పెరిఫెరల్ ఆర్టరీ డిసీజ్ మరియు ఇతర CVDల" ద్వారా సీసపు బహిర్గతం వల్ల సంభవించాయని అంచనా వేసింది.

సీసపు బహిర్గతం జ్ఞానాత్మక బలహీనతకు ప్రధాన పర్యావరణ కారణం; 24 నెలల వయస్సులో స్వల్పంగా పెరిగిన సీసపు స్థాయిలు కూడా 10 సంవత్సరాల వయస్సులో మేధో మరియు విద్యా పనితీరు లోపాలతో ముడిపడి ఉన్నాయి. అమెరికా జనాభాలో సగం మంది చిన్నతనంలో 5 µg/dL కంటే ఎక్కువ రక్త సీసపు స్థాయిని కలిగి ఉన్నారని అంచనా, ఇది 2015 నాటికి 824 మిలియన్ల IQ పాయింట్ల సంచిత నష్టానికి కారణమైంది.

పర్యావరణ ప్రభావాలు

సీసం మరియు దాని ఉత్పత్తుల వెలికితీత, ఉత్పత్తి, ఉపయోగం మరియు పారవేయడం భూమి యొక్క నేలలు మరియు జలాలను గణనీయంగా కలుషితం చేశాయి. పారిశ్రామిక విప్లవం సమయంలో మరియు ఇరవయ్యవ శతాబ్దపు రెండవ భాగంలో సీసపు గ్యాసోలిన్ కాలంలో సీసపు వాతావరణ ఉద్గారాలు గరిష్ట స్థాయిలో ఉన్నాయి.(United Nations Environment Programme, 2010, p. 4)

సీసపు విడుదలలు సహజ వనరుల (అంటే, సహజంగా సంభవించే సీసం యొక్క సాంద్రత), పారిశ్రామిక ఉత్పత్తి, దహనం మరియు రీసైక్లింగ్, మరియు గతంలో పాతిపెట్టిన సీసాన్ని కదిలించడం నుండి ఉద్భవిస్తాయి.(United Nations Environment Programme, 2010, p. 4) ముఖ్యంగా, ఇతర ఉపయోగాల నుండి సీసాన్ని దశలవారీగా తొలగించినందున, గ్లోబల్ సౌత్‌లో, ప్రపంచ తయారీ కోసం ఉపయోగించే చౌకైన సీసాన్ని వెలికితీసేందుకు రూపొందించిన సీసపు రీసైక్లింగ్ కార్యకలాపాలు బహిర్గతానికి బాగా డాక్యుమెంట్ చేయబడిన వనరుగా మారాయి.(Renfrew, 2019, p. 8) పారిశ్రామికానంతర మరియు పట్టణ ప్రాంతాల్లోని నేలలు మరియు అవక్షేపాలలో సీసపు సాంద్రతలు ఎక్కువగా ఉన్నాయి; బొగ్గు దహనం నుండి ఉత్పన్నమయ్యే ఉద్గారాలతో సహా పారిశ్రామిక ఉద్గారాలు,(Trace element emission, 2012) ప్రపంచంలోని అనేక ప్రాంతాలలో, ముఖ్యంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలలో కొనసాగుతున్నాయి.(United Nations Environment Programme, 2010, p. 6)

సీసం నేలల్లో, ముఖ్యంగా అధిక సేంద్రియ పదార్థం ఉన్న వాటిలో పేరుకుపోవచ్చు, అక్కడ అది వందల నుండి వేల సంవత్సరాల పాటు ఉంటుంది. పర్యావరణ సీసం మొక్కల ఉపరితలాలపై మరియు లోపల కనిపించే ఇతర లోహాలతో పోటీ పడవచ్చు, ఇది కిరణజన్య సంయోగక్రియను నిరోధించవచ్చు మరియు తగినంత అధిక సాంద్రత వద్ద, మొక్కల పెరుగుదల మరియు మనుగడను ప్రతికూలంగా ప్రభావితం చేయవచ్చు. నేలలు మరియు మొక్కల కాలుష్యం సీసం ఆహార గొలుసులో పైకి ఎక్కడానికి అనుమతిస్తుంది, ఇది సూక్ష్మజీవులు మరియు జంతువులను ప్రభావితం చేస్తుంది. జంతువులలో, సీసం అనేక అవయవాలలో విషపూరితాన్ని ప్రదర్శిస్తుంది, మింగడం, పీల్చడం లేదా చర్మ శోషణ తర్వాత నాడీ, రీనల్, పునరుత్పత్తి, హేమాటోపోయిటిక్ మరియు హృదయనాళ వ్యవస్థలను దెబ్బతీస్తుంది.(Assi, Hezmee, Haron, Sabri, 2016) చేపలు నీరు మరియు అవక్షేపం రెండింటి నుండి సీసాన్ని తీసుకుంటాయి;(World Health Organization, 1995) ఆహార గొలుసులో బయోఅక్యుమ్యులేషన్ చేపలు, పక్షులు మరియు సముద్ర క్షీరదాలకు ప్రమాదాన్ని కలిగిస్తుంది.(UK Marine SACs Project, 1999)

మానవజనిత సీసంలో షాట్ మరియు సింకర్ల నుండి వచ్చే సీసం ఉంటుంది. సీసపు ఉత్పత్తి సైట్‌లతో పాటు ఇవి సీసపు కాలుష్యానికి అత్యంత శక్తివంతమైన వనరులలో ఉన్నాయి.(United Nations Environment Programme, 2010, p. 9) 2017లో, USFWS నిర్వహించే భూమిపై వేట మరియు చేపలు పట్టడం కోసం సీసపు షాట్, బుల్లెట్లు మరియు సింకర్లను నిషేధించారు,(McCoy, 2017) కానీ నిషేధం ఒక నెల మాత్రమే అమలులో ఉంది.(Cama, 2017) యూరోపియన్ యూనియన్‌లో ఇలాంటి నిషేధాన్ని పరిశీలిస్తున్నారు.(Layton, 2017)

పర్యావరణంలో సీసాన్ని నిర్ణయించడానికి విశ్లేషణాత్మక పద్ధతులలో స్పెక్ట్రోఫోటోమెట్రీ, ఎక్స్-రే ఫ్లోరోసెన్స్, అటామిక్ స్పెక్ట్రోస్కోపీ మరియు ఎలక్ట్రోకెమికల్ పద్ధతులు ఉన్నాయి. S,S'-మిథైలీన్‌బిస్(N,N-డైఐసోబ్యూటైల్డైథియోకార్బమేట్) అయాన్-ఫోర్ ఆధారంగా ఒక నిర్దిష్ట అయాన్-సెలెక్టివ్ ఎలక్ట్రోడ్ అభివృద్ధి చేయబడింది.(Hauser, 2017, pp. 49–60) సీసపు విషప్రయోగానికి ఒక ముఖ్యమైన బయోమార్కర్ పరీక్ష ప్లాస్మా, సీరం మరియు మూత్రంలో δ-అమినోలెవులినిక్ యాసిడ్ స్థాయిలు.(Lauwerys, Hoet, 2001, pp. 115, 116–117)

నియంత్రణ మరియు నివారణ

1980ల మధ్య నాటికి, పరిశ్రమలో సీసం వాడకంలో గణనీయమైన తగ్గుదల ఉంది. యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లో, పర్యావరణ నిబంధనలు గ్యాసోలిన్, పెయింట్లు, సోల్డర్లు మరియు నీటి వ్యవస్థలతో సహా బ్యాటరీయేతర ఉత్పత్తులలో సీసం వాడకాన్ని తగ్గించాయి లేదా తొలగించాయి. సీసపు ఉద్గారాలను పట్టుకోవడానికి బొగ్గు ఆధారిత విద్యుత్ ప్లాంట్లలో పార్టిక్యులేట్ కంట్రోల్ పరికరాలను అమర్చారు.(Trace element emission, 2012) 1992లో, U.S. కాంగ్రెస్ ఎన్విరాన్‌మెంటల్ ప్రొటెక్షన్ ఏజెన్సీని దేశంలోని పిల్లల రక్త సీసపు స్థాయిలను తగ్గించాలని కోరింది.(Auer, Kover, Aidala, Greenwood, 2016, p. 4) యూరోపియన్ యూనియన్ యొక్క 2003 ప్రమాదకర పదార్థాల పరిమితి ఆదేశం ద్వారా సీసం వాడకం మరింత తగ్గించబడింది.(Petzel, Juuti, Sugimoto, 2004, pp. 122–124) వేట మరియు క్రీడల షూటింగ్ కోసం సీసపు షాట్ వాడకంపై 1993 జాతీయ నిషేధం తర్వాత నెదర్లాండ్స్‌లో సీసపు నిక్షేపణలో పెద్ద తగ్గుదల సంభవించింది: 1990లో 230 టన్నుల నుండి 1995లో 47.5 టన్నులకు.(Deltares, Netherlands Organisation for Applied Scientific Research, 2016) జనరల్ ఏవియేషన్ కోసం Avgas 100LLలో సీసం వాడకం 2022 నాటికి EUలో అనుమతించబడింది.

యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లో, పని ప్రదేశంలో సీసం (lead) కోసం అనుమతించదగిన ఎక్స్‌పోజర్ పరిమితి, ఇందులో లోహ సీసం, అకర్బన సీసపు సమ్మేళనాలు మరియు సీసపు సబ్బులు ఉంటాయి, ఇది 8 గంటల పని దినానికి 50 μg/m³ గా నిర్ణయించబడింది, మరియు 2012లో రక్తంలో సీసపు స్థాయి పరిమితిని 100 గ్రాముల రక్తానికి 5 μg గా నిర్ణయించారు.(Agency for Toxic Substances and Disease Registry, 2017) స్టోన్‌వేర్ (మట్టి పాత్రలు),(Grandjean, 1978, pp. 303–321) వినైల్(Levin, Brown, Kashtock, Jacobs, 2008, p. 1288) (ట్యూబింగ్ మరియు ఎలక్ట్రికల్ తీగల ఇన్సులేషన్ కోసం ఉపయోగించేవి వంటివి), మరియు చైనీస్ ఇత్తడిలో సీసం ఇప్పటికీ హానికరమైన పరిమాణంలో ఉండవచ్చు. పాత ఇళ్లలో ఇప్పటికీ సీసపు పెయింట్ ఉండవచ్చు.(Levin, Brown, Kashtock, Jacobs, 2008, p. 1288) పారిశ్రామిక దేశాలలో వైట్ లెడ్ పెయింట్ అమ్మకం నుండి ఉపసంహరించబడింది, కానీ పసుపు రంగు లెడ్ క్రోమేట్ వంటి ఇతర వర్ణద్రవ్యాల ప్రత్యేక ఉపయోగాలు ఇప్పటికీ ఉన్నాయి,(Crow, 2007) ముఖ్యంగా రోడ్డు మార్కింగ్ పెయింట్‌లో.Lead Chromate: Why it is Banned in Most Industries Apart From Road Markings. Road Traffic Technology. పాత పెయింట్‌ను శాండింగ్ (సానబెట్టడం) చేయడం ద్వారా వచ్చే దుమ్మును పీల్చుకునే అవకాశం ఉంది.(Marino, Landrigan, Graef, Nussbaum, 1990, pp. 1183–1185) చిన్న పిల్లలు నివసించే ఆస్తులలో సీసపు నివారణ కార్యక్రమాలను కొన్ని అధికారులు తప్పనిసరి చేశారు.(Schoch, 1996, p. 111) 2023 నాటికి యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లో సాధారణ విమానయానం కోసం Avgas 100LLలో సీసం వాడకం సాధారణంగా అనుమతించబడింది.(20 November 2019). Leaded Aviation Fuel and the Environment | Federal Aviation Administration. faa.gov.

సీసపు వ్యర్థాలను, అధికార పరిధి మరియు వ్యర్థాల స్వభావాన్ని బట్టి, గృహ వ్యర్థాలుగా (సీసపు నివారణ కార్యకలాపాలను సులభతరం చేయడానికి),(United States Environmental Protection Agency, 2000) లేదా ప్రత్యేక చికిత్స లేదా నిల్వ అవసరమయ్యే ప్రమాదకర వ్యర్థాలుగా పరిగణించవచ్చు.(Lead in Waste, 2016) షూటింగ్ ప్రదేశాలలో సీసం పర్యావరణంలోకి విడుదలవుతుంది మరియు సీసపు కాలుష్యాన్ని ఎదుర్కోవడానికి అనేక సీసపు నిర్వహణ పద్ధతులు అభివృద్ధి చేయబడ్డాయి.(United States Environmental Protection Agency, 2005, p. I-1) ఆమ్ల నేలల్లో సీసం వలసలు పెరగవచ్చు; దీనిని ఎదుర్కోవడానికి, నేలలను తటస్థీకరించడానికి మరియు సీసం లీచ్ అవ్వకుండా నిరోధించడానికి సున్నంతో చికిత్స చేయాలని సూచించబడింది.(United States Environmental Protection Agency, 2005, p. III-5–III-6)

జీవ వ్యవస్థల నుండి సీసాన్ని జీవసంబంధమైన మార్గాల ద్వారా ఎలా తొలగించాలో పరిశోధనలు జరిగాయి: కలుషితమైన నేలలోని సీసాన్ని బయోరెమిడియేషన్ (జీవసంబంధ శుద్ధి) చేసే సామర్థ్యం కోసం చేపల ఎముకలపై పరిశోధనలు జరుగుతున్నాయి.(Freeman, 2012, pp. a20–a21)(Young, 2012) Aspergillus versicolor అనే శిలీంధ్రం పారిశ్రామిక వ్యర్థాల నుండి సీసపు అయాన్లను జలవనరులలోకి విడుదల కాకముందే గ్రహించడంలో ప్రభావవంతంగా పనిచేస్తుంది.(Acton, 2013, pp. 94–95) పర్యావరణం నుండి సీసాన్ని తొలగించే సామర్థ్యం కోసం అనేక బ్యాక్టీరియాలపై పరిశోధనలు జరిగాయి, వీటిలో సల్ఫేట్-తగ్గించే బ్యాక్టీరియా Desulfovibrio మరియు Desulfotomaculum ఉన్నాయి, ఇవి రెండూ జల ద్రావణాలలో అత్యంత ప్రభావవంతంగా పనిచేస్తాయి.(Park, Bolan, Meghara, Naidu, 2011, pp. 162–174) మిల్లెట్ గడ్డి Urochloa ramosa తన కాండం మరియు వేర్ల కణజాలాలలో సీసం మరియు జింక్ వంటి లోహాలను గణనీయమైన మొత్తంలో నిల్వ చేసే సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉంటుంది, ఇది కలుషితమైన నేలల శుద్ధికి ఒక ముఖ్యమైన మొక్కగా మారుస్తుంది.(1 November 2013). "Assessment of metal accumulation capacity of Brachiaria ramosa collected from cement waste dumping area for the remediation of metal contaminated soil.". Ecological Engineering. 60 96–98. doi:10.1016/j.ecoleng.2013.07.043.

ఇవి కూడా చూడండి

• డెరెక్ బ్రైస్-స్మిత్ – యుకెలో పెట్రోల్‌లో సీసానికి వ్యతిరేకంగా ప్రచారం చేసిన మొదటి వ్యక్తులలో ఒకరు
• థామస్ మిడ్గ్లీ జూనియర్ – గ్యాసోలిన్‌లో tetraethyllead కలపడం వల్ల ఇంజిన్ "నాకింగ్" నివారించవచ్చని కనుగొన్నారు
• క్లైర్ కామెరాన్ ప్యాటర్సన్ – యుఎస్‌లో గ్యాసోలిన్‌లో టెట్రాఇథైల్ లెడ్ మరియు ఆహార డబ్బాలలో సీసపు సోల్డర్‌ను నిషేధించడంలో కీలక పాత్ర పోషించారు.
• రాబర్ట్ ఎ. కిహో – గ్యాసోలిన్‌లో సంకలితంగా టెట్రాఇథైల్ లెడ్ వాడకానికి ప్రధాన వైద్య ప్రతిపాదకుడు.

గ్రంథ పట్టిక

Q56050531 30em

• (2013). Issues in Global Environment—Pollution and Waste Management: 2012 Edition. ScholarlyEditions. ISBN 978-1-4816-4665-9.
• Agency for Toxic Substances and Disease Registry. (August 20, 2007). Information for the Community: Lead Toxicity.
• Agency for Toxic Substances and Disease Registry. (2017). Lead Toxicity. What Are U.S. Standards for Lead Levels?.
• Alsfasser, R.. (2007). Moderne anorganische Chemie. Walter de Gruyter. ISBN 978-3-11-019060-1.
• American Geophysical Union. (2017). Human Activity Has Polluted European Air for 2000 Years. Eos Science News.
• Amstock, J. S.. (1997). Handbook of Glass in Construction. McGraw-Hill Professional. ISBN 978-0-07-001619-4.
• Anderson, J.. (1869). Malleability and ductility of metals. Scientific American. 21 (22) 341–43. doi:10.1038/scientificamerican11271869-341.
• (2003). "The memory of the women's white faces: Japaneseness and the ideal image of women". Japan Forum. 15 (1) 55–79. doi:10.1080/0955580032000077739.
• (2016). "The detrimental effects of lead on human and animal health". Veterinary World. 9 (6) 660–671. doi:10.14202/vetworld.2016.660-671.
• (1 March 2016). Toxic Substances: A Half Century of Progress. EPA Alumni Association.
• Audsley, G. A.. (1965). The Art of Organ Building. 2. Courier. ISBN 978-0-486-21315-6.
• (2012). "Environmental Chemistry". W. H. Freeman and Company. ISBN 978-1-4292-7704-4.
• (2008). "Persistent radicals of trivalent tin and lead". Inorganic Chemistry. 47 (21) 9965–78. doi:10.1021/ic801198p.
• (2013). "New experimental limits on the α decays of lead isotopes". European Physical Journal A. 49 (50) 50. doi:10.1140/epja/i2013-13050-7.
• (2015). "Oddy Tests: Adding the Analytical Dimension". Collection Forum. 29 (1–2) 22–36. doi:10.14351/0831-4985-29.1.22.
• (2006). "Lead: Inorganic Chemistry". ISBN 978-0470860786. doi:10.1002/0470862106.ia118.
• (2002). The Natural History of Pompeii. 451–75. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-80054-9.
• (2000). Ancient African Metallurgy: The Sociocultural Context. Rowman & Littlefield. ISBN 978-0-7425-0261-1.
• Blakemore, J. S.. (1985). Solid State Physics. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-31391-9.
• (2009). "Blood Lead Levels and Major Depressive Disorder, Panic Disorder, and Generalized Anxiety Disorder in US Young Adults". Archives of General Psychiatry. 66 (12) 1313–9. doi:10.1001/archgenpsychiatry.2009.164.
• Bremner, H. A.. (2002). Safety and Quality Issues in Fish Processing. Elsevier. ISBN 978-1-85573-678-8.
• (2003). "Webster's New World American Idioms Handbook". John Wiley & Sons. ISBN 978-0-7645-2477-6.
• Brescia, F.. (2012). Fundamentals of Chemistry: A Modern Introduction. Elsevier. ISBN 978-0-323-14231-1.
• Bretherick, L.. (2016). Bretherick's Handbook of Reactive Chemical Hazards. Elsevier. ISBN 978-1-4831-6250-8.
• (2016). The Aqueous Chemistry of Oxides. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-938425-9.
• (1957). "Synthesis of the Elements in Stars". Reviews of Modern Physics. 29 (4) 547–654. doi:10.1103/RevModPhys.29.547.
• Burleson, M.. (2001). The Ceramic Glaze Handbook: Materials, Techniques, Formulas. Sterling. ISBN 9781579904395.
• California Department of Fish and Wildlife. Nonlead Ammunition in California. www.wildlife.ca.gov.
• de Callataÿ, F.. (2005). "The Graeco-Roman economy in the super long-run: Lead, copper, and shipwrecks". Journal of Roman Archaeology. 18 361–72. doi:10.1017/S104775940000742X.
• Cama, T.. (2017). Interior secretary repeals ban on lead bullets. The Hill.
• (2015). Nanoscopic Materials: Size-Dependent Phenomena and Growth Principles. 843–875. Royal Society of Chemistry. ISBN 978-1-78262-494-3.
• Casciani, D.. (2014). Did removing lead from petrol spark a decline in crime?. BBC News.
• Calvo Rebollar, Miguel. (2019). "Construyendo la Tabla Periódica". Prames. ISBN 978-84-8321-908-9.
• Ceccarelli, P.. (2013). Ancient Greek Letter Writing: A Cultural History (600 BC- 150 BC). OUP Oxford. ISBN 978-0-19-967559-3.
• Centers for Disease Control and Prevention. (1997). "Update: blood lead levels--United States, 1991-1994". Morbidity and Mortality Weekly Report. 46 (7) 141–146.
• Centers for Disease Control and Prevention. (2015). Radiation and Your Health.
• Chapurukha Kusimba. (June 20, 2017). Making Cents of Currency's Ancient Rise. Smithsonian Magazine.
• Christensen, N. E.. (2002). Relativistic Electronic Structure Theory — Fundamentals. 11 867–68. Elsevier. ISBN 978-0-08-054046-7. doi:10.1016/s1380-7323(02)80041-3.
• (2002). "Progress in Inorganic Chemistry, Volume 51". 1–144. John Wiley & Sons, Inc.. ISBN 978-0-471-26534-4. doi:10.1002/0471267287.ch1.
• (1981). "Reassessment of the Microcytic Anemia of Lead Poisoning". Pediatrics. 67 (6) 904–906. doi:10.1542/peds.67.6.904.
• (1999). Evaluation of Guidelines for Exposures to Technologically Enhanced Naturally Occurring Radioactive Materials. 26, 30–32. National Academies Press. ISBN 978-0-309-58070-0.
• Concordia University. (2016). Lead acid batteries.
• (2013). Van Nostrand's Scientific Encyclopedia. Springer Science & Business Media. ISBN 978-1-4757-6918-0.
• Copper Development Association. Leaded Coppers. copper.org.
• (2006). The Weiser Concise Guide to Alchemy. Weiser Books. ISBN 978-1-57863-379-1.
• Cox, P. A.. (1997). The Elements: Their Origin, Abundance and Distribution. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-855298-7.
• Crow, J. M.. (2007). Why use lead in paint?. Chemistry World.
• (2004). "Medical Toxicology". 1426. Lippincott Williams & Wilkins. ISBN 978-0-7817-2845-4.
• (2014). "Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry". ISBN 978-3-527-30673-2. doi:10.1002/14356007.a15_193.pub3.
• (2003). "Experimental detection of α-particles from the radioactive decay of natural bismuth". Nature. 422 (6934) 876–78. doi:10.1038/nature01541.
• (2014). "Lead in ancient Rome's city waters". Proceedings of the National Academy of Sciences. 111 (18) 6594–99. doi:10.1073/pnas.1400097111.
• (2016). Lood en zinkemissies door jacht.
• (2009). The Chemistry of Organocopper Compounds. 1 443–526. John Wiley & Sons. ISBN 978-0-470-77296-6.
• Donnelly, J.. (2014). Deep Blue. Hachette Children's Group. ISBN 978-1-4449-2119-9.
• (2017). The Chemistry of Chlorine, Bromine, Iodine and Astatine: Pergamon Texts in Inorganic Chemistry. Elsevier. ISBN 978-1-4831-5832-7.
• (1996). "Traditional Chinese Toggles: Counterweights and Charms". Editions Didier Millet. ISBN 978-981-4260-61-9.
• (2016). A History of Science in Society, Volume I: From the Ancient Greeks to the Scientific Revolution, Third Edition. University of Toronto Press. ISBN 978-1-4426-3503-6.
• Emsley, J.. (2011). "Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements". Oxford University Press. ISBN 978-0-19-960563-7.
• Encyclopedia Judaica: Ossuaries and Sarcophagi. www.jewishvirtuallibrary.org.
• (1992). "Hazardous Materials in the Environment". 49–72 (58). Elsevier Science. ISBN 978-0-444-89078-8. doi:10.1016/s0167-9244(08)70103-3.
• (1908). V.— The meanings and synonyms of plumbago. Transactions of the Philological Society. 26 (2) 133–79. doi:10.1111/j.1467-968X.1908.tb00513.x.
• Finger, S.. (2006). Doctor Franklin's Medicine. University of Pennsylvania Press. ISBN 978-0-8122-3913-3.
• Fiorini, E.. (2010). 2.000 years-old Roman Lead for physics. ASPERA. 7–8.
• Frankenburg, F. R.. (2014). Brain-Robbers: How Alcohol, Cocaine, Nicotine, and Opiates Have Changed Human History. ABC-CLIO. ISBN 978-1-4408-2932-1.
• Frebel, A.. (2015). "Searching for the Oldest Stars: Ancient Relics from the Early Universe". Princeton University. ISBN 978-0-691-16506-6.
• Freeman, K. S.. (2012). "Remediating soil lead with fishbones". Environmental Health Perspectives. 120 (1) a20–a21. doi:10.1289/ehp.120-a20a.
• Funke, K.. (2013). "Solid State Ionics: from Michael Faraday to green energy—the European dimension". Science and Technology of Advanced Materials. 14 (4) 1–50. doi:10.1088/1468-6996/14/4/043502.
• (2003). Smithells Metals Reference Book. Butterworth-Heinemann. ISBN 978-0-08-048096-1.
• Gilfillan, S. C.. (1965). "Lead poisoning and the fall of Rome". Journal of Occupational Medicine. 7 (2) 53–60.
• (1974). The history and topography of Glen Osmond, with map and illustrations. Libraries Board of South Australia. ISBN 9780724300358.
• (2010). Metal stocks in Society – Scientific Synthesis. 17. International Resource Panel. ISBN 978-92-807-3082-1.
• (1978). "Widening perspectives of lead toxicity". Environmental Research. 17 (2) 303–21. doi:10.1016/0013-9351(78)90033-6.
• (1998). Chemistry of the Elements. Butterworth-Heinemann. ISBN 978-0-7506-3365-9.
• Grout, J.. (2017). Lead poisoning and Rome. Encyclopaedia Romana.
• Guberman, D. E.. (2016). 2014 Minerals Yearbook. United States Geological Survey.
• Gulbinska, M. K.. (2014). Lithium-ion Battery Materials and Engineering: Current Topics and Problems from the Manufacturing Perspective. 96. Springer. ISBN 978-1-4471-6548-4.
• Guruswamy, S.. (2000). Engineering properties and applications of lead alloys. Marcel Dekker. ISBN 978-0-8247-8247-4.
• Hadlington, T. J.. (2017). On the Catalytic Efficacy of Low-Oxidation State Group 14 Complexes. Springer. ISBN 978-3-319-51807-7.
• (2015). "Hamilton and Hardy's Industrial Toxicology". John Wiley & Sons. ISBN 978-0-470-92973-5.
• (2017). "Lead: Its Effects on Environment and Health". 17 49–60. ISBN 978-3-11-043433-0. doi:10.1515/9783110434330-003.
• Hernberg, S.. (2000). Lead Poisoning in a Historical Perspective. American Journal of Industrial Medicine. 38 (3) 244–54. doi:<244::AID-AJIM3>3.0.CO;2-F 10.1002/1097-0274(200009)38:3<244::AID-AJIM3>3.0.CO;2-F.
• A History of Cosmetics from Ancient Times. Cosmetics Info.
• Hodge, T. A.. (1981). "Vitruvius, lead pipes and lead poisoning". American Journal of Archaeology. 85 (4) 486–91. doi:10.2307/504874.
• (1994). Greenland ice evidence of hemispheric lead pollution two millennia ago by Greek and Roman civilizations. Science. 265 (5180) 1841–43. doi:10.1126/science.265.5180.1841.
• Hunt, A.. (2014). Dictionary of Chemistry. Routledge. ISBN 978-1-135-94178-9.
• IAEA - Nuclear Data Section. (2017). Livechart - Table of Nuclides - Nuclear structure and decay data. www-nds.iaea.org.
• (2016). New Study Finds Lead Levels in a Majority of Paints Exceed Chinese Regulation and Should Not be on Store Shelves.
• (2013). Timbal dalam Cat Enamel Rumah Tangga di Indonesia. BaliFokus & IPEN.
• Jensen, C. F.. (2013). "Online Location of Faults on AC Cables in Underground Transmission". Springer. ISBN 978-3-319-05397-4.
• (2014). Jedburgh Justice and Kentish Fire: The Origins of English in Ten Phrases and Expressions. Constable. ISBN 978-1-47211-389-4.
• Kaupp, M.. (2014). The Chemical Bond: Chemical Bonding Across the Periodic Table. 1–24. John Wiley & Sons. ISBN 9783527664658. doi:10.1002/9783527664658.ch1.
• Kellett, C.. (2012). Poison and Poisoning: A Compendium of Cases, Catastrophes and Crimes. Accent Press. ISBN 978-1-909335-05-9.
• King, R. B.. (1995). "Inorganic Chemistry of Main Group Elements". VCH Publishers. ISBN 978-1-56081-679-9.
• (2011). Stable Radicals: Fundamentals and Applied Aspects of Odd-Electron Compounds. John Wiley & Sons. ISBN 978-0-470-77083-2. doi:10.1002/9780470666975.ch10.
• Kosnett, M. J.. (2006). "Poisoning and Drug Overdose". 238. McGraw-Hill Professional. ISBN 978-0-07-144333-3.
• Krestovnikoff, M.; Halls, M.. (2006). Scuba Diving. Dorling Kindersley. ISBN 978-0-7566-4063-7.
• Kro

onen, G.. (2013). "Etymological Dictionary of Proto-Germanic". 11. Brill. ISBN 978-90-04-18340-7.

• (2012). How to Build a Habitable Planet: The Story of Earth from the Big Bang to Humankind. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-14006-3.
• (2001). Industrial Chemical Exposure: Guidelines for Biological Monitoring, Third Edition. CRC Press. ISBN 978-1-4822-9383-8.
• Layton, M.. (2017). Lead faces threat of new Euro ban. ShootingUK.
• Lead sling bullet; almond shape; a winged thunderbolt on one side and on the other, in high relief, the inscription DEXAI "Catch!". The British Museum.
• . (2016). Lead garden ornaments. H. Crowther Ltd.
• . (2016). Lead in Waste Disposal. United States Environmental Protection Agency.
• Lead mining. The Northern Echo.
• Levin, H. L.. (2009). The Earth Through Time. John Wiley & Sons. ISBN 978-0-470-38774-0.
• (2008). "Lead exposures in U.S. children, 2008: Implications for prevention". Environmental Health Perspectives. 116 (10) 1285–93. doi:10.1289/ehp.11241.
• (1985). Lead Poisoning: A Historical Perspective. EPA Journal. 11 (4) 15–18.
• (2005). "CRC Handbook of Chemistry and Physics". CRC Press. ISBN 978-0-8493-0484-2.
• (2015). "Early blood lead levels and sleep disturbance in preadolescence". Sleep. 38 (12) 1869–74. doi:10.5665/sleep.5230.
• (2005). What is Your Cosmic Connection to the Elements?. Goddard Space Flight Center.
• (2003). Solar System abundances and condensation temperatures of the elements. The Astrophysical Journal. 591 (2) 1220–47. doi:10.1086/375492.
• (1979). Physiologic and Chemical Basis for Metal Toxicity. Plenum Press. ISBN 978-1-4684-2952-7.
• Macintyre, J. E.. (1992). Dictionary of Inorganic Compounds. CRC Press. ISBN 978-0-412-30120-9.
• (1990). "A case report of lead paint poisoning during renovation of a Victorian farmhouse". American Journal of Public Health. 80 (10) 1183–85. doi:10.2105/AJPH.80.10.1183.
• (2000). ""Cater to the children": the role of the lead industry in a public health tragedy, 1900–55". American Journal of Public Health. 90 (1) 36–46. doi:10.2105/ajph.90.1.36.
• (2008). "Katzung & Trevor's Pharmacology: Examination & Board Review". McGraw-Hill Medical. ISBN 978-0-07-148869-3.
• McCoy, S.. (2017). The End of Lead? Federal Gov't Order Bans Sinkers, Ammo. GearJunkie.
• plain
• Merriam-Webster. Definition of LEAD. www.merriam-webster.com.
• (1977). "Lead in drinking water in soft water areas—health hazards". Science of the Total Environment. 7 (2) 109–15. doi:10.1016/0048-9697(77)90002-X.
• (2017). "Next-generation ice core technology reveals true minimum natural levels of lead (Pb) in the atmosphere: Insights from the Black Death". GeoHealth. 1 (4) 211–219. doi:10.1002/2017GH000064.
• (1990). "Trivalent lead as an intermediate in the oxidation of lead(II) and the reduction of lead(IV) species". Journal of Physical Chemistry. 94 (6) 2722–26. doi:10.1021/j100369a089.
• (2005). "Pediatric Toxicology: Diagnosis and Management of the Poisoned Child". McGraw-Hill Professional. ISBN 978-0-07-141736-5.
• (1998). "Gender and hierarchical differences in lead-contaminated Japanese bone from the Edo period". Journal of Occupational Health. 40 (1) 55–60. doi:10.1539/joh.40.55.
• National Council on Radiation Protection and Measurements. (2004). Structural Shielding Design for Medical X-ray Imaging Facilities. ISBN 978-0-929600-83-3.
• National Institute for Occupational Safety and Health. NIOSH Pocket Guide to Chemical Hazards — Lead. www.cdc.gov.
• (2007). "Lead Exposure and Cardiovascular Disease—A Systematic Review". Environmental Health Perspectives. 115 (3) 472–482. doi:10.1289/ehp.9785.
• (April 2018). "X-Rays, Archaeology and the Chopsticks of Death". Central States Archaeological Journal. 65 (2) 70–74.
• (2012). *lAudh-. Indo-European Etymology.
• Norman, N. C.. (1996). "Periodicity and the s- and p-Block Elements". Oxford University Press. ISBN 978-0-19-855961-0.
• Nriagu, J. O.. (1983). "Saturnine gout among Roman aristocrats — Did lead poisoning contribute to the fall of the Empire?". The New England Journal of Medicine. 308 (11) 660–63. doi:10.1056/NEJM198303173081123.
• (2000). "Emissions of lead and zinc from candles with metal-core wicks". Science of the Total Environment. 250 (1–3) 37–41. doi:10.1016/S0048-9697(00)00359-4.
• Occupational Safety and Health Administration. Substance data sheet for occupational exposure to lead. www.osha.gov.
• Olinsky-Paul, T.. (2013). East Penn and Ecoult battery installation case study webinar. Clean Energy States Alliance.
• (2006). The Organ. Psychology Press. ISBN 978-0-415-94174-7.
• (2009). "surma". Oxford English Dictionary.
• (2011). Bacterial-assisted immobilization of lead in soils: Implications for remediation. Pedologist. 162–74.
• Parker, R. B.. (2005). The New Cold-Molded Boatbuilding: From Lofting to Launching. WoodenBoat Books. ISBN 978-0-937822-89-0.
• Parthé, E.. (1964). Crystal Chemistry of Tetrahedral Structures. CRC Press. ISBN 978-0-677-00700-7.
• Pauling, L.. (1947). General Chemistry. W. H. Freeman and Company. ISBN 978-0-486-65622-9.
• (1981). "RHEED study of the initial stages of crystallization and oxidation of lead and tin". Journal of Crystal Growth. 53 (2) 382–396. doi:10.1016/0022-0248(81)90088-9.
• (2004). Handbook of Lead-Free Solder Technology for Microelectronic Assemblies. CRC Press. ISBN 978-0-8247-5249-1.
• Polyanskiy, N. G.. (1986). Nauka.
• Prasad, P. J.. (2010). Conceptual Pharmacology. Universities Press. ISBN 978-81-7371-679-9.
• Primary Lead Refining Technical Notes. LDA International.
• Progressive Dynamics, Inc.. How Lead Acid Batteries Work: Battery Basics. progressivedyn.com.
• Putnam, B.. (2003). The Sculptor's Way: A Guide to Modelling and Sculpture. Dover Publications. ISBN 978-0-486-42313-5.
• Pyykkö, P.. (1988). "Relativistic effects in structural chemistry". Chemical Reviews. 88 (3) 563–94. doi:10.1021/cr00085a006.
• Rabinowitz, M. B.. (1995). Lead in Paint, Soil, and Dust: Health Risks, Exposure Studies, Control Measures, Measurement Methods, and Quality Assurance. 63–75. ASTM. ISBN 978-0-8031-1884-3. doi:10.1520/stp12967s.
• (2012). Radioactive Decay Series. MIT OpenCourseWare.
• (1980). Lyman Cast Bullet Handbook. Lyman Products Corporation.
• Randerson, J.. (2002). Candle pollution. New Scientist. (2348).
• (2010). "Lead and the Romans". Journal of Chemical Education. 87 (10) 1052–55. doi:10.1021/ed100631y.
• Renfrew, Daniel. (2019). "Life without lead: contamination, crisis, and hope in Uruguay". University of California Press. ISBN 978-0-520-96824-0.
• (2006). "Lead poisoning in ancient Rome". Acta Theologica. 26 (2) 147–64 (149–51). doi:10.4314/actat.v26i2.52570.
• Rich, V.. (1994). The International Lead Trade. Woodhead Publishing. ISBN 978-0-85709-994-5.
• (2015). "The Elements of Environmental Pollution". Routledge. ISBN 978-0-415-85919-6.
• (2012). "Lead poisoning: Historical aspects of a paradigmatic "occupational and environmental disease"". Safety and Health at Work. 3 (1) 11–16. doi:10.5491/SHAW.2012.3.1.11.
• (2009). "The end of nucleosynthesis: Production of lead and thorium in the early galaxy". The Astrophysical Journal. 698 (2) 1963–80. doi:10.1088/0004-637X/698/2/1963.
• Rogalski, A.. (2010). Infrared Detectors. CRC Press. ISBN 978-1-4200-7671-4.
• Röhr, C.. (2017). Intermetallische Phasen. Universitat Freiburg.
• (2003). "Rudolph's Pediatrics". 369. McGraw-Hill Professional. ISBN 978-0-8385-8285-5.
• Samson, G. W.. (1885). The divine law as to wines. J. B. Lippincott & Co..
• Scarborough, J.. (1984). "The myth of lead poisoning among the Romans: An essay review". Journal of the History of Medicine and Allied Sciences. 39 (4) 469–475. doi:10.1093/jhmas/39.4.469.
• Schoch, R. M.. (1996). "Case Studies in Environmental Science". West Publishing. ISBN 978-0-314-20397-7.
• (2008). Endocrine disruptors and abnormalities of pubertal development. Basic & Clinical Pharmacology & Toxicology. 102 (2) 168–175. doi:10.1111/j.1742-7843.2007.00180.x.
• (2013). "Templated three-dimensional growth of quasicrystalline lead". Nature Communications. 4. doi:10.1038/ncomms3715.
• (2014). "Crystalline and quasicrystalline allotropes of Pb formed on the fivefold surface of icosahedral Ag-In-Yb". The Journal of Chemical Physics. 140 (17) 174710. doi:10.1063/1.4873596.
• Silverman, M. S.. (1966). "High-pressure (70-k) synthesis of new crystalline lead dichalcogenides". Inorganic Chemistry. 5 (11) 2067–69. doi:10.1021/ic50045a056.
• Singh, P.. (2017). Over 73% of paints found to have excessive lead: Study. Times of India.
• (1993). "Neurotoxic effects of lead exposure among printing press workers". Bulletin of Environmental Contamination and Toxicology. 51 (4) 490–93. doi:10.1007/BF00192162.
• (1964). "Atomic Radii in Crystals". The Journal of Chemical Physics. 41 (10) 3199–3204. doi:10.1063/1.1725697.
• (July 2012). "Evaluation of specific cost of obtainment of lead-208 isotope by gas centrifuges using various raw materials". Theoretical Foundations of Chemical Engineering. 46 (4) 373–378. doi:10.1134/s0040579512040161.
• Sokol, Rebecca C.. (2005). [Qt8LEB7_HyQC Metals, Fertility, and Reproductive Toxicity]. 117–53. CRC Press. ISBN 978-0-415-70040-5.
• (2003). "Tris(triphenylplumbyl)plumbate: An anion with three stretched lead–lead bonds". Chemical Communications. (18) 2342–2343. doi:10.1039/B305217F.
• Stone, R.. (1997). "An Element of Stability". Science. 278 (5338) 571–572. doi:10.1126/science.278.5338.571.
• (1998). Metals in the Service of Man. Penguin Books. ISBN 978-0-14-025776-2.
• Szczepanowska, H. M.. (2013). Conservation of Cultural Heritage: Key Principles and Approaches. Routledge. ISBN 978-0-415-67474-4.
• (1987). Bound-state beta decay of highly ionized atoms. Physical Review C. 36 (4) 1522–1528. doi:10.1103/physrevc.36.1522.
• Tarragó, A.. (2012). Case Studies in Environmental Medicine (CSEM) Lead Toxicity. Agency for Toxic Substances and Disease Registry.
• (1998). "Studies of lead corrosion in acetic acid environments". Studies in Conservation. 43 (1) 17–32. doi:10.2307/1506633.
• Theodore Low De Vinne. (1899). "The Practice of Typography: A Treatise on the Processes of Type-making, the Point System, the Names, Sizes, Styles, and Prices of Plain Printing Types". Century Company.
• . Think Lead research summary. The Lead Sheet Association.
• Thomson, T.. (1830). The History of Chemistry. Henry Colburn and Richard Bentley (publishers). ISBN 9780405066238.
• (2001). Lead: The Facts. International Lead Association. ISBN 978-0-9542496-0-1.
• (2002). "Autocatalytic oxidation of lead crystallite surfaces". Science. 297 (5589) 2033–35. doi:10.1126/science.297.5589.2033.
• Tolliday, B.. (2014). Significant growth in lead usage underlines its importance to the global economy. International Lead Association.
• (2003). Toronto museum explores history of contraceptives. ABC News.
• Toxic Substances Portal – Lead. Agency for Toxic Substances and Disease Registry.
• (2007). Toxicological Profile for Lead. Agency for Toxic Substances and Disease Registry/Division of Toxicology and Environmental Medicine.
• . (2012). Trace element emission from coal. IEA Clean Coal Centre.
• (2006). Comparison of sodium and lead-cooled fast reactors regarding reactor physics aspects, severe safety and economical issues. Nuclear Engineering and Design. 236 (14–16) 1589–98. doi:10.1016/j.nucengdes.2006.04.019.
• Tungate, M.. (2011). Branded Beauty: How Marketing Changed the Way We Look. Kogan Page Publishers. ISBN 978-0-7494-6182-9.
• UK Marine SACs Project. (1999). Water Quality.
• United Nations Environment Programme. (2010). Final review of scientific information on lead. Chemicals Branch, Division of Technology, Industry and Economics.
• United States Environmental Protection Agency. (2010). AP 42 Compilation of Air Pollutant Emission Factors.
• United States Environmental Protection Agency. (2000). Regulatory Status of Waste Generated by Contractors and Residents from Lead-Based Paint Activities Conducted in Households (August 2000).
• United States Environmental Protection Agency. (2005). Best Management Practices for Lead at Outdoor Shooting Ranges.
• United States Food and Drug Administration. (2015). Q3D Elemental Impurities Guidance for Industry. 41. United States Department of Health and Human Services.
• United States Geological Survey. (1973). Geological Survey Professional Paper. 314. United States Government Publishing Office.
• United States Geological Survey. (2005). Lead.
• United States Geological Survey. (2017). Lead.
• University of California Nuclear Forensic Search Project. Decay Chains. Nuclear Forensics: A Scientific Search Problem.
• (1986–1987). Этимологический словарь русского языка. Progress.
• (2013). The Preservation and Repair of Historic Stained and Leaded Glass. United States Department of the Interior.
• Waldron, H. A.. (1985). "Lead and lead poisoning in antiquity". Medical History. 29 (1) 107–08. doi:10.1017/S0025727300043878.
• (2015). "Lead toxicity: A review". Interdisciplinary Toxicology. 8 (2) 55–64. doi:10.1515/intox-2015-0009.
• (1983). CRC Handbook of Chemistry and Physics: A Ready-reference Book of Chemical and Physical Data. CRC Press. ISBN 978-0-8493-0464-4.
• . Weatherings to Parapets and Cornices. The Lead Sheet Association.
• Webb, G. A.. (2000). Nuclear Magnetic Resonance. Royal Society of Chemistry. ISBN 978-0-85404-327-9.
• (2015). "Superconductivity in the elements, alloys and simple compounds". Physica C: Superconductivity and Its Applications. 514 17–27. doi:10.1016/j.physc.2015.02.037.
• (1996). General chemistry with qualitative analysis. Saunders College. ISBN 978-0-03-012864-6.
• (2001). "Inorganic Chemistry". Academic Press. ISBN 978-0-12-352651-9.
• (2005). PVC Handbook. Hanser. ISBN 978-1-56990-379-7.
• Willey, D. G.. (1999). The physics behind four amazing demonstrations — CSI. Skeptical Inquirer. 23 (6).
• Winder, C.. (1993a). The history of lead — Part 1. LEAD Action News. 2 (1).
• Winder, C.. (1993b). The history of lead — Part 3. LEAD Action News. 2 (3).
• Windholz, M.. (1976). "Merck Index of Chemicals and Drugs". Merck & Co.. ISBN 978-0-911910-26-1.
• (2021). Sending Laurion Back to the Future: Bronze Age Silver and the Source of Confusion. Internet Archaeology. 56 (9). doi:10.11141/ia.56.9.
• World Health Organization. (1995). Environmental Health Criteria 165: Inorganic Lead.
• World Health Organization. (2000). Air quality guidelines for Europe. 149–53. Regional Office for Europe. ISBN 978-92-890-1358-1.
• World Health Organization. (2018). Lead poisoning and health.
• World Nuclear Association. (2015). Nuclear Radiation and Health Effects.
• (1990). Annual Reports on NMR Spectroscopy. 22 249–303. Academic Press. ISBN 978-0-08-058405-8. doi:10.1016/S0066-4103(08)60257-4.
• (2006). "A low-dimensional arrangement of [Pb₉]^4· clusters in [K(18-crown-6)]₂K₂Pb₉·(en)_1.5". Inorganica Chimica Acta. 359 (15) 4774–78. doi:10.1016/j.ica.2006.04.017.
• Young, S.. (2012). Battling lead contamination, one fish bone at a time. Compass.
• (2004). Chinese Coins: Money in History and Society. Long River Press. ISBN 978-1-59265-017-0.
• (2012). "Impacts of lead/zinc mining and smelting on the environment and human health in China". Environmental Monitoring and Assessment. 184 (4) 2261–73. doi:10.1007/s10661-011-2115-6.
• Zhao, F.. (2008). Information Technology Entrepreneurship and Innovation. 440. IGI Global. ISBN 978-1-59904-902-1.
• (1989). "Inorganic Reactions and Methods, the Formation of Bonds to Halogens". John Wiley & Sons. ISBN 978-0-471-18656-4.
• Zweifel, H.. (2009). Plastics Additives Handbook. Hanser. ISBN 978-3-446-40801-2.
• Zýka, J.. (1966). "Analytical study of the basic properties of lead tetraacetate as oxidizing agent". Pure and Applied Chemistry. 13 (4) 569–81. doi:10.1351/pac196613040569.

మరింత చదవడానికి

• (2017). "Lead: Its Effects on Environment and Health". 17. De Gruyter. ISBN 978-3-11-044107-9. విషయ సూచిక
• (2006). Lead Chemistry, Analytical Aspects. Environmental Impacts and Health Effects. Elsevier. ISBN 978-0-444-52945-9.
• (2003). "Toxicologic and epidemiologic clues from the characterization of the 1952 London smog fine particulate matter in archival autopsy lung tissues". Environmental Health Perspectives. 111 (9) 1209–1214. doi:10.1289/ehp.6114.
• ఇంగాల్స్, వాల్టర్ రెంటన్ (1865-), Lead Smelting and Refining, With Some Notes on Lead Mining
• (2014). "Assessing the mechanism of DNA damage induced by lead through direct and indirect interactions". Journal of Photochemistry and Photobiology B: Biology. 136 46–53. doi:10.1016/j.jphotobiol.2014.04.020.

బాహ్య లంకెలు

• The Toxicology of Heavy Metals: Getting the Lead Out, అమెరికన్ సొసైటీ ఫర్ క్లినికల్ పాథాలజీ
• usgs.gov: సీసం (Lead) (మినరల్ కమోడిటీ సమ్మరీస్ 2025)

---

మూలం: ఇంగ్లీష్ వికీపీడియాలోని “Lead” వ్యాసానికి అనువాదం. మూల వ్యాసం: https://en.wikipedia.org/wiki/Lead ఈ అనువాదం స్వయంచాలకంగా రూపొందించబడింది.