క్లోరిన్

From LTRC
Revision as of 19:42, 28 September 2026 by Abhinaya (talk | contribs) (ఇంగ్లీష్ వికీపీడియాలోని “Chlorine” వ్యాసానికి తెలుగు అనువాదం)
(diff) ← Older revision | Latest revision (diff) | Newer revision → (diff)
Chlorine
engvar en-GB

క్లోరిన్ ఒక రసాయన మూలకం; దీని చిహ్నం Cl మరియు పరమాణు సంఖ్య 17. హాలోజన్లలో రెండవ అత్యంత తేలికైనది, ఇది ఆవర్తన పట్టికలో ఫ్లోరిన్ మరియు బ్రోమిన్ల మధ్య ఉంటుంది మరియు దీని ధర్మాలు ఎక్కువగా వాటి మధ్యస్థంగా ఉంటాయి. క్లోరిన్ గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద పసుపు-ఆకుపచ్చ రంగులో ఉండే వాయువు. ఇది అత్యంత చర్యాశీలత కలిగిన మూలకం మరియు బలమైన ఆక్సీకరణ కారకం: మూలకాలలో, ఇది అత్యధిక ఎలక్ట్రాన్ ఎఫినిటీని మరియు సవరించిన పాలింగ్ స్కేలుపై ఆక్సిజన్ మరియు ఫ్లోరిన్ తర్వాత మూడవ అత్యధిక ఎలక్ట్రోనెగటివిటీని కలిగి ఉంది.

మధ్యయుగ రసవాదులు నిర్వహించిన ప్రయోగాలలో క్లోరిన్ ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించింది, ఇందులో సాధారణంగా అమ్మోనియం క్లోరైడ్ (సాల్ అమోనియాక్) మరియు సోడియం క్లోరైడ్ (టేబుల్ సాల్ట్) వంటి క్లోరైడ్ లవణాలను వేడి చేయడం ద్వారా హైడ్రోజన్ క్లోరైడ్, మెర్క్యురీ(II) క్లోరైడ్ (కొరోసివ్ సబ్లిమేట్) మరియు ఆక్వా రీజియా వంటి క్లోరిన్ కలిగిన వివిధ రసాయన పదార్థాలను ఉత్పత్తి చేసేవారు. అయితే, స్వతంత్ర క్లోరిన్ వాయువు ఒక ప్రత్యేక పదార్థమని 1630 ప్రాంతంలో జాన్ బాప్టిస్ట్ వాన్ హెల్మాంట్ గుర్తించారు. కార్ల్ విల్హెల్మ్ షీలే 1774లో క్లోరిన్ వాయువు గురించి వివరణ రాస్తూ, అది ఒక కొత్త మూలకం యొక్క ఆక్సైడ్ అని భావించారు. 1809లో, రసాయన శాస్త్రవేత్తలు ఈ వాయువు ఒక స్వచ్ఛమైన మూలకం కావచ్చని సూచించారు, దీనిని 1810లో సర్ హంఫ్రీ డేవీ ధృవీకరించారు. ఆయన దీనికి ప్రాచీన గ్రీకు పదం χλωρός (khlōrós, "లేత ఆకుపచ్చ") నుండి దాని రంగు కారణంగా క్లోరిన్ అని పేరు పెట్టారు.

దాని గొప్ప చర్యాశీలత కారణంగా, భూమి యొక్క పొరలో ఉన్న క్లోరిన్ అంతా అయానిక్ క్లోరైడ్ సమ్మేళనాల రూపంలో ఉంటుంది, ఇందులో టేబుల్ సాల్ట్ కూడా ఉంది. ఇది భూమి యొక్క పొరలో (ఫ్లోరిన్ తర్వాత) రెండవ అత్యంత సమృద్ధిగా ఉండే హాలోజన్ మరియు 20వ అత్యంత సమృద్ధిగా ఉండే మూలకం. అయినప్పటికీ, సముద్రపు నీటిలో ఉన్న భారీ క్లోరైడ్ నిల్వల ముందు ఈ స్ఫటిక నిక్షేపాలు చాలా తక్కువ.

మూలక క్లోరిన్ వాణిజ్యపరంగా ఉప్పునీరు నుండి విద్యుద్విశ్లేషణ ద్వారా, ప్రధానంగా క్లోరాల్కలీ ప్రక్రియలో ఉత్పత్తి చేయబడుతుంది. మూలక క్లోరిన్ యొక్క అధిక ఆక్సీకరణ సామర్థ్యం వాణిజ్య బ్లీచ్‌లు మరియు క్రిమిసంహారకాలు అభివృద్ధికి దారితీసింది, మరియు రసాయన పరిశ్రమలో అనేక ప్రక్రియలకు ఇది ఒక రియాజెంట్గా ఉపయోగపడుతుంది. క్లోరిన్ అనేక రకాల వినియోగదారు ఉత్పత్తుల తయారీలో ఉపయోగించబడుతుంది, వాటిలో సుమారు మూడింట రెండు వంతులు పాలీవినైల్ క్లోరైడ్ (PVC) వంటి సేంద్రీయ రసాయనాలు, ప్లాస్టిక్స్ ఉత్పత్తికి అనేక మధ్యంతర పదార్థాలు మరియు మూలకాన్ని కలిగి ఉండని ఇతర తుది ఉత్పత్తులు. సాధారణ క్రిమిసంహారకారిగా, మూలక క్లోరిన్ మరియు క్లోరిన్-ఉత్పత్తి చేసే సమ్మేళనాలు ఈత కొలనులలో వాటిని పరిశుభ్రంగా ఉంచడానికి నేరుగా ఉపయోగించబడతాయి. అధిక సాంద్రత వద్ద మూలక క్లోరిన్ అత్యంత ప్రమాదకరమైనది మరియు చాలా జీవులకు విషపూరితం. రసాయన యుద్ధ కారకంగా, క్లోరిన్ మొదటిసారిగా మొదటి ప్రపంచ యుద్ధంలో విష వాయువు ఆయుధంగా ఉపయోగించబడింది.

క్లోరైడ్ అయాన్ల రూపంలో, క్లోరిన్ తెలిసిన అన్ని జీవ జాతులకు అవసరం. ఇతర రకాల క్లోరిన్ సమ్మేళనాలు జీవులలో అరుదుగా ఉంటాయి, మరియు కృత్రిమంగా ఉత్పత్తి చేయబడిన క్లోరినేటెడ్ ఆర్గానిక్స్ జడత్వం నుండి విషపూరితం వరకు ఉంటాయి. ఎగువ వాతావరణంలో, క్లోరోఫ్లోరోకార్బన్‌ల వంటి క్లోరిన్ కలిగిన సేంద్రీయ అణువులు ఓజోన్ క్షీణతకు కారణమవుతున్నాయి. బ్యాక్టీరియాకు వ్యతిరేకంగా రోగనిరోధక వ్యవస్థ ప్రతిస్పందనలో భాగంగా న్యూట్రోఫిల్లలో క్లోరైడ్ అయాన్ల ఆక్సీకరణ ద్వారా తక్కువ పరిమాణంలో మూలక క్లోరిన్ ఉత్పత్తి అవుతుంది.

చరిత్ర

క్లోరిన్ యొక్క అత్యంత సాధారణ సమ్మేళనం, సోడియం క్లోరైడ్, పురాతన కాలం నుండి తెలుసు; పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు 3000 BC నాటికే రాతి ఉప్పు మరియు 6000 BC నాటికే ఉప్పునీరు ఉపయోగించినట్లు ఆధారాలను కనుగొన్నారు.[1]

ప్రారంభ ఆవిష్కరణలు

900 ప్రాంతంలో, జాబిర్ ఇబ్న్ హయ్యన్ (లాటిన్: గెబెర్) మరియు పర్షియన్ వైద్యుడు మరియు రసవాది అబూ బకర్ అల్-రాజీ ( 865–925, లాటిన్: రాజెస్) పేరుతో ఉన్న అరబిక్ రచనల రచయితలు సాల్ అమోనియాక్ (అమ్మోనియం క్లోరైడ్)తో ప్రయోగాలు చేస్తున్నారు, దీనిని విట్రియోల్ (వివిధ లోహాల హైడ్రేటెడ్ సల్ఫేట్లు)తో కలిపి స్వేదనం చేసినప్పుడు హైడ్రోజన్ క్లోరైడ్ ఉత్పత్తి అయ్యింది.[2] అయితే, క్లోరైడ్ లవణాలతో చేసిన ఈ ప్రారంభ ప్రయోగాలలో, వాయు ఉత్పత్తులను పారవేసినట్లు కనిపిస్తుంది, మరియు రసాయన ఉపయోగం కోసం దీనిని ఎలా వాడాలో కనుగొనకముందే హైడ్రోజన్ క్లోరైడ్ అనేకసార్లు ఉత్పత్తి చేయబడి ఉండవచ్చు.[3] అటువంటి మొదటి ఉపయోగాలలో ఒకటి మెర్క్యురీ(II) క్లోరైడ్ (కొరోసివ్ సబ్లిమేట్) సంశ్లేషణ, దీనిని పాదరసాన్ని ఆలం మరియు అమ్మోనియం క్లోరైడ్‌తో లేదా విట్రియోల్ మరియు సోడియం క్లోరైడ్‌తో వేడి చేయడం ద్వారా ఉత్పత్తి చేయడం గురించి మొదట De aluminibus et salibus ("ఆలం మరియు ఉప్పుల గురించి", అబూ బకర్ అల్-రాజీకి తప్పుగా ఆపాదించబడిన పదకొండవ లేదా పన్నెండవ శతాబ్దపు అరబిక్ గ్రంథం మరియు పన్నెండవ శతాబ్దపు ద్వితీయార్థంలో లాటిన్‌లోకి అనువదించబడింది గెరార్డ్ ఆఫ్ క్రెమోనా, 1144–1187)లో వివరించబడింది.[4] మరొక ముఖ్యమైన అభివృద్ధి సూడో-గెబెర్ (De inventione veritatisలో, "నిజం యొక్క ఆవిష్కరణ గురించి", c. 1300 తర్వాత) కనుగొన్నది ఏమిటంటే, అమ్మోనియం క్లోరైడ్‌ను నైట్రిక్ యాసిడ్కు జోడించడం ద్వారా, బంగారాన్ని కరిగించగల బలమైన ద్రావణిని (అంటే, ఆక్వా రీజియా) తయారు చేయవచ్చు.[5] ఆక్వా రీజియా అనేది అస్థిరమైన మిశ్రమం అయినప్పటికీ, ఇది నిరంతరం స్వతంత్ర క్లోరిన్ వాయువును కలిగి ఉన్న పొగలను విడుదల చేస్తుంది, ఈ క్లోరిన్ వాయువును c. 1630 వరకు పట్టించుకోలేదు, అప్పుడు బ్రాబాంటియన్ రసాయన శాస్త్రవేత్త మరియు వైద్యుడు జాన్ బాప్టిస్ట్ వాన్ హెల్మాంట్ దీనిని ఒక ప్రత్యేక వాయు పదార్థంగా గుర్తించారు.[6][en 1]

వేరుచేయడం

ఈ మూలకాన్ని 1774లో స్వీడిష్ రసాయన శాస్త్రవేత్త కార్ల్ విల్హెల్మ్ షీలే మొదటిసారిగా వివరంగా అధ్యయనం చేశారు, మరియు ఆవిష్కరణ ఘనత ఆయనకే దక్కుతుంది.[7][8] షీలే MnO2 (ఖనిజ పైరోలుసైట్ వలె)ను HClతో చర్య జరిపి క్లోరిన్‌ను ఉత్పత్తి చేశారు:[6]

4 HCl + MnO2 → MnCl2 + 2 H2O + Cl2

షీలే క్లోరిన్ యొక్క అనేక ధర్మాలను గమనించారు: లిట్మస్పై బ్లీచింగ్ ప్రభావం, కీటకాలపై ప్రాణాంతక ప్రభావం, పసుపు-ఆకుపచ్చ రంగు మరియు ఆక్వా రీజియాను పోలిన వాసన.[9] ఆయన దీనిని "డీఫ్లోజిస్టికేటెడ్ మ్యూరియాటిక్ యాసిడ్ ఎయిర్" అని పిలిచారు, ఎందుకంటే ఇది ఒక వాయువు (అప్పట్లో "ఎయిర్స్" అని పిలిచేవారు) మరియు ఇది హైడ్రోక్లోరిక్ యాసిడ్ (అప్పట్లో "మ్యూరియాటిక్ యాసిడ్" అని పిలిచేవారు) నుండి వచ్చింది.[8] ఆయన క్లోరిన్‌ను ఒక మూలకంగా స్థాపించడంలో విఫలమయ్యారు.[8]

ఆ సమయంలో సాధారణ రసాయన సిద్ధాంతం ప్రకారం ఆమ్లం అనేది ఆక్సిజన్‌ను కలిగి ఉన్న సమ్మేళనం (మూలకం పేరు గ్రీకు మూలాలైన oxys ("ఆమ్లం") మరియు -genēs ("ఉత్పత్తిదారు", అక్షరాలా 'జనింపజేసేది') నుండి వచ్చింది[10], కాబట్టి క్లాడ్ బెర్తోలెట్తో సహా అనేకమంది రసాయన శాస్త్రవేత్తలు, షీలే యొక్క డీఫ్లోజిస్టికేటెడ్ మ్యూరియాటిక్ యాసిడ్ ఎయిర్ అనేది ఆక్సిజన్ మరియు ఇంకా కనుగొనబడని మూలకం, మ్యూరియాటికమ్ల కలయిక అని సూచించారు.[11][12]

1809లో, జోసెఫ్ లూయిస్ గే-లుసాక్ మరియు లూయిస్-జాక్వెస్ థెనార్డ్ డీఫ్లోజిస్టికేటెడ్ మ్యూరియాటిక్ యాసిడ్ ఎయిర్ను బొగ్గుతో చర్య జరిపి స్వతంత్ర మూలకం మ్యూరియాటికమ్ను (మరియు కార్బన్ డయాక్సైడ్) విడుదల చేయడానికి ప్రయత్నించారు.[8] వారు విజయం సాధించలేదు మరియు ఒక నివేదికను ప్రచురించారు, అందులో వారు డీఫ్లోజిస్టికేటెడ్ మ్యూరియాటిక్ యాసిడ్ ఎయిర్ ఒక మూలకం కావచ్చనే అవకాశాన్ని పరిశీలించారు, కానీ వారు నమ్మలేదు.[13]

1810లో, సర్ హంఫ్రీ డేవీ అదే ప్రయోగాన్ని మళ్ళీ ప్రయత్నించి, ఆ పదార్థం ఒక మూలకమని, సమ్మేళనం కాదని నిర్ధారించారు.[8] ఆయన తన ఫలితాలను ఆ సంవత్సరం నవంబర్ 15న రాయల్ సొసైటీకి ప్రకటించారు.[6] ఆ సమయంలో, ఆయన ఈ కొత్త మూలకానికి గ్రీకు పదం χλωρος (chlōros, "ఆకుపచ్చ-పసుపు") నుండి "క్లోరిన్" అని పేరు పెట్టారు, ఇది దాని రంగును సూచిస్తుంది.[14] "ఉప్పు ఉత్పత్తిదారు" అని అర్థం వచ్చే "హాలోజన్" అనే పదాన్ని మొదట 1811లో జోహాన్ సలోమో క్రిస్టోఫ్ ష్వీగర్ క్లోరిన్ కోసం ఉపయోగించారు.[15] ఈ పదాన్ని తర్వాత జోన్స్ జాకబ్ బెర్జెలియస్ 1826లో చేసిన సూచన తర్వాత క్లోరిన్ కుటుంబంలోని అన్ని మూలకాలను (ఫ్లోరిన్, బ్రోమిన్, అయోడిన్) వివరించడానికి సాధారణ పదంగా ఉపయోగించారు.[16][17] 1823లో, మైఖేల్ ఫారడే మొదటిసారిగా క్లోరిన్‌ను ద్రవీకరించారు,[18][19][20] మరియు అప్పట్లో "ఘన క్లోరిన్" అని పిలువబడేది క్లోరిన్ హైడ్రేట్ (Cl2·H2O) నిర్మాణాన్ని కలిగి ఉందని నిరూపించారు.[6]

తర్వాతి ఉపయోగాలు

క్లోరిన్ వాయువును 1785లో ఫ్రెంచ్ రసాయన శాస్త్రవేత్త క్లాడ్ లూయిస్ బెర్తోలెట్ వస్త్రాలను బ్లీచ్ చేయడానికి మొదటిసారిగా ఉపయోగించారు.[21][22] ఆధునిక బ్లీచ్‌లు బెర్తోలెట్ చేసిన తర్వాతి పని ఫలితంగా వచ్చాయి, ఆయన 1789లో పారిస్‌లోని జావెల్ పట్టణంలో తన ప్రయోగశాలలో సోడియం కార్బోనేట్ ద్రావణం ద్వారా క్లోరిన్ వాయువును పంపి మొదటిసారిగా సోడియం హైపోక్లోరైట్ను ఉత్పత్తి చేశారు. ఫలితంగా వచ్చిన ద్రవం, "Eau de Javel" ("జావెల్ వాటర్") అని పిలువబడింది, ఇది సోడియం హైపోక్లోరైట్ యొక్క బలహీనమైన ద్రావణం. ఈ ప్రక్రియ అంత సమర్థవంతంగా లేదు, మరియు ప్రత్యామ్నాయ ఉత్పత్తి పద్ధతుల కోసం వెతికారు. స్కాటిష్ రసాయన శాస్త్రవేత్త మరియు పారిశ్రామికవేత్త చార్లెస్ టెన్నాంట్ మొదట కాల్షియం హైపోక్లోరైట్ ("క్లోరినేటెడ్ లైమ్") ద్రావణాన్ని, తర్వాత ఘన కాల్షియం హైపోక్లోరైట్ (బ్లీచింగ్ పౌడర్)ను ఉత్పత్తి చేశారు.[21] ఈ సమ్మేళనాలు తక్కువ స్థాయి మూలక క్లోరిన్‌ను ఉత్పత్తి చేశాయి మరియు సోడియం హైపోక్లోరైట్ కంటే సమర్థవంతంగా రవాణా చేయబడ్డాయి, ఇది నీటిని తొలగించడానికి శుద్ధి చేసినప్పుడు ప్రమాదకరమైన శక్తివంతమైన మరియు అస్థిరమైన ఆక్సీకరణిగా మారినందున పలుచని ద్రావణాలుగా మిగిలిపోయింది. పంతొమ్మిదవ శతాబ్దం చివరలో, ఇ. ఎస్. స్మిత్ సోడియం హైడ్రాక్సైడ్ మరియు క్లోరిన్ వాయువును ఉత్పత్తి చేయడానికి ఉప్పునీరు యొక్క విద్యుద్విశ్లేషణను కలిగి ఉన్న సోడియం హైపోక్లోరైట్ ఉత్పత్తి పద్ధతిని పేటెంట్ పొందారు, ఇవి కలిసి సోడియం హైపోక్లోరైట్‌ను ఏర్పరుస్తాయి.[23] దీనిని క్లోరాల్కలీ ప్రక్రియ అని పిలుస్తారు, ఇది 1892లో పారిశ్రామిక స్థాయిలో మొదటిసారిగా ప్రవేశపెట్టబడింది, మరియు ఇప్పుడు చాలా వరకు మూలక క్లోరిన్ మరియు సోడియం హైడ్రాక్సైడ్‌కు మూలం.[24] 1884లో, జర్మనీలోని కెమిషే ఫ్యాబ్రిక్ గ్రీషీమ్ మరొక క్లోరాల్కలీ ప్రక్రియను అభివృద్ధి చేసింది, ఇది 1888లో వాణిజ్య ఉత్పత్తిలోకి ప్రవేశించింది.[25]

రసాయన క్షార నీటిలో (సోడియం మరియు కాల్షియం హైపోక్లోరైట్) కరిగిన మూలక క్లోరిన్ ద్రావణాలను 1820లలో ఫ్రాన్స్‌లో వ్యాధి యొక్క సూక్ష్మక్రిమి సిద్ధాంతం స్థాపించబడకముందే కుళ్ళిపోవడానికి వ్యతిరేక కారకాలుగా మరియు క్రిమిసంహారకాలుగా ఉపయోగించారు. ఈ పద్ధతిని ఆంటోయిన్-జర్మైన్ లాబరాక్ ప్రారంభించారు, ఆయన బెర్తోలెట్ యొక్క "జావెల్ వాటర్" బ్లీచ్ మరియు ఇతర క్లోరిన్ తయారీలను స్వీకరించారు.[26] మూలక క్లోరిన్ అప్పటి నుండి సమయోచిత యాంటిసెప్సిస్ (గాయం ఇరిగేషన్ ద్రావణాలు మరియు వంటివి) మరియు ప్రజా పారిశుధ్యంలో, ముఖ్యంగా ఈత మరియు త్రాగునీటిలో నిరంతర పనిని అందిస్తోంది.[9]

క్లోరిన్ వాయువును ఆయుధంగా మొదటిసారిగా 22 ఏప్రిల్ 1915న రెండవ యప్రెస్ యుద్ధం (Second Battle of Ypres) లో జర్మన్ సైన్యం (German Army) ఉపయోగించింది.[27][28] మిత్రరాజ్యాల దళాలపై దీని ప్రభావం వినాశకరంగా ఉంది, ఎందుకంటే అప్పటికే ఉన్న గ్యాస్ మాస్క్‌లను ధరించడం కష్టంగా ఉండేది మరియు అవి విస్తృతంగా పంపిణీ చేయబడలేదు.[29][30]

ధర్మాలు

క్లోరిన్ రెండవ హాలోజన్, ఇది ఆవర్తన పట్టికలోని గ్రూప్ 17కు చెందిన అలోహం (Nonmetal). దీని ధర్మాలు ఫ్లోరిన్, బ్రోమిన్ మరియు అయోడిన్లకు సమానంగా ఉంటాయి, మరియు ఇవి ప్రధానంగా మొదటి రెండింటి మధ్యస్థంగా ఉంటాయి. క్లోరిన్ ఎలక్ట్రాన్ విన్యాసం [Ne]3s23p5, మూడవ మరియు వెలుపలి కక్ష్యలోని ఏడు ఎలక్ట్రాన్లు దీని వేలన్స్ ఎలక్ట్రాన్లుగా పనిచేస్తాయి. అన్ని హాలోజన్‌ల వలె, ఇది పూర్తి అష్టకానికి ఒక ఎలక్ట్రాన్ తక్కువగా ఉంటుంది, అందువల్ల ఇది బలమైన ఆక్సీకరణ కారకం (oxidising agent), తన వెలుపలి కక్ష్యను పూర్తి చేయడానికి అనేక మూలకాలతో చర్య జరుపుతుంది.[31] ఆవర్తన ధోరణుల (periodic trends) ప్రకారం, దీని ఎలక్ట్రోనెగటివిటీ ఫ్లోరిన్ మరియు బ్రోమిన్ల మధ్యస్థంగా ఉంటుంది (F: 3.98, Cl: 3.16, Br: 2.96, I: 2.66), మరియు ఇది ఫ్లోరిన్ కంటే తక్కువ చర్యాశీలతను, బ్రోమిన్ కంటే ఎక్కువ చర్యాశీలతను కలిగి ఉంటుంది. ఇది ఫ్లోరిన్ కంటే బలహీనమైన ఆక్సీకరణ కారకం, కానీ బ్రోమిన్ కంటే బలమైనది. దీనికి విరుద్ధంగా, క్లోరైడ్ అయాన్ బ్రోమైడ్ కంటే బలహీనమైన క్షయకరణ కారకం (reducing agent), కానీ ఫ్లోరైడ్ కంటే బలమైనది.[31] దీని పరమాణు వ్యాసార్థం ఫ్లోరిన్ మరియు బ్రోమిన్ల మధ్యస్థంగా ఉంటుంది, ఇది అయోడిన్ నుండి బ్రోమిన్ వరకు పైకి సాగే ధోరణిని అనుసరించే అనేక పరమాణు ధర్మాలకు దారితీస్తుంది, ఉదాహరణకు మొదటి అయనీకరణ శక్తి, ఎలక్ట్రాన్ ఎఫినిటీ, X2 అణువు (X = Cl, Br, I) యొక్క విఘటన ఎంథాల్పీ, అయానిక్ వ్యాసార్థం మరియు X–X బంధం పొడవు. (ఫ్లోరిన్ దాని చిన్న పరిమాణం కారణంగా అసాధారణంగా ఉంటుంది.)[31]

నాలుగు స్థిరమైన హాలోజన్‌లు అంతర అణు వాన్ డెర్ వాల్స్ బలాలను (van der Waals forces) అనుభవిస్తాయి, మరియు అన్ని హోమోన్యూక్లియర్ డయాటోమిక్ హాలోజన్ అణువులలో ఎలక్ట్రాన్ల సంఖ్య పెరిగేకొద్దీ వాటి బలం పెరుగుతుంది. అందువల్ల, క్లోరిన్ యొక్క ద్రవీభవన మరియు మరిగే స్థానాలు ఫ్లోరిన్ మరియు బ్రోమిన్ల మధ్యస్థంగా ఉంటాయి: క్లోరిన్ −101.0 °C వద్ద ద్రవిస్తుంది మరియు −34.0 °C వద్ద మరిగుతుంది. గ్రూపులో కిందికి వెళ్లేకొద్దీ హాలోజన్‌ల పరమాణు భారం పెరగడం వల్ల, క్లోరిన్ యొక్క సాంద్రత మరియు ద్రవీభవన, బాష్పీభవన ఉష్ణాలు బ్రోమిన్ మరియు ఫ్లోరిన్ల మధ్యస్థంగా ఉంటాయి, అయితే వాటి డయాటోమిక్ అణు నిర్మాణం కారణంగా వాటి బాష్పీభవన ఉష్ణాలు చాలా తక్కువగా ఉంటాయి (ఇది అధిక బాష్పీభవన స్వభావానికి దారితీస్తుంది).[31] గ్రూపులో కిందికి వెళ్లేకొద్దీ హాలోజన్‌ల రంగు ముదురుగా మారుతుంది: ఫ్లోరిన్ లేత పసుపు రంగు వాయువు అయితే, క్లోరిన్ స్పష్టమైన పసుపు-ఆకుపచ్చ రంగులో ఉంటుంది. హాలోజన్‌లు శోషించుకునే దృశ్య కాంతి తరంగదైర్ఘ్యాలు గ్రూపులో కిందికి వెళ్లేకొద్దీ పెరగడం వల్ల ఈ ధోరణి కనిపిస్తుంది.[31] ప్రత్యేకించి, క్లోరిన్ వంటి హాలోజన్ రంగు, అత్యధికంగా ఆక్రమించబడిన యాంటీబాండింగ్ πg మాలిక్యులర్ ఆర్బిటాల్ మరియు అత్యల్ప ఖాళీ యాంటీబాండింగ్ σu మాలిక్యులర్ ఆర్బిటాల్ మధ్య జరిగే పరమాణు ఎలక్ట్రాన్ పరివర్తన (electron transition) వల్ల ఏర్పడుతుంది.[32] తక్కువ ఉష్ణోగ్రతల వద్ద రంగు మసకబారుతుంది, కాబట్టి −195 °C వద్ద ఘన క్లోరిన్ దాదాపు రంగులేనిదిగా ఉంటుంది.[31]

ఘన బ్రోమిన్ మరియు అయోడిన్ వలె, ఘన క్లోరిన్ ఆర్థోరోంబిక్ క్రిస్టల్ సిస్టమ్లో, Cl2 అణువుల పొరల లాటిస్‌లో స్పటికీకరణ చెందుతుంది. Cl–Cl దూరం 198 pm (వాయు రూప Cl–Cl దూరం 199 pm కి దగ్గరగా) మరియు అణువుల మధ్య Cl···Cl దూరం ఒక పొరలో 332 pm మరియు పొరల మధ్య 382 pm (క్లోరిన్ యొక్క వాన్ డెర్ వాల్స్ వ్యాసార్థం 180 pm తో పోల్చండి). ఈ నిర్మాణం అంటే క్లోరిన్ విద్యుత్తును చాలా తక్కువగా ప్రసరింపజేస్తుంది, నిజానికి దీని వాహకత ఎంత తక్కువంటే అది ఆచరణాత్మకంగా కొలవలేనిది.[31]

ఐసోటోపులు

ప్రధాన వ్యాసం: క్లోరిన్ ఐసోటోపులు

క్లోరిన్ రెండు స్థిరమైన ఐసోటోపులను కలిగి ఉంది, 35Cl మరియు 37Cl. ఇవి మాత్రమే ప్రకృతిలో లభించే ఐసోటోపులు, ఇందులో 35Cl ప్రకృతిలో లభించే క్లోరిన్‌లో 76% మరియు 37Cl మిగిలిన 24% ఉంటుంది. రెండూ నక్షత్రాలలో ఆక్సిజన్-బర్నింగ్ ప్రాసెస్ మరియు సిలికాన్-బర్నింగ్ ప్రాసెస్లలో సంశ్లేషణ చేయబడతాయి.[33] రెండింటికీ న్యూక్లియర్ స్పిన్ 3/2+ ఉంటుంది మరియు అందువల్ల న్యూక్లియర్ మాగ్నెటిక్ రెసొనెన్స్ కోసం ఉపయోగించవచ్చు, అయితే స్పిన్ పరిమాణం 1/2 కంటే ఎక్కువగా ఉండటం వల్ల గోళాకారం కాని కేంద్రక ఆవేశ పంపిణీ ఏర్పడుతుంది, దీని ఫలితంగా సున్నా కాని న్యూక్లియర్ క్వాడ్రపోల్ మూమెంట్ మరియు తత్ఫలిత క్వాడ్రపోలార్ రిలాక్సేషన్ కారణంగా రెసొనెన్స్ విస్తరణ జరుగుతుంది. ఇతర క్లోరిన్ ఐసోటోపులన్నీ రేడియోధార్మికత కలిగినవి, వీటి అర్థ జీవిత కాలాలు (half-lives) ప్రకృతిలో ప్రిమోర్డియల్ ఎలిమెంట్గా ఉండటానికి చాలా తక్కువ. వీటిలో, ప్రయోగశాలలో సాధారణంగా ఉపయోగించేవి 36Cl (t1/2 = 3.0e5 y) మరియు 38Cl (t1/2 = 37.2 min), వీటిని సహజ క్లోరిన్ యొక్క న్యూట్రాన్ యాక్టివేషన్ ద్వారా ఉత్పత్తి చేయవచ్చు.[31]

అత్యంత స్థిరమైన క్లోరిన్ రేడియో ఐసోటోప్ 36Cl. 35Cl కంటే తేలికైన ఐసోటోపుల ప్రాథమిక క్షయ విధానం సల్ఫర్ ఐసోటోపులకు ఎలక్ట్రాన్ క్యాప్చర్; 37Cl కంటే భారీగా ఉన్న ఐసోటోపుల క్షయ విధానం ఆర్గాన్ ఐసోటోపులకు బీటా క్షయం; మరియు 36Cl స్థిరమైన 36S లేదా 36Ar కు ఏ విధానంలోనైనా క్షయం చెందవచ్చు.[34] 36Cl ప్రకృతిలో కాస్మోజెనిక్ న్యూక్లైడ్గా స్థిరమైన క్లోరిన్ ఐసోటోపులతో సుమారు 7–10×10^-13 నుండి 1 నిష్పత్తిలో లభిస్తుంది: ఇది వాతావరణంలో కాస్మిక్ రే ప్రోటాన్లతో 36Ar పరస్పర చర్యల ద్వారా స్పాలేషన్ ప్రక్రియలో ఉత్పత్తి అవుతుంది. లిథోస్పియర్ యొక్క పై మీటరులో, 36Cl ప్రధానంగా 35Cl యొక్క థర్మల్ న్యూట్రాన్ యాక్టివేషన్ మరియు 39K మరియు 40Ca ల స్పాలేషన్ ద్వారా ఉత్పత్తి అవుతుంది. ఉపరితల పర్యావరణంలో, 36Cl ఉత్పత్తి చేయడానికి మ్యూయాన్ క్యాప్చర్ (muon capture) ద్వారా 40Ca మరింత ముఖ్యమైనదిగా మారుతుంది.[35][36]

రసాయన శాస్త్రం మరియు సమ్మేళనాలు

హాలోజన్ బంధ శక్తులు (kJ/mol)[32]
X XX HX BX3 AlX3 CX4
F 159 574 645 582 456
Cl 243 428 444 427 327
Br 193 363 368 360 272
I 151 294 272 285 239

క్లోరిన్ చర్యాశీలత ఫ్లోరిన్ మరియు బ్రోమిన్ల మధ్యస్థంగా ఉంటుంది, మరియు ఇది అత్యంత చర్యాశీల మూలకాలలో ఒకటి. క్లోరిన్ ఫ్లోరిన్ కంటే బలహీనమైన ఆక్సీకరణ కారకం కానీ బ్రోమిన్ లేదా అయోడిన్ కంటే బలమైనది. X/X- జంటల ప్రామాణిక ఎలక్ట్రోడ్ పొటెన్షియల్స్ (F, +2.866 V; Cl, +1.395 V; Br, +1.087 V; I, +0.615 V; At, సుమారు +0.3 V) నుండి దీనిని చూడవచ్చు. అయితే, ఈ ధోరణి బంధ శక్తులలో కనిపించదు, ఎందుకంటే ఫ్లోరిన్ దాని చిన్న పరిమాణం, తక్కువ పోలరైజబిలిటీ మరియు హైపర్ వాలెన్స్ ప్రదర్శించలేకపోవడం వల్ల ప్రత్యేకంగా ఉంటుంది. మరొక వ్యత్యాసం ఏమిటంటే, క్లోరిన్ ధనాత్మక ఆక్సీకరణ స్థితులలో ముఖ్యమైన రసాయన శాస్త్రాన్ని కలిగి ఉంటుంది, కానీ ఫ్లోరిన్ కలిగి ఉండదు. క్లోరినేషన్ తరచుగా బ్రోమినేషన్ లేదా అయోడినేషన్ కంటే ఎక్కువ ఆక్సీకరణ స్థితులకు దారితీస్తుంది, కానీ ఫ్లోరినేషన్ కంటే తక్కువ ఆక్సీకరణ స్థితులకు దారితీస్తుంది. క్లోరిన్ M–Cl బంధాలను ఏర్పరచడానికి M–M, M–H, లేదా M–C బంధాలను కలిగి ఉన్న సమ్మేళనాలతో చర్య జరపడానికి మొగ్గు చూపుతుంది.[32]

E⦵ (O2/2 H2O) = +1.229 V, ఇది +1.395 V కంటే తక్కువ కాబట్టి, క్లోరిన్ నీటిని ఆక్సిజన్ మరియు హైడ్రోక్లోరిక్ ఆమ్లంగా ఆక్సీకరణం చేయగలదని ఆశించవచ్చు. అయితే, ఈ చర్య యొక్క గతిశాస్త్రం (kinetics) అనుకూలంగా లేదు, మరియు పరిగణించవలసిన బబుల్ ఓవర్ పొటెన్షియల్ ప్రభావం కూడా ఉంది, కాబట్టి జల క్లోరైడ్ ద్రావణాల విద్యుద్విశ్లేషణ ఆక్సిజన్ వాయువును కాకుండా క్లోరిన్ వాయువును విడుదల చేస్తుంది, ఇది క్లోరిన్ యొక్క పారిశ్రామిక ఉత్పత్తికి చాలా ఉపయోగకరమైన వాస్తవం.[37]

హైడ్రోజన్ క్లోరైడ్

సరళమైన క్లోరిన్ సమ్మేళనం హైడ్రోజన్ క్లోరైడ్, HCl, ఇది పరిశ్రమలో మరియు ప్రయోగశాలలో వాయువుగా మరియు నీటిలో కరిగినప్పుడు హైడ్రోక్లోరిక్ ఆమ్లంగా ఒక ప్రధాన రసాయనం. ఇది తరచుగా హైడ్రోజన్ వాయువును క్లోరిన్ వాయువులో మండించడం ద్వారా లేదా హైడ్రోకార్బన్‌లను క్లోరినేట్ చేసేటప్పుడు ఉప-ఉత్పత్తిగా ఉత్పత్తి చేయబడుతుంది. మరొక విధానం సోడియం క్లోరైడ్‌ను గాఢ సల్ఫ్యూరిక్ ఆమ్లంతో చికిత్స చేసి హైడ్రోక్లోరిక్ ఆమ్లాన్ని ఉత్పత్తి చేయడం, దీనిని "సాల్ట్-కేక్" ప్రక్రియ అని కూడా పిలుస్తారు:[38]

NaCl + H2SO4 →150A∘A22∘C NaHSO4 + HCl
NaCl + NaHSO4 →540−600A∘A22∘C Na2SO4 + HCl

ప్రయోగశాలలో, హైడ్రోజన్ క్లోరైడ్ వాయువును గాఢ ఆమ్ల జల ద్రావణాన్ని గాఢ సల్ఫ్యూరిక్ ఆమ్లంతో ఆరబెట్టడం ద్వారా తయారు చేయవచ్చు. డ్యూటీరియం క్లోరైడ్, DCl, బెంజాయిల్ క్లోరైడ్‌ను భారీ నీటితో (D2O) చర్య జరపడం ద్వారా ఉత్పత్తి చేయవచ్చు.[38]

గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద, హైడ్రోజన్ క్లోరైడ్ రంగులేని వాయువు, హైడ్రోజన్ ఫ్లోరైడ్ మినహా అన్ని హైడ్రోజన్ హాలైడ్‌ల వలె, ఎందుకంటే హైడ్రోజన్ పెద్ద ఎలక్ట్రోనెగటివ్ క్లోరిన్ పరమాణువుతో బలమైన హైడ్రోజన్ బంధాలను ఏర్పరచలేదు; అయితే, తక్కువ ఉష్ణోగ్రతల వద్ద ఘన స్పటికాకార హైడ్రోజన్ క్లోరైడ్‌లో బలహీనమైన హైడ్రోజన్ బంధం ఉంటుంది, ఇది హైడ్రోజన్ ఫ్లోరైడ్ నిర్మాణాన్ని పోలి ఉంటుంది, ఉష్ణోగ్రత పెరిగేకొద్దీ క్రమరాహిత్యం మొదలవుతుంది.[38] హైడ్రోక్లోరిక్ ఆమ్లం ఒక బలమైన ఆమ్లం (pKa = −7) ఎందుకంటే హైడ్రోజన్-క్లోరిన్ బంధాలు విఘటనను నిరోధించడానికి చాలా బలహీనంగా ఉంటాయి. HCl/H2O వ్యవస్థ n = 1, 2, 3, 4, మరియు 6 కోసం అనేక హైడ్రేట్లు HCl·nH2O కలిగి ఉంటుంది. HCl మరియు H2O యొక్క 1:1 మిశ్రమం దాటిన తర్వాత, వ్యవస్థ పూర్తిగా రెండు వేర్వేరు ద్రవ దశలుగా విడిపోతుంది. హైడ్రోక్లోరిక్ ఆమ్లం 108.58 °C మరిగే స్థానం వద్ద 20.22 g HCl ప్రతి 100 g ద్రావణానికి ఒక అజియోట్రోప్‌ను ఏర్పరుస్తుంది; అందువల్ల హైడ్రోక్లోరిక్ ఆమ్లాన్ని స్వేదనం ద్వారా ఈ పాయింట్ దాటి గాఢత చేయలేము.[39]

హైడ్రోజన్ ఫ్లోరైడ్ వలె కాకుండా, అన్‌హైడ్రస్ ద్రవ హైడ్రోజన్ క్లోరైడ్‌తో ద్రావణిగా పనిచేయడం కష్టం, ఎందుకంటే దాని మరిగే స్థానం తక్కువ, ద్రవ పరిధి చిన్నది, దాని డైఎలెక్ట్రిక్ స్థిరాంకం తక్కువ మరియు ఇది H2Cl+ మరియు HCl_{2}- అయాన్లుగా గణనీయంగా విడిపోదు – ఏదేమైనా, హైడ్రోజన్ మరియు క్లోరిన్ మధ్య చాలా బలహీనమైన హైడ్రోజన్ బంధం కారణంగా ఇవి బైఫ్లోరైడ్ అయాన్ల (HF_{2}-) కంటే చాలా తక్కువ స్థిరంగా ఉంటాయి, అయినప్పటికీ Cs+ మరియు NR_{4}+ (R = Me, Et, Bu_{n}) వంటి చాలా పెద్ద మరియు బలహీనంగా పోలరైజ్ చేసే కాటయాన్లతో దాని లవణాలను వేరు చేయవచ్చు. అన్‌హైడ్రస్ హైడ్రోజన్ క్లోరైడ్ ఒక పేలవమైన ద్రావణి, ఇది నైట్రోసిల్ క్లోరైడ్ మరియు ఫీనాల్ వంటి చిన్న అణు సమ్మేళనాలను లేదా టెట్రాఅల్కైలామ్మోనియం హాలైడ్ల వంటి చాలా తక్కువ లాటిస్ శక్తి కలిగిన లవణాలను మాత్రమే కరిగించగలదు. ఇది లోన్-పెయిర్స్ లేదా π బంధాలను కలిగి ఉన్న న్యూక్లియోఫైల్స్‌ను సులభంగా ప్రోటోనేట్ చేస్తుంది. సాల్వోలిసిస్, లిగాండ్ భర్తీ చర్యలు మరియు ఆక్సీకరణలు హైడ్రోజన్ క్లోరైడ్ ద్రావణంలో బాగా వర్ణించబడ్డాయి:[40]

Ph3SnCl + HCl -> Ph2SnCl2 + PhH (సాల్వోలిసిస్)
Ph3COH + 3 HCl -> Ph3C+HCl_{2}- + H3O+Cl- (సాల్వోలిసిస్)
Me4N+HCl_{2}- + BCl3 -> Me4N+BCl_{4}- + HCl (లిగాండ్ భర్తీ)
PCl3 + Cl2 + HCl -> PCl_{4}+HCl_{2}- (ఆక్సీకరణ)

ఇతర బైనరీ క్లోరైడ్లు

ఆవర్తన పట్టికలోని దాదాపు అన్ని మూలకాలు బైనరీ క్లోరైడ్లను ఏర్పరుస్తాయి. మినహాయింపులు చాలా తక్కువ మరియు ప్రతి సందర్భంలో మూడు కారణాలలో ఒకటి నుండి వస్తాయి: రసాయన చర్యలలో పాల్గొనడానికి విముఖత మరియు తీవ్రమైన జడత్వం (నోబుల్ గ్యాసెస్, అత్యంత అస్థిరమైన XeCl2 మరియు XeCl4లో జెనాన్ మినహా); క్షయం మరియు పరివర్తనకు ముందు రసాయన పరిశోధనకు ఆటంకం కలిగించే తీవ్రమైన కేంద్రక అస్థిరత (బిస్మత్ దాటిన అనేక భారీ మూలకాలు); మరియు క్లోరిన్ కంటే ఎక్కువ ఎలక్ట్రోనెగటివిటీని కలిగి ఉండటం (ఆక్సిజన్ మరియు ఫ్లోరిన్), తద్వారా ఏర్పడే బైనరీ సమ్మేళనాలు అధికారికంగా క్లోరైడ్లు కాకుండా క్లోరిన్ యొక్క ఆక్సైడ్లు లేదా ఫ్లోరైడ్లు.[41] NCl3లో నైట్రోజన్ రుణాత్మక ఆవేశాన్ని కలిగి ఉన్నప్పటికీ, ఈ సమ్మేళనాన్ని సాధారణంగా నైట్రోజన్ ట్రైక్లోరైడ్ అని పిలుస్తారు.

Cl2తో లోహాల క్లోరినేషన్ సాధారణంగా Br2తో బ్రోమినేషన్ కంటే ఎక్కువ ఆక్సీకరణ స్థితికి దారితీస్తుంది, బహుళ ఆక్సీకరణ స్థితులు అందుబాటులో ఉన్నప్పుడు, ఉదాహరణకు MoCl5 మరియు MoBr3లో. క్లోరైడ్లను ఒక మూలకం లేదా దాని ఆక్సైడ్, హైడ్రాక్సైడ్ లేదా కార్బోనేట్‌ను హైడ్రోక్లోరిక్ ఆమ్లంతో చర్య జరపడం ద్వారా తయారు చేయవచ్చు, ఆపై తక్కువ పీడనం లేదా అన్‌హైడ్రస్ హైడ్రోజన్ క్లోరైడ్ వాయువుతో కలిపి మితంగా అధిక ఉష్ణోగ్రతల వద్ద డీహైడ్రేట్ చేయవచ్చు. క్లోరైడ్ ఉత్పత్తి జలవిశ్లేషణకు స్థిరంగా ఉన్నప్పుడు ఈ పద్ధతులు ఉత్తమంగా పనిచేస్తాయి; లేకపోతే, క్లోరిన్ లేదా హైడ్రోజన్ క్లోరైడ్‌తో మూలకం యొక్క అధిక-ఉష్ణోగ్రత ఆక్సీకరణ క్లోరినేషన్, క్లోరిన్, అస్థిర లోహ క్లోరైడ్, కార్బన్ టెట్రాక్లోరైడ్ లేదా ఆర్గానిక్ క్లోరైడ్ ద్వారా లోహ ఆక్సైడ్ లేదా ఇతర హాలైడ్ యొక్క అధిక-ఉష్ణోగ్రత క్లోరినేషన్ వంటి అవకాశాలు ఉన్నాయి. ఉదాహరణకు, జిర్కోనియం డయాక్సైడ్ ప్రామాణిక పరిస్థితులలో క్లోరిన్‌తో చర్య జరిపి జిర్కోనియం టెట్రాక్లోరైడ్‌ను ఉత్పత్తి చేస్తుంది, మరియు యురేనియం ట్రైయాక్సైడ్ రిఫ్లక్స్ కింద వేడి చేసినప్పుడు హెక్సాక్లోరోప్రోపీన్‌తో చర్య జరిపి యురేనియం టెట్రాక్లోరైడ్‌ను ఇస్తుంది. రెండవ ఉదాహరణలో ఆక్సీకరణ స్థితిలో తగ్గింపు కూడా ఉంటుంది, దీనిని హైడ్రోజన్ లేదా లోహాన్ని క్షయకరణ కారకంగా ఉపయోగించి అధిక క్లోరైడ్‌ను తగ్గించడం ద్వారా కూడా సాధించవచ్చు. దీనిని ఉష్ణ వియోగం లేదా డిస్ప్రొపోర్షనేషన్ ద్వారా కూడా సాధించవచ్చు:[41]

2 EuCl3 + H2 -> EuCl2 + HCl
ReCl5 →at bp ReCl3 + Cl2
AuCl3 →160A∘A22∘C AuCl + Cl2

తక్కువ ఆక్సీకరణ స్థితులలో (+1 నుండి +3) లోహ క్లోరైడ్లు చాలా వరకు అయానిక్. అలోహాలు సమయోజనీయ మాలిక్యులర్ క్లోరైడ్లను ఏర్పరుస్తాయి, +3 మరియు అంతకంటే ఎక్కువ అధిక ఆక్సీకరణ స్థితులలో లోహాలు కూడా అలాగే చేస్తాయి. +3 ఆక్సీకరణ స్థితిలో ఉన్న లోహాలకు అయానిక్ మరియు సమయోజనీయ క్లోరైడ్లు రెండూ తెలుసు (ఉదా. స్కాండియం క్లోరైడ్ ఎక్కువగా అయానిక్, కానీ అల్యూమినియం క్లోరైడ్ కాదు). సిల్వర్ క్లోరైడ్ నీటిలో చాలా తక్కువగా కరుగుతుంది మరియు అందువల్ల క్లోరిన్ కోసం గుణాత్మక పరీక్షగా తరచుగా ఉపయోగించబడుతుంది.[41]

పాలీక్లోరిన్ సమ్మేళనాలు

డైక్లోరిన్ అధిక మొదటి అయనీకరణ శక్తి కలిగిన బలమైన ఆక్సీకరణ కారకం అయినప్పటికీ, [Cl2]+ కాటయాన్‌ను ఏర్పరచడానికి తీవ్రమైన పరిస్థితులలో దీనిని ఆక్సీకరణం చేయవచ్చు. ఇది చాలా అస్థిరమైనది మరియు తక్కువ పీడన డిశ్చార్జ్ ట్యూబ్‌లో ఉత్పత్తి చేసినప్పుడు దాని ఎలక్ట్రానిక్ బ్యాండ్ స్పెక్ట్రం ద్వారా మాత్రమే వర్ణించబడింది. పసుపు రంగు [Cl3]+ కాటయాన్ మరింత స్థిరమైనది మరియు దీనిని ఈ క్రింది విధంగా ఉత్పత్తి చేయవచ్చు:[42]

Cl2 + ClF + AsF5 →−78A∘A22∘C [Cl3]+[AsF6]-

ఈ చర్య ఆక్సీకరణ ద్రావణి ఆర్సెనిక్ పెంటాఫ్లోరైడ్‌లో నిర్వహించబడుతుంది. ట్రైక్లోరైడ్ అయాన్, [Cl3]-, కూడా వర్ణించబడింది; ఇది ట్రైఅయోడైడ్ను పోలి ఉంటుంది.[43]

నీలిరంగు [Cl4]+ కాటయాన్ IrF6తో మూలక క్లోరిన్‌ను ఆక్సీకరణం చేయడం ద్వారా ఏర్పడుతుంది:

2Cl2 + IrF6 →−196A∘A22∘C [Cl4]+[IrF6]-

ఈ కాటయాన్ X-రే డిఫ్రాక్షన్ ద్వారా దీర్ఘచతురస్రాకార జ్యామితి (194 pm Cl–Cl మరియు 294 pm Cl···Cl) కలిగి ఉన్నట్లు వర్ణించబడింది, ఇది π*–π* ఆర్బిటాల్ పరస్పర చర్యల ద్వారా బంధించబడిన రెండు Cl2 యూనిట్లను కలిగి ఉంటుంది. రెండు Cl2 యూనిట్ల మధ్య సుదీర్ఘ బంధ పొడవు ఉన్నప్పటికీ, Cl2 + Cl2+ కు విఘటన సుమారు 25 kcal/mol ద్వారా ఎండోథెర్మిక్ అని కనుగొనబడింది. ఇది O2తో చర్య జరిపి [Cl2O2]+ కాటయాన్‌ను కలిగి ఉన్న సంక్లిష్టాన్ని ఇస్తుంది.[44]

క్లోరిన్ ఫ్లోరైడ్లు

క్లోరిన్ యొక్క మూడు ఫ్లోరైడ్లు ఇంటర్ హాలోజన్ సమ్మేళనాల ఉపసమితిని ఏర్పరుస్తాయి, ఇవన్నీ డయామాగ్నెటిక్.[43] ClF_{2}-, ClF_{4}-, ClF_{2}+, మరియు Cl2F+ వంటి కొన్ని కాటానిక్ మరియు యానియోనిక్ ఉత్పన్నాలు తెలుసు.[45] సైనోజెన్ క్లోరైడ్ (ClCN, సరళ), క్లోరిన్ సైనైట్ (ClNCO), క్లోరిన్ థియోసైనైట్ (ClSCN, దాని ఆక్సిజన్ ప్రతిరూపం వలె కాకుండా), మరియు క్లోరిన్ అజైడ్ (ClN3) వంటి క్లోరిన్ యొక్క కొన్ని సూడోహాలైడ్లు కూడా తెలుసు.[43]

క్లోరిన్ మోనోఫ్లోరైడ్ (ClF) అత్యంత ఉష్ణ స్థిరమైనది, మరియు ఇది 500-గ్రాముల స్టీల్ లెక్చర్ బాటిళ్లలో వాణిజ్యపరంగా విక్రయించబడుతుంది. ఇది −155.6 °C వద్ద ద్రవించే మరియు −100.1 °C వద్ద మరిగే రంగులేని వాయువు. దీనిని 225 °C వద్ద దాని మూలకాల చర్య ద్వారా ఉత్పత్తి చేయవచ్చు, అయితే దీనిని క్లోరిన్ ట్రైఫ్లోరైడ్ మరియు దాని రియాక్టెంట్ల నుండి వేరు చేసి శుద్ధి చేయాలి. దీని ధర్మాలు ఎక్కువగా క్లోరిన్ మరియు ఫ్లోరిన్ల మధ్యస్థంగా ఉంటాయి. ఇది గది ఉష్ణోగ్రత మరియు అంతకంటే ఎక్కువ వద్ద అనేక లోహాలు మరియు అలోహాలతో చర్య జరిపి, వాటిని ఫ్లోరినేట్ చేస్తుంది మరియు క్లోరిన్‌ను విడుదల చేస్తుంది. ఇది క్లోరోఫ్లోరినేటింగ్ ఏజెంట్‌గా కూడా పనిచేస్తుంది, బహుళ బంధం అంతటా క్లోరిన్ మరియు ఫ్లోరిన్‌ను జోడించడం లేదా ఆక్సీకరణ ద్వారా: ఉదాహరణకు, ఇది కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌ను దాడి చేసి కార్బొనిల్ క్లోరోఫ్లోరైడ్, COFCl ను ఏర్పరుస్తుంది. ఇది హెక్సాఫ్లోరోఅసిటోన్, (CF3)2CO తో పొటాషియం ఫ్లోరైడ్ ఉత్ప్రేరకంతో చర్య జరిపి హెప్టాఫ్లోరోఐసోప్రోపైల్ హైపోక్లోరైట్, (CF3)2CFOCl ను ఉత్పత్తి చేస్తుంది; నైట్రైల్స్ RCN తో RCF2NCl2 ను ఉత్పత్తి చేస్తుంది; మరియు సల్ఫర్ ఆక్సైడ్లు SO2 మరియు SO3 తో వరుసగా ClSO2F మరియు ClOSO2F ను ఉత్పత్తి చేస్తుంది. ఇది నీటి వంటి –OH మరియు –NH సమూహాలను కలిగి ఉన్న సమ్మేళనాలతో కూడా ఎక్సోథెర్మిక్‌గా చర్య జరుపుతుంది:[43]

H2O + 2 ClF -> 2 HF + Cl2O

క్లోరిన్ ట్రైఫ్లోరైడ్ (ClF3) అనేది అస్థిరమైన రంగులేని మాలిక్యులర్ ద్రవం, ఇది −76.3 C వద్ద ద్రవిస్తుంది మరియు 11.8 °C వద్ద మరిగుతుంది. దీనిని 200–300 °C వద్ద వాయు రూప క్లోరిన్ లేదా క్లోరిన్ మోనోఫ్లోరైడ్‌ను నేరుగా ఫ్లోరినేట్ చేయడం ద్వారా ఏర్పరచవచ్చు. తెలిసిన అత్యంత చర్యాశీల రసాయన సమ్మేళనాలలో ఒకటి, ఇది మంటలను పుట్టించే మూలకాల జాబితా వైవిధ్యమైనది, ఇందులో హైడ్రోజన్, పొటాషియం, ఫాస్పరస్, ఆర్సెనిక్, యాంటిమోనీ, సల్ఫర్, సెలీనియం, టెల్లూరియం, బ్రోమిన్, అయోడిన్, మరియు పొడి రూపంలో ఉన్న మాలిబ్డినం, టంగ్‌స్టన్, రోడియం, ఇరిడియం, మరియు ఇనుము ఉన్నాయి. ఇది నీటిని కూడా మండించగలదు, అలాగే సాధారణ పరిస్థితులలో రసాయనికంగా జడమైనవిగా పరిగణించబడే యాస్బెస్టాస్, కాంక్రీటు, గాజు మరియు ఇసుక వంటి అనేక పదార్థాలను కూడా మండించగలదు. వేడి చేసినప్పుడు, ఇది పల్లాడియం, ప్లాటినం, మరియు బంగారం వంటి నోబుల్ మెటల్స్ను కూడా క్షయం చేస్తుంది, మరియు జెనాన్ మరియు రాడాన్ వంటి నోబుల్ గ్యాసెస్ కూడా ఫ్లోరినేషన్ నుండి తప్పించుకోలేవు. సోడియం, మెగ్నీషియం, అల్యూమినియం, జింక్, టిన్, మరియు వెండి ద్వారా అభేద్యమైన ఫ్లోరైడ్ పొర ఏర్పడుతుంది, దీనిని వేడి చేయడం ద్వారా తొలగించవచ్చు. నికెల్, రాగి మరియు స్టీల్ కంటైనర్లు సాధారణంగా ఉపయోగించబడతాయి, ఎందుకంటే క్లోరిన్ ట్రైఫ్లోరైడ్ దాడికి వాటి గొప్ప నిరోధకత, జడమైన లోహ ఫ్లోరైడ్ పొర ఏర్పడటం వల్ల వస్తుంది. హైడ్రోజన్ ఫ్లోరైడ్, నైట్రోజన్ మరియు క్లోరిన్ వాయువులను ఏర్పరచడానికి హైడ్రాజైన్‌తో దీని చర్య ప్రయోగాత్మక రాకెట్ ఇంజిన్‌లో ఉపయోగించబడింది, కానీ దీని తీవ్రమైన హైపర్ గోలిసిటీ కారణంగా ఎటువంటి కొలవదగిన ఆలస్యం లేకుండా జ్వలనానికి దారితీసే సమస్యలు ఉన్నాయి. నేడు, ఇది ఎక్కువగా అణు ఇంధన ప్రాసెసింగ్‌లో ఉపయోగించబడుతుంది, యురేనియంను దాని సుసంపన్నత కోసం యురేనియం హెక్సాఫ్లోరైడ్‌గా ఆక్సీకరణం చేయడానికి మరియు దానిని ప్లూటోనియం నుండి వేరు చేయడానికి, అలాగే సెమీకండక్టర్ పరిశ్రమలో, కెమికల్ వేపర్ డిపాజిషన్ ఛాంబర్లను శుభ్రం చేయడానికి ఉపయోగించబడుతుంది.[46] ఇది ఫ్లోరైడ్ అయాన్ దాత లేదా స్వీకర్తగా (లూయిస్ బేస్ లేదా యాసిడ్) పనిచేయగలదు, అయినప్పటికీ ఇది ClF_{2}+ మరియు ClF_{4}- అయాన్లుగా గణనీయంగా విడిపోదు.[47]

క్లోరిన్ పెంటాఫ్లోరైడ్ (ClF5) 350 °C మరియు 250 atm వద్ద అదనపు ఫ్లోరిన్ వాయువుతో క్లోరిన్‌ను నేరుగా ఫ్లోరినేట్ చేయడం ద్వారా పెద్ద ఎత్తున, మరియు 100–300 °C వద్ద ఫ్లోరిన్ వాయువుతో లోహ క్లోరైడ్లను చర్య జరపడం ద్వారా చిన్న ఎత్తున తయారు చేయబడుతుంది. ఇది −103 °C వద్ద ద్రవిస్తుంది మరియు −13.1 °C వద్ద మరిగుతుంది. ఇది చాలా బలమైన ఫ్లోరినేటింగ్ ఏజెంట్, అయినప్పటికీ ఇది క్లోరిన్ ట్రైఫ్లోరైడ్ అంత ప్రభావవంతంగా లేదు. కొన్ని నిర్దిష్ట స్టోయికియోమెట్రిక్ చర్యలు మాత్రమే వర్ణించబడ్డాయి. ఆర్సెనిక్ పెంటాఫ్లోరైడ్ మరియు యాంటిమోనీ పెంటాఫ్లోరైడ్ [ClF4]+[MF6]- (M = As, Sb) రూపంలో అయానిక్ అడక్ట్‌లను ఏర్పరుస్తాయి మరియు నీరు ఈ క్రింది విధంగా తీవ్రంగా చర్య జరుపుతుంది:[48]

2 H2O + ClF5 -> 4 HF + FClO2

ఉత్పత్తి, క్లోరైల్ ఫ్లోరైడ్, ఐదు తెలిసిన క్లోరిన్ ఆక్సైడ్ ఫ్లోరైడ్లలో ఒకటి. ఇవి ఉష్ణపరంగా అస్థిరమైన FClO నుండి రసాయనికంగా జడమైన పెర్క్లోరైల్ ఫ్లోరైడ్ (FClO3) వరకు ఉంటాయి, మిగిలిన మూడు FClO2, F3ClO, మరియు F3ClO2. ఐదు క్లోరిన్ ఫ్లోరైడ్ల వలె నిర్మాణపరంగా మరియు రసాయనికంగా సమానంగా ప్రవర్తిస్తాయి, మరియు వరుసగా ఫ్లోరైడ్ అయాన్లను పొందడం లేదా కోల్పోవడం ద్వారా లూయిస్ ఆమ్లాలు లేదా బేస్‌లుగా లేదా చాలా బలమైన ఆక్సీకరణ మరియు ఫ్లోరినేటింగ్ ఏజెంట్లుగా పనిచేయగలవు.[49]

క్లోరిన్ ఆక్సైడ్లు

క్లోరిన్ ఆక్సైడ్లు వాటి అస్థిరత ఉన్నప్పటికీ బాగా అధ్యయనం చేయబడ్డాయి (అవన్నీ ఎండోథెర్మిక్ సమ్మేళనాలు). క్లోరోఫ్లోరోకార్బన్లు ఎగువ వాతావరణంలో ఫోటోలిసిస్‌కు గురైనప్పుడు మరియు ఓజోన్ పొర నాశనానికి కారణమైనప్పుడు ఇవి ఉత్పత్తి అవుతాయి కాబట్టి ఇవి ముఖ్యమైనవి. వీటిలో దేనినీ మూలకాలను నేరుగా చర్య జరపడం ద్వారా తయారు చేయలేము.[50]

డైక్లోరిన్ మోనాక్సైడ్ (Cl2O) అనేది గోధుమ-పసుపు వాయువు (ఘన లేదా ద్రవ రూపంలో ఎరుపు-గోధుమ రంగు), దీనిని క్లోరిన్ వాయువును పసుపు మెర్క్యురీ(II) ఆక్సైడ్‌తో చర్య జరపడం ద్వారా పొందవచ్చు. ఇది నీటిలో బాగా కరుగుతుంది, దీనిలో ఇది హైపోక్లోరస్ ఆమ్లం (HOCl) తో సమతుల్యతలో ఉంటుంది, దీనికి ఇది అన్‌హైడ్రైడ్. అందువల్ల ఇది సమర్థవంతమైన బ్లీచ్ మరియు ఎక్కువగా హైపోక్లోరైట్లను తయారు చేయడానికి ఉపయోగించబడుతుంది. ఇది వేడి చేసినప్పుడు లేదా స్పార్కింగ్ చేసినప్పుడు లేదా అమ్మోనియా వాయువు సమక్షంలో పేలుతుంది.[50]

క్లోరిన్ డయాక్సైడ్ (ClO2) 1811లో హంఫ్రీ డేవీ ద్వారా కనుగొనబడిన మొదటి క్లోరిన్ ఆక్సైడ్. ఇది పసుపు రంగు పారామాగ్నెటిక్ వాయువు (ఘన లేదా ద్రవ రూపంలో ముదురు ఎరుపు), ఇది బేసి సంఖ్యలో ఎలక్ట్రాన్లను కలిగి ఉండటం వల్ల ఆశించిన విధంగా ఉంటుంది: ఇది అన్‌పెయిర్డ్ ఎలక్ట్రాన్ యొక్క డీలోకలైజేషన్ కారణంగా డైమెరైజేషన్ పట్ల స్థిరంగా ఉంటుంది. ఇది ద్రవంగా −40 °C పైన మరియు వాయువుగా పీడనం కింద పేలుతుంది, కాబట్టి దీనిని చెక్క-పల్ప్ బ్లీచింగ్ మరియు నీటి శుద్ధి కోసం తక్కువ గాఢతలో తయారు చేయాలి. ఇది సాధారణంగా క్లోరేట్‌ను తగ్గించడం ద్వారా తయారు చేయబడుతుంది:[50]

2 ClO_{3}- + 2 Cl- + 4 H+ -> 2 ClO2 + Cl2 + 2 H2O

దీని ఉత్పత్తి క్లోరిన్ ఆక్సోయాసిడ్ల రెడాక్స్ చర్యలతో సన్నిహితంగా ముడిపడి ఉంటుంది. ఇది బలమైన ఆక్సీకరణ కారకం, సల్ఫర్, ఫాస్పరస్, ఫాస్పరస్ హాలైడ్లు మరియు పొటాషియం బోరోహైడ్రైడ్‌తో చర్య జరుపుతుంది. ఇది నీటిలో ఎక్సోథెర్మిక్‌గా కరిగి ముదురు-ఆకుపచ్చ ద్రావణాలను ఏర్పరుస్తుంది, ఇవి చీకటిలో చాలా నెమ్మదిగా వియోగం చెందుతాయి. స్పటికాకార క్లాత్రేట్ హైడ్రేట్లు ClO2·nH2O (n ≈ 6–10) తక్కువ ఉష్ణోగ్రతల వద్ద వేరు చేయబడతాయి. అయితే, కాంతి సమక్షంలో, ఈ ద్రావణాలు క్లోరిక్ మరియు హైడ్రోక్లోరిక్ ఆమ్లాల మిశ్రమాన్ని ఏర్పరచడానికి వేగంగా ఫోటోడీకంపోజ్ అవుతాయి. వ్యక్తిగత ClO2 అణువుల ఫోటోలిసిస్ ClO మరియు ClOO రాడికల్స్‌కు దారితీస్తుంది, అయితే గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఎక్కువగా క్లోరిన్, ఆక్సిజన్ మరియు కొన్ని ClO3 మరియు Cl2O6 ఉత్పత్తి అవుతాయి. Cl2O3 కూడా ఘనపదార్థాన్ని −78 °C వద్ద ఫోటోలైజ్ చేసినప్పుడు ఉత్పత్తి అవుతుంది: ఇది 0 °C కంటే తక్కువ వద్ద పేలే ముదురు గోధుమ రంగు ఘనపదార్థం. ClO రాడికల్ వాతావరణ ఓజోన్ క్షీణతకు దారితీస్తుంది మరియు అందువల్ల పర్యావరణపరంగా ముఖ్యమైనది:[50]

Cl• + O3 -> ClO• + O2
ClO• + O• -> Cl• + O2

క్లోరిన్ పెర్క్లోరేట్ (ClOClO3) అనేది లేత పసుపు రంగు ద్రవం, ఇది ClO2 కంటే తక్కువ స్థిరమైనది మరియు గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద వియోగం చెంది క్లోరిన్, ఆక్సిజన్ మరియు డైక్లోరిన్ హెక్సాక్సైడ్ (Cl2O6) ను ఏర్పరుస్తుంది.[50] క్లోరిన్ పెర్క్లోరేట్‌ను పెర్క్లోరిక్ ఆమ్లం (HOClO3) యొక్క క్లోరిన్ ఉత్పన్నంగా కూడా పరిగణించవచ్చు, ఇతర ఆక్సోయాసిడ్ల యొక్క ఉష్ణపరంగా అస్థిరమైన క్లోరిన్ ఉత్పన్నాల వలె: ఉదాహరణలలో క్లోరిన్ నైట్రేట్ (ClONO2, తీవ్రంగా చర్యాశీల మరియు పేలుడు), మరియు క్లోరిన్ ఫ్లోరోసల్ఫేట్ (ClOSO2F, మరింత స్థిరమైనది కానీ ఇప్పటికీ తేమ-సున్నితమైనది మరియు అత్యంత చర్యాశీలమైనది) ఉన్నాయి.[51] డైక్లోరిన్ హెక్సాక్సైడ్ అనేది ముదురు-ఎరుపు ద్రవం, ఇది −180 °C వద్ద పసుపు రంగులోకి మారే ఘనపదార్థంగా గడ్డకడుతుంది: ఇది సాధారణంగా క్లోరిన్ డయాక్సైడ్‌ను ఆక్సిజన్‌తో చర్య జరపడం ద్వారా తయారు చేయబడుతుంది. దీనిని ClO3 యొక్క డైమర్‌గా హేతుబద్ధీకరించడానికి ప్రయత్నాలు జరిగినప్పటికీ, ఇది క్లోరైల్ పెర్క్లోరేట్, [ClO2]+[ClO4]- వలె చర్య జరుపుతుంది, ఇది ఘనపదార్థం యొక్క సరైన నిర్మాణం అని నిర్ధారించబడింది. ఇది నీటిలో జలవిశ్లేషణ చెంది క్లోరిక్ మరియు పెర్క్లోరిక్ ఆమ్లాల మిశ్రమాన్ని ఇస్తుంది: అన్‌హైడ్రస్ హైడ్రోజన్ ఫ్లోరైడ్‌తో సమానమైన చర్య పూర్తి కాదు.[50]

డైక్లోరిన్ హెప్టాక్సైడ్ (Cl2O7) అనేది పెర్క్లోరిక్ యాసిడ్ (HClO4) యొక్క అన్‌హైడ్రైడ్. దీనిని −10 °C వద్ద ఫాస్పోరిక్ యాసిడ్తో డీహైడ్రేట్ చేయడం ద్వారా, ఆపై −35 °C మరియు 1 mmHg పీడనం వద్ద స్వేదనం (distilling) చేయడం ద్వారా సులభంగా పొందవచ్చు. ఇది షాక్-సెన్సిటివ్ (అఘాతానికి సున్నితమైన), రంగులేని జిగట ద్రవం. క్లోరిన్ ఆక్సైడ్లలో ఇది అత్యంత తక్కువ చర్యాశీలత కలిగినది; గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద సేంద్రియ పదార్థాలకు నిప్పు అంటించని ఏకైక క్లోరిన్ ఆక్సైడ్ ఇదే. దీనిని నీటిలో కరిగించి పెర్క్లోరిక్ యాసిడ్‌ను లేదా జల క్షారాలలో కరిగించి పెర్క్లోరేట్‌లను తిరిగి పొందవచ్చు. అయితే, ఇది ఉష్ణ వియోగం చెంది పేలుడుకు దారితీస్తుంది. ఈ ప్రక్రియలో కేంద్ర Cl–O బంధాలలో ఒకటి విచ్ఛిన్నమై ClO3 మరియు ClO4 రాడికల్స్ ఏర్పడతాయి, ఇవి మధ్యంతర ఆక్సైడ్ల ద్వారా తక్షణమే మూలకాలుగా విడిపోతాయి.[50]

క్లోరిన్ ఆక్సోయాసిడ్లు మరియు ఆక్సైనియాన్లు

జల ద్రావణాలలో Cl జాతుల కోసం ప్రామాణిక క్షయకరణ పొటెన్షియల్స్[37]
E°(జంట) a(H+) = 1
(ఆమ్లం)		 E°(జంట) a(OH–) = 1
(క్షారం)
Cl2/Cl- +1.358 Cl2/Cl- +1.358
HOCl/Cl- +1.484 ClO-/Cl- +0.890
ClO_{3}-/Cl- +1.459
HOCl/Cl2 +1.630 ClO-/Cl2 +0.421
HClO2/Cl2 +1.659
ClO_{3}-/Cl2 +1.468
ClO_{4}-/Cl2 +1.277
HClO2/HOCl +1.701 ClO_{2}-/ClO- +0.681
ClO_{3}-/ClO- +0.488
ClO_{3}-/HClO2> +1.181 ClO_{2}-/ClO_{2}- +0.295
ClO_{4}-/ClO_{3}- +1.201 ClO_{4}-/ClO_{3}- +0.374

క్లోరిన్ నాలుగు ఆక్సోయాసిడ్లను ఏర్పరుస్తుంది: హైపోక్లోరస్ యాసిడ్ (HOCl), క్లోరస్ యాసిడ్ (HOClO), క్లోరిక్ యాసిడ్ (HOClO2), మరియు పెర్క్లోరిక్ యాసిడ్ (HOClO3). పక్కన ఉన్న పట్టికలో ఇచ్చిన రెడాక్స్ పొటెన్షియల్స్ నుండి చూడగలిగినట్లుగా, క్షార ద్రావణాల కంటే ఆమ్ల ద్రావణాలలో క్లోరిన్ డిస్‌ప్రొపోర్షనేషన్ (disproportionation) పట్ల చాలా స్థిరంగా ఉంటుంది:[37]

Cl2 + H2O <-> HOCl + H+ + Cl- Kac = 4.2e−4 mol2 dm−6
Cl2 + 2 OH- <-> OCl- + H2O + Cl- Kalk = 7.5e15 mol−1 dm3

హైపోక్లోరైట్ అయాన్లు కూడా మరింత డిస్‌ప్రొపోర్షనేషన్ చెంది క్లోరైడ్ మరియు క్లోరేట్‌లను (3 ClO- <-> 2 Cl- + ClO_{3}-) ఉత్పత్తి చేస్తాయి, కానీ 1027 అనే అత్యంత అనుకూలమైన సమతుల్య స్థిరాంకం ఉన్నప్పటికీ, 70 °C కంటే తక్కువ ఉష్ణోగ్రతల వద్ద ఈ చర్య చాలా నెమ్మదిగా జరుగుతుంది. క్లోరేట్ అయాన్లు కూడా క్లోరైడ్ మరియు పెర్క్లోరేట్‌లను (4 ClO_{3}- <-> Cl- + 3 ClO_{4}-) ఏర్పరచడానికి డిస్‌ప్రొపోర్షనేషన్ చెందవచ్చు, కానీ 1020 అనే అత్యంత అనుకూలమైన సమతుల్య స్థిరాంకం ఉన్నప్పటికీ, 100 °C వద్ద కూడా ఇది చాలా నెమ్మదిగా జరుగుతుంది. క్లోరిన్ ఆక్సైనియాన్ల చర్య రేట్లు క్లోరిన్ యొక్క ఆక్సీకరణ స్థితి తగ్గేకొద్దీ పెరుగుతాయి. క్లోరిన్ ఆక్సోయాసిడ్ల బలం, క్లోరిన్ యొక్క ఆక్సీకరణ స్థితి పెరిగేకొద్దీ చాలా వేగంగా పెరుగుతుంది, దీనికి కారణం వాటి కాంజుగేట్ క్షారాలలో ఎక్కువ ఆక్సిజన్ పరమాణువులపై ఛార్జ్ డీలోకలైజేషన్ (delocalisation) పెరగడమే.[37]

చాలా క్లోరిన్ ఆక్సోయాసిడ్లను ఈ డిస్‌ప్రొపోర్షనేషన్ చర్యలను ఉపయోగించుకోవడం ద్వారా తయారు చేయవచ్చు. హైపోక్లోరస్ యాసిడ్ (HOCl) అత్యంత చర్యాశీలత కలిగినది మరియు చాలా అస్థిరమైనది; దీని లవణాలను ఎక్కువగా వాటి బ్లీచింగ్ మరియు స్టెరిలైజింగ్ సామర్థ్యాల కోసం ఉపయోగిస్తారు. ఇవి చాలా బలమైన ఆక్సిడైజింగ్ ఏజెంట్లు, ఇవి చాలా అకర్బన జాతులకు ఆక్సిజన్ పరమాణువును బదిలీ చేస్తాయి. క్లోరస్ యాసిడ్ (HOClO) ఇంకా అస్థిరమైనది మరియు వియోగం చెందకుండా దీనిని వేరుచేయడం లేదా గాఢతను పెంచడం సాధ్యం కాదు: ఇది జల క్లోరిన్ డయాక్సైడ్ వియోగం ద్వారా తెలుస్తుంది. అయితే, సోడియం క్లోరైట్ ఒక స్థిరమైన లవణం మరియు ఇది వస్త్రాల బ్లీచింగ్, ఆక్సిడైజింగ్ ఏజెంట్‌గా మరియు క్లోరిన్ డయాక్సైడ్ వనరుగా ఉపయోగపడుతుంది. క్లోరిక్ యాసిడ్ (HOClO2) ఒక బలమైన ఆమ్లం, ఇది 30% గాఢత వరకు చల్లని నీటిలో చాలా స్థిరంగా ఉంటుంది, కానీ వేడి చేసినప్పుడు క్లోరిన్ మరియు క్లోరిన్ డయాక్సైడ్‌ను ఇస్తుంది. తక్కువ పీడనం వద్ద బాష్పీభవనం చేయడం ద్వారా దీనిని సుమారు 40% వరకు గాఢత పెంచవచ్చు, కానీ ఆ తర్వాత ఇది పెర్క్లోరిక్ యాసిడ్, క్లోరిన్, ఆక్సిజన్, నీరు మరియు క్లోరిన్ డయాక్సైడ్‌గా వియోగం చెందుతుంది. దీని అత్యంత ముఖ్యమైన లవణం సోడియం క్లోరేట్, దీనిని ఎక్కువగా కాగితపు గుజ్జును బ్లీచ్ చేయడానికి క్లోరిన్ డయాక్సైడ్ తయారు చేయడానికి ఉపయోగిస్తారు. క్లోరేట్ నుండి క్లోరైడ్ మరియు ఆక్సిజన్‌గా వియోగం చెందడం అనేది ప్రయోగశాలలో చిన్న స్థాయిలో ఆక్సిజన్‌ను ఉత్పత్తి చేయడానికి ఒక సాధారణ మార్గం. క్లోరైడ్ మరియు క్లోరేట్ కింది విధంగా కాంప్రొపోర్షనేషన్ (comproportionate) చెంది క్లోరిన్‌ను ఏర్పరుస్తాయి:[52]

ClO_{3}- + 5 Cl- + 6 H+ -> 3 Cl2 + 3 H2O

పెర్క్లోరేట్లు మరియు పెర్క్లోరిక్ యాసిడ్ (HOClO3) క్లోరిన్ యొక్క అత్యంత స్థిరమైన ఆక్సో-సమ్మేళనాలు, క్లోరిన్ పరమాణువు దాని అత్యల్ప (−1) లేదా అత్యధిక (+7) సాధ్యమైన ఆక్సీకరణ స్థితులలో ఉన్నప్పుడు క్లోరిన్ సమ్మేళనాలు అత్యంత స్థిరంగా ఉంటాయనే వాస్తవానికి ఇది అనుగుణంగా ఉంటుంది. పెర్క్లోరిక్ యాసిడ్ మరియు జల పెర్క్లోరేట్లు వేడి చేసినప్పుడు శక్తివంతమైన మరియు కొన్నిసార్లు హింసాత్మకమైన ఆక్సిడైజింగ్ ఏజెంట్లుగా పనిచేస్తాయి, ఇది గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద వాటి నిష్క్రియ స్వభావానికి భిన్నంగా ఉంటుంది, దీనికి కారణం గతిశీల కారణాల వల్ల ఈ చర్యలకు అవసరమైన అధిక క్రియాశీలత శక్తి (activation energy). పెర్క్లోరేట్లను సోడియం క్లోరేట్‌ను విద్యుద్విశ్లేషణ ద్వారా ఆక్సీకరణం చేయడం ద్వారా తయారు చేస్తారు, మరియు పెర్క్లోరిక్ యాసిడ్‌ను అన్‌హైడ్రస్ సోడియం పెర్క్లోరేట్ లేదా బేరియం పెర్క్లోరేట్ను గాఢ హైడ్రోక్లోరిక్ యాసిడ్‌తో చర్య జరిపి, అవక్షేపించిన క్లోరైడ్‌ను వడపోసి, ఫిల్ట్రేట్‌ను స్వేదనం చేయడం ద్వారా గాఢతను పెంచుతారు. అన్‌హైడ్రస్ పెర్క్లోరిక్ యాసిడ్ అనేది రంగులేని మొబైల్ ద్రవం, ఇది షాక్‌కు సున్నితంగా ఉంటుంది, ఇది చాలా సేంద్రియ సమ్మేళనాలతో సంబంధం వచ్చినప్పుడు పేలుతుంది, హైడ్రోజన్ అయోడైడ్ మరియు థియోనైల్ క్లోరైడ్లకు నిప్పు అంటిస్తుంది మరియు వెండి, బంగారాన్ని కూడా ఆక్సిడైజ్ చేస్తుంది. ఇది బలహీనమైన లిగాండ్ అయినప్పటికీ, నీటి కంటే బలహీనమైనది, సమన్వయ చెందిన ClO_{4}- కలిగిన కొన్ని సమ్మేళనాలు తెలిసినవి.[52] దిగువ పట్టిక పాఠశాలలు లేదా కళాశాలల్లో బోధించే విధంగా క్లోరిన్ మూలకం యొక్క సాధారణ ఆక్సీకరణ స్థితులను చూపుతుంది. మరింత సంక్లిష్టమైన రసాయన సమ్మేళనాలు ఉన్నాయి, వీటి నిర్మాణాన్ని ఆధునిక క్వాంటం రసాయన పద్ధతులను ఉపయోగించి మాత్రమే వివరించవచ్చు, ఉదాహరణకు, క్లస్టర్ టెక్నీషియం క్లోరైడ్ [(CH3)4N]3[Tc6Cl14], ఇందులో 14 క్లోరిన్ పరమాణువులలో 6 అధికారికంగా డైవాలెంట్ (ద్విసంయోజక) మరియు ఆక్సీకరణ స్థితులు భిన్నంగా ఉంటాయి.[53][54] అదనంగా, పైన పేర్కొన్న అన్ని రసాయన క్రమబద్ధతలు "సాధారణ" లేదా సాధారణ పరిస్థితులకు దగ్గరగా ఉన్నప్పుడు చెల్లుతాయి, అయితే అతి-అధిక పీడనాల వద్ద (ఉదాహరణకు, పెద్ద గ్రహాల కేంద్రాలలో), క్లోరిన్ సోడియంతో Na3Cl సమ్మేళనాన్ని ఏర్పరుస్తుంది, ఇది సాంప్రదాయ రసాయన శాస్త్ర భావనలకు సరిపోదు.[55]

క్లోరిన్ ఆక్సీకరణ స్థితి −1 +1 +3 +5 +7
పేరు క్లోరైడ్ హైపోక్లోరైట్ క్లోరైట్ క్లోరేట్ పెర్క్లోరేట్
ఫార్ములా Cl- ClO- ClO_{2}− ClO_{3}− ClO_{4}−
నిర్మాణం

ఆర్గానోక్లోరిన్ సమ్మేళనాలు

ప్రధాన వ్యాసం: ఆర్గానోక్లోరిన్ సమ్మేళనం

ఇతర కార్బన్–హాలోజన్ బంధాల వలె, C–Cl బంధం అనేది సేంద్రియ రసాయన శాస్త్రంలో భాగంగా ఉండే ఒక సాధారణ ఫంక్షనల్ గ్రూప్. అధికారికంగా, ఈ ఫంక్షనల్ గ్రూప్ కలిగిన సమ్మేళనాలను క్లోరైడ్ అయాన్ యొక్క సేంద్రియ ఉత్పన్నాలుగా పరిగణించవచ్చు. క్లోరిన్ (3.16) మరియు కార్బన్ (2.55) మధ్య ఎలక్ట్రోనెగటివిటీ వ్యత్యాసం కారణంగా, C–Cl బంధంలోని కార్బన్ ఎలక్ట్రాన్-లోపం కలిగి ఉంటుంది మరియు అందువల్ల ఎలక్ట్రోఫిలిక్గా ఉంటుంది. క్లోరినేషన్ హైడ్రోకార్బన్‌ల భౌతిక లక్షణాలను అనేక విధాలుగా మారుస్తుంది: క్లోరోకార్బన్‌లు సాధారణంగా హైడ్రోజన్‌తో పోలిస్తే క్లోరిన్ యొక్క అధిక పరమాణు భారం కారణంగా నీటి కంటే ఎక్కువ సాంద్రత కలిగి ఉంటాయి, మరియు అలిఫాటిక్ ఆర్గానోక్లోరైడ్‌లు ఆల్కైలేటింగ్ ఏజెంట్లుగా పనిచేస్తాయి ఎందుకంటే క్లోరైడ్ ఒక లీవింగ్ గ్రూప్.[56]

ఆల్కేన్లు మరియు ఎరిల్ ఆల్కేన్‌లను UV కాంతితో ఫ్రీ-రాడికల్ పరిస్థితులలో క్లోరినేట్ చేయవచ్చు. అయితే, క్లోరినేషన్ స్థాయిని నియంత్రించడం కష్టం: చర్య రీజియోసెలెక్టివ్ కాదు మరియు తరచుగా వివిధ స్థాయిల క్లోరినేషన్ కలిగిన వివిధ ఐసోమర్ల మిశ్రమానికి దారితీస్తుంది, అయితే ఉత్పత్తులను సులభంగా వేరు చేయగలిగితే ఇది ఆమోదయోగ్యమే. ఎరిల్ క్లోరైడ్‌లను క్లోరిన్ మరియు లూయిస్ యాసిడ్ ఉత్ప్రేరకాన్ని ఉపయోగించి ఫ్రీడెల్-క్రాఫ్ట్స్ హాలోజనేషన్ ద్వారా తయారు చేయవచ్చు.[56] క్లోరిన్ మరియు సోడియం హైడ్రాక్సైడ్ ఉపయోగించే హాలోఫామ్ చర్య కూడా మిథైల్ కీటోన్‌లు మరియు సంబంధిత సమ్మేళనాల నుండి ఆల్కైల్ హాలైడ్‌లను ఉత్పత్తి చేయగలదు. క్లోరిన్ ఆల్కీన్లు మరియు ఆల్కైన్లుపై ఉన్న బహుళ బంధాలకు కూడా కలుస్తుంది, దీనివల్ల డై- లేదా టెట్రాక్లోరో సమ్మేళనాలు ఏర్పడతాయి. అయితే, క్లోరిన్ యొక్క ఖర్చు మరియు చర్యాశీలత కారణంగా, ఆర్గానోక్లోరిన్ సమ్మేళనాలను సాధారణంగా హైడ్రోజన్ క్లోరైడ్ ఉపయోగించి లేదా ఫాస్ఫరస్ పెంటాక్లోరైడ్ (PCl5) లేదా థియోనైల్ క్లోరైడ్ (SOCl2) వంటి క్లోరినేటింగ్ ఏజెంట్లతో ఉత్పత్తి చేస్తారు. ప్రయోగశాలలో రెండోది చాలా సౌకర్యవంతంగా ఉంటుంది ఎందుకంటే అన్ని ఉప-ఉత్పత్తులు వాయు రూపంలో ఉంటాయి మరియు వాటిని స్వేదనం చేయవలసిన అవసరం లేదు.[56]

అనేక ఆర్గానోక్లోరిన్ సమ్మేళనాలను బ్యాక్టీరియా నుండి మానవుల వరకు సహజ వనరుల నుండి వేరు చేశారు.[57][58] క్లోరినేటెడ్ సేంద్రియ సమ్మేళనాలు ఆల్కలాయిడ్లు, టెర్పెన్లు, అమినో యాసిడ్లు, ఫ్లేవనాయిడ్లు, స్టెరాయిడ్లు మరియు ఫ్యాటీ యాసిడ్లుతో సహా దాదాపు ప్రతి తరగతి జీవ అణువులలో కనిపిస్తాయి.[57][59] డయాక్సిన్లుతో సహా ఆర్గానోక్లోరైడ్‌లు అడవి మంటల అధిక ఉష్ణోగ్రత వాతావరణంలో ఉత్పత్తి అవుతాయి, మరియు సింథటిక్ డయాక్సిన్ల కంటే ముందున్న మెరుపు-ప్రేరేపిత మంటల సంరక్షించబడిన బూడిదలో డయాక్సిన్లు కనుగొనబడ్డాయి.[60] అదనంగా, డైక్లోరోమీథేన్, క్లోరోఫామ్ మరియు కార్బన్ టెట్రాక్లోరైడ్తో సహా వివిధ రకాల సాధారణ క్లోరినేటెడ్ హైడ్రోకార్బన్‌లను సముద్రపు నాచు నుండి వేరు చేశారు.[61] పర్యావరణంలోని మెజారిటీ క్లోరోమీథేన్ సహజంగా జీవ వియోగం, అడవి మంటలు మరియు అగ్నిపర్వతాల ద్వారా ఉత్పత్తి అవుతుంది.[62]

కొన్ని రకాల ఆర్గానోక్లోరైడ్‌లు, అన్నీ కాకపోయినా, మానవులతో సహా మొక్కలు లేదా జంతువులకు గణనీయమైన విషపూరితమైనవి. క్లోరిన్ సమక్షంలో సేంద్రియ పదార్థం కాలినప్పుడు ఉత్పత్తి అయ్యే డయాక్సిన్లు మరియు DDT వంటి కొన్ని కీటకనాశినులు పర్యావరణంలోకి విడుదలైనప్పుడు ప్రమాదకరమైన పర్సిస్టెంట్ ఆర్గానిక్ పొల్యూటెంట్స్ (స్థిరమైన సేంద్రియ కాలుష్య కారకాలు). ఉదాహరణకు, 20వ శతాబ్దం మధ్యలో కీటకాలను నియంత్రించడానికి విస్తృతంగా ఉపయోగించిన DDT, ఆహార గొలుసులలో పేరుకుపోతుంది మరియు కొన్ని పక్షి జాతులలో పునరుత్పత్తి సమస్యలను (ఉదా. గుడ్డు పెంకు పలచబడటం) కలిగిస్తుంది.[63] ఎగువ వాతావరణంలో క్లోరిన్ రాడికల్స్‌ను సృష్టించడానికి C–Cl బంధం సులభంగా హోమోలిటిక్ విచ్ఛిన్నం చెందడం వల్ల, క్లోరోఫ్లోరోకార్బన్‌లు ఓజోన్ పొరకు చేసే హాని కారణంగా నిలిపివేయబడ్డాయి.[50]

ఉనికి

క్లోరిన్ ప్రకృతిలో స్వేచ్ఛా మూలకంగా ఉండటానికి చాలా చర్యాశీలత కలిగి ఉంటుంది, కానీ దాని క్లోరైడ్ లవణాల రూపంలో చాలా సమృద్ధిగా ఉంటుంది. ఇది భూమి యొక్క క్రస్ట్‌లో 20వ అత్యంత సమృద్ధిగా ఉన్న మూలకం[64] మరియు నీటి వనరుల నుండి ఆవిరైపోయిన క్లోరైడ్ ఖనిజాల, ముఖ్యంగా సోడియం క్లోరైడ్, పెద్ద నిల్వల ద్వారా ఇది క్రస్ట్‌లో 126 పార్ట్స్ పర్ మిలియన్ ఉంటుంది. సముద్రపు నీటిలో క్లోరైడ్ అయాన్ల నిల్వలతో పోలిస్తే ఇవన్నీ చాలా తక్కువ: ఉటాలోని గ్రేట్ సాల్ట్ లేక్ మరియు ఇజ్రాయెల్‌లోని డెడ్ సీ వంటి కొన్ని లోతట్టు సముద్రాలు మరియు భూగర్భ ఉప్పునీటి బావులలో అధిక సాంద్రతలలో తక్కువ మొత్తంలో ఉంటాయి.[65]

ప్రయోగశాలలో హైడ్రోక్లోరిక్ యాసిడ్ మరియు మాంగనీస్ డయాక్సైడ్లను కలపడం ద్వారా చిన్న బ్యాచ్‌ల క్లోరిన్ వాయువును తయారు చేస్తారు, కానీ ఇది సులభంగా అందుబాటులో ఉండటం వల్ల అరుదుగా అవసరమవుతుంది. పరిశ్రమలో, మూలక క్లోరిన్‌ను సాధారణంగా నీటిలో కరిగిన సోడియం క్లోరైడ్ యొక్క విద్యుద్విశ్లేషణ ద్వారా ఉత్పత్తి చేస్తారు. 1892లో పారిశ్రామికీకరించబడిన ఈ పద్ధతి, క్లోరాల్కలీ ప్రక్రియ, ఇప్పుడు చాలా పారిశ్రామిక క్లోరిన్ వాయువును అందిస్తుంది.[24] క్లోరిన్‌తో పాటు, ఈ పద్ధతి హైడ్రోజన్ వాయువును మరియు సోడియం హైడ్రాక్సైడ్ను ఇస్తుంది, ఇది అత్యంత విలువైన ఉత్పత్తి. ఈ ప్రక్రియ కింది రసాయన సమీకరణం ప్రకారం జరుగుతుంది:

2 NaCl + 2 H2O → Cl2 + H2 + 2 NaOH

ఉత్పత్తి

ప్రధాన వ్యాసం: క్లోరిన్ ఉత్పత్తి

క్లోరిన్ ప్రధానంగా క్లోరాల్కలీ ప్రక్రియ ద్వారా ఉత్పత్తి చేయబడుతుంది, అయితే నాన్-క్లోరాల్కలీ ప్రక్రియలు కూడా ఉన్నాయి. 2022 ప్రపంచ ఉత్పత్తి 97 మిలియన్ టన్నులుగా అంచనా వేయబడింది.[66] క్లోరిన్ యొక్క అత్యంత కనిపించే ఉపయోగం నీటి క్రిమిసంహారకంలో ఉంది. ఉత్పత్తి చేయబడిన క్లోరిన్‌లో 35–40% ఇథిలీన్ డైక్లోరైడ్ మరియు వినైల్ క్లోరైడ్ ద్వారా పాలీ(వినైల్ క్లోరైడ్) తయారు చేయడానికి ఉపయోగించబడుతుంది.[67] ఉత్పత్తి చేయబడిన క్లోరిన్ 450 గ్రా నుండి 70 కిలోల వరకు పరిమాణాలలో సిలిండర్లలో, అలాగే డ్రమ్ములు (865 కిలోలు), ట్యాంక్ వ్యాగన్లు (రోడ్లపై 15 టన్నులు; రైలు ద్వారా 27–90 టన్నులు) మరియు బార్జ్‌లలో (600–1200 టన్నులు) అందుబాటులో ఉంటుంది.[68] మూలక క్లోరిన్‌ను రవాణా చేయడంలో ఇబ్బందులు మరియు ప్రమాదాల కారణంగా, ఉత్పత్తి సాధారణంగా వినియోగించే ప్రదేశానికి సమీపంలోనే ఉంటుంది. ఉదాహరణకు, వెస్ట్‌లేక్ కెమికల్[69] మరియు ఫార్మోసా ప్లాస్టిక్స్[70] వంటి వినైల్ క్లోరైడ్ ఉత్పత్తిదారులు క్లోరాల్కలీ ఆస్తులను అనుసంధానించారు.

క్లోరాల్కలీ ప్రక్రియలు

ప్రధాన వ్యాసం: క్లోరాల్కలీ ప్రక్రియ

క్లోరైడ్ ద్రావణాల విద్యుద్విశ్లేషణ అంతా కింది సమీకరణాల ప్రకారం జరుగుతుంది:

కాథోడ్: 2 H2O + 2 e- → H2 + 2 OH-
ఆనోడ్: 2 Cl- → Cl2 + 2 e-

సోడియం క్లోరైడ్ విద్యుద్విశ్లేషణ చేయబడే సాధారణ సందర్భంలో, సోడియం హైడ్రాక్సైడ్ మరియు క్లోరిన్ సహ-ఉత్పత్తులు.

పారిశ్రామికంగా, మూడు క్లోరాల్కలీ ప్రక్రియలు ఉన్నాయి:

  • మెర్క్యురీ ఎలక్ట్రోడ్‌ను ఉపయోగించే కాస్ట్నర్–కెల్నర్ ప్రక్రియ
  • కాథోడ్ మరియు ఆనోడ్‌ను వేరు చేసే ఆస్బెస్టాస్ డయాఫ్రాగమ్‌ను ఉపయోగించే డయాఫ్రాగమ్ సెల్ ప్రక్రియ
  • డయాఫ్రాగమ్‌కు బదులుగా అయాన్ ఎక్స్ఛేంజ్ మెమ్బ్రేన్‌ను ఉపయోగించే మెమ్బ్రేన్ సెల్ ప్రక్రియ

పారిశ్రామిక స్థాయిలో క్లోరిన్‌ను ఉత్పత్తి చేయడానికి పందొమ్మిదవ శతాబ్దం చివరలో ఉపయోగించిన మొదటి పద్ధతి కాస్ట్నర్–కెల్నర్ ప్రక్రియ.[71][72] సోడియం ఉత్పత్తిని అమాల్గం చేయడానికి మెర్క్యురీ (విషపూరితమైనది) ఎలక్ట్రోడ్‌గా ఉపయోగించబడింది, ఇది అవాంఛనీయ ఉప-చర్యలను నిరోధించింది.

డయాఫ్రాగమ్ సెల్ విద్యుద్విశ్లేషణలో, ఒక ఆస్బెస్టాస్ (లేదా పాలిమర్-ఫైబర్) డయాఫ్రాగమ్ కాథోడ్ మరియు ఆనోడ్ను వేరు చేస్తుంది, ఆనోడ్ వద్ద ఏర్పడే క్లోరిన్ కాథోడ్ వద్ద ఏర్పడే సోడియం హైడ్రాక్సైడ్ మరియు హైడ్రోజన్‌తో తిరిగి కలవకుండా నిరోధిస్తుంది.[73] ఉప్పు ద్రావణం (బ్రిన్) నిరంతరం ఆనోడ్ కంపార్ట్‌మెంట్‌కు పంపబడుతుంది మరియు డయాఫ్రాగమ్ ద్వారా కాథోడ్ కంపార్ట్‌మెంట్‌కు ప్రవహిస్తుంది, అక్కడ కాస్టిక్ క్షారం ఉత్పత్తి అవుతుంది మరియు బ్రిన్ పాక్షికంగా క్షీణిస్తుంది. డయాఫ్రాగమ్ పద్ధతులు పలుచని మరియు స్వల్పంగా అశుద్ధమైన క్షారాన్ని ఉత్పత్తి చేస్తాయి, కానీ అవి మెర్క్యురీ పారవేసే సమస్యతో భారం పడవు మరియు అవి మరింత శక్తి సామర్థ్యం కలిగి ఉంటాయి.[24]

మెమ్బ్రేన్ సెల్ విద్యుద్విశ్లేషణ అయాన్ ఎక్స్ఛేంజ్గా పారగమ్య మెమ్బ్రేన్‌ను ఉపయోగిస్తుంది. సంతృప్త సోడియం (లేదా పొటాషియం) క్లోరైడ్ ద్రావణం ఆనోడ్ కంపార్ట్‌మెంట్ ద్వారా పంపబడుతుంది, తక్కువ సాంద్రత వద్ద బయటకు వస్తుంది. ఈ పద్ధతి చాలా స్వచ్ఛమైన సోడియం (లేదా పొటాషియం) హైడ్రాక్సైడ్‌ను కూడా ఉత్పత్తి చేస్తుంది, కానీ అధిక సాంద్రతలలో చాలా స్వచ్ఛమైన బ్రిన్ అవసరమనే ప్రతికూలతను కలిగి ఉంది.[74] అయితే, మెమ్బ్రేన్ ప్రక్రియ యొక్క తక్కువ శక్తి అవసరాల కారణంగా, కొత్త క్లోర్-ఆల్కలీ ప్లాంట్లు ఇప్పుడు దాదాపు ప్రత్యేకంగా మెమ్బ్రేన్ ప్రక్రియను ఉపయోగిస్తున్నాయి. దీని పక్కన, పెద్ద మొత్తంలో మెర్క్యురీని ఉపయోగించడం అవాంఛనీయమైనదిగా పరిగణించబడుతుంది. అలాగే, పాత ప్లాంట్లను మెమ్బ్రేన్ ప్రక్రియలోకి మారుస్తున్నారు.

నాన్-క్లోరాల్కలీ ప్రక్రియలు

డీకన్ ప్రక్రియలో, ఆర్గానోక్లోరిన్ సమ్మేళనాల ఉత్పత్తి నుండి తిరిగి పొందిన హైడ్రోజన్ క్లోరైడ్ క్లోరిన్‌గా తిరిగి పొందబడుతుంది. ఈ ప్రక్రియ ఆక్సిజన్‌ను ఉపయోగించి ఆక్సీకరణపై ఆధారపడుతుంది:

4 HCl + O2 → 2 Cl2 + 2 H2O

ఈ చర్యకు ఉత్ప్రేరకం అవసరం. డీకన్ ప్రవేశపెట్టినట్లుగా, ప్రారంభ ఉత్ప్రేరకాలు రాగిపై ఆధారపడి ఉన్నాయి. మిట్సుయి MT-క్లోరిన్ ప్రాసెస్ వంటి వాణిజ్య ప్రక్రియలు క్రోమియం మరియు రుథీనియం ఆధారిత ఉత్ప్రేరకాలకు మారాయి.[75]

అప్లికేషన్లు

[76]

సోడియం క్లోరైడ్ అత్యంత సాధారణ క్లోరిన్ సమ్మేళనం, మరియు రసాయన పరిశ్రమ డిమాండ్ కోసం క్లోరిన్‌కు ప్రధాన వనరు. క్లోరినేటెడ్ మీథేన్, ఈథేన్లు, వినైల్ క్లోరైడ్, పాలీవినైల్ క్లోరైడ్ (PVC), ఉత్ప్రేరకం కోసం అల్యూమినియం ట్రైక్లోరైడ్, మరియు ఆ మూలకాల స్వచ్ఛమైన రూపాన్ని ఉత్పత్తి చేయడానికి పూర్వగాములుగా ఉండే మెగ్నీషియం, టైటానియం, జిర్కోనియం మరియు హాఫ్నియం క్లోరైడ్‌లతో సహా సుమారు 15000 క్లోరిన్ కలిగిన సమ్మేళనాలు వాణిజ్యపరంగా వర్తకం చేయబడతాయి.[9]

పరిమాణాత్మకంగా, ఉత్పత్తి చేయబడిన మొత్తం మూలక క్లోరిన్‌లో, సుమారు 63% సేంద్రియ సమ్మేళనాల తయారీలో, మరియు 18% అకర్బన క్లోరిన్ సమ్మేళనాల తయారీలో ఉపయోగించబడుతుంది.(Greenwood, Earnshaw, 1997, p. 798) సుమారు 15,000 క్లోరిన్ సమ్మేళనాలు వాణిజ్యపరంగా ఉపయోగించబడతాయి.(Greenwood, Earnshaw, 1997, p. 793) ఉత్పత్తి చేయబడిన క్లోరిన్‌లో మిగిలిన 19% బ్లీచ్‌లు మరియు క్రిమిసంహారక ఉత్పత్తుల కోసం ఉపయోగించబడుతుంది.[68] ఉత్పత్తి పరిమాణం పరంగా సేంద్రియ సమ్మేళనాలలో అత్యంత ముఖ్యమైనవి 1,2-డైక్లోరోఈథేన్ మరియు వినైల్ క్లోరైడ్, ఇవి PVC ఉత్పత్తిలో మధ్యంతరాలు. ఇతర ముఖ్యమైన ఆర్గానోక్లోరిన్‌లు మిథైల్ క్లోరైడ్, మిథైలీన్ క్లోరైడ్, క్లోరోఫామ్, వినైలిడీన్ క్లోరైడ్, ట్రైక్లోరోఇథిలీన్, పెర్క్లోరోఇథిలీన్, అలైల్ క్లోరైడ్, ఎపికలోరోహైడ్రిన్, క్లోరోబెంజీన్, డైక్లోరోబెంజీన్లు, మరియు ట్రైక్లోరోబెంజీన్లు. ప్రధాన అకర్బన సమ్మేళనాలలో HCl, Cl2O, HOCl, NaClO3, AlCl3, SiCl4, SnCl4, PCl3, PCl5, POCl3, AsCl3, SbCl3, SbCl5, BiCl3, మరియు ZnCl2 ఉన్నాయి.[68]

శానిటేషన్, క్రిమిసంహారక మరియు యాంటిసెప్సిస్

ప్రధాన వ్యాసం: నీటి క్లోరినేషన్, బ్లీచ్

కుళ్ళిపోవడాన్ని ఎదుర్కోవడం

ఫ్రాన్స్‌లో (ఇతర చోట్ల వలె), సంగీత వాయిద్య తీగలు, గోల్డ్‌బీటర్స్ స్కిన్ మరియు ఇతర ఉత్పత్తులను తయారు చేయడానికి జంతువుల ప్రేగులను ప్రాసెస్ చేసేవారు. ఇది "గట్ ఫ్యాక్టరీలలో" (boyauderies) చేయబడింది, మరియు ఇది దుర్వాసనతో కూడిన మరియు అనారోగ్యకరమైన ప్రక్రియ. 1820లో లేదా ఆ సమయంలో, Société d'encouragement pour l'industrie nationale జంతువుల ప్రేగుల యొక్క పెరిటోనియల్ పొరను కుళ్ళిపోవడం లేకుండా వేరు చేయడానికి ఒక పద్ధతిని, రసాయన లేదా యాంత్రిక, కనుగొన్న వారికి బహుమతిని ప్రకటించింది.[77][78] ఈ బహుమతిని 44 ఏళ్ల ఫ్రెంచ్ రసాయన శాస్త్రవేత్త మరియు ఫార్మసిస్ట్ ఆంటోయిన్-జర్మైన్ లాబరాక్ గెలుచుకున్నారు, అతను బెర్తోలెట్ యొక్క క్లోరినేటెడ్ బ్లీచింగ్ ద్రావణాలు ("Eau de Javel") జంతు కణజాల వియోగం యొక్క కుళ్ళిపోయే వాసనను నాశనం చేయడమే కాకుండా, వాస్తవానికి వియోగాన్ని కూడా ఆలస్యం చేస్తాయని కనుగొన్నారు.[78][26]

లాబరాక్ పరిశోధన ఫలితంగా boyauderiesలో సున్నం (కాల్షియం హైపోక్లోరైట్) మరియు సోడియం (సోడియం హైపోక్లోరైట్) యొక్క క్లోరైడ్లు మరియు హైపోక్లోరైట్లను ఉపయోగించడం జరిగింది. అదే రసాయనాలు లాట్రిన్లు, మురుగు కాలువలు, మార్కెట్లు, అబట్టోయిర్లు, అనాటమికల్ థియేటర్లు మరియు మార్చురీల యొక్క సాధారణ క్రిమిసంహారక మరియు దుర్వాసన తొలగింపులో ఉపయోగకరంగా ఉన్నాయని కనుగొనబడింది.[79] అవి ఆసుపత్రులు, లాజారెట్లు, జైలులు, ఇన్ఫిర్మరీలు (భూమిపై మరియు సముద్రంలో), మాగ్ననెరీలు, స్థిరమైనలు, పశువుల షెడ్లు మొదలైన వాటిలో విజయవంతమయ్యాయి; మరియు అవి ఎక్స్‌హ్యూమేషన్లు,[80] ఎంబాల్మింగ్, అంటువ్యాధి వ్యాధులు, జ్వరం మరియు పశువులలో బ్లాక్‌లెగ్ వ్యాప్తి సమయంలో ప్రయోజనకరంగా ఉన్నాయి.[77]

క్రిమిసంహారక

లాబరాక్ యొక్క క్లోరినేటెడ్ సున్నం మరియు సోడా ద్రావణాలు 1828 నుండి అంటువ్యాధిని నివారించడానికి ("మియాస్మాస్" ద్వారా వ్యాపిస్తుందని భావించే "అంటువ్యాధి") మరియు సెప్టిక్ గాయాలతో సహా ఇప్పటికే ఉన్న గాయాల కుళ్ళిపోవడాన్ని చికిత్స చేయడానికి సూచించబడ్డాయి.[81] తన 1828 రచనలో, లాబరాక్ వైద్యులు క్లోరిన్‌ను పీల్చుకోవాలని, క్లోరినేటెడ్ సున్నంలో చేతులు కడుక్కోవాలని మరియు "అంటువ్యాధి" సందర్భాల్లో రోగుల పడకల చుట్టూ క్లోరినేటెడ్ సున్నాన్ని చల్లాలని సిఫార్సు చేశారు. 1828లో, సూక్ష్మజీవి యొక్క ఏజెన్సీ అర శతాబ్దానికి పైగా కనుగొనబడనప్పటికీ, అంటువ్యాధుల వ్యాప్తి బాగా తెలుసు.

1832 నాటి పారిస్ కలరా వ్యాప్తి సమయంలో, రాజధానిని క్రిమిరహితం చేయడానికి "క్లోరైడ్ ఆఫ్ లైమ్" అని పిలువబడే పెద్ద మొత్తంలో రసాయనాలను ఉపయోగించారు. ఇది కేవలం ఆధునిక కాల్షియం క్లోరైడ్ మాత్రమే కాదు, ఇది కాల్షియం హైపోక్లోరైట్ (క్లోరినేటెడ్ లైమ్)ను ఏర్పరచడానికి సున్నపు నీటిలో (పలచబరిచిన కాల్షియం హైడ్రాక్సైడ్) కరిగించిన క్లోరిన్ వాయువు. లబరాక్ ఆవిష్కరణ ఆసుపత్రులు మరియు శవపరీక్ష గదుల నుండి వచ్చే భయంకరమైన దుర్వాసనను తొలగించడంలో సహాయపడింది, తద్వారా పారిస్‌లోని లాటిన్ క్వార్టర్ నుండి దుర్వాసనను సమర్థవంతంగా తొలగించింది.[82] ఈ "కుళ్ళిన మియాస్మాలు" (దుర్వాసన గాలి) "అంటువ్యాధి" మరియు "సంక్రమణ" వ్యాప్తికి కారణమవుతాయని చాలామంది భావించేవారు – ఈ రెండు పదాలు అంటువ్యాధుల జెర్మ్ థియరీ (క్రిమి సిద్ధాంతం) కంటే ముందే ఉపయోగించబడ్డాయి. క్లోరైడ్ ఆఫ్ లైమ్‌ను దుర్వాసనలను మరియు "కుళ్ళిన పదార్థాలను" నాశనం చేయడానికి ఉపయోగించేవారు. 1854 లండన్‌లో బ్రాడ్ స్ట్రీట్ పంప్‌కు నీటిని సరఫరా చేసే కలరా కలుషితమైన బావిలోని నీటిని క్రిమిరహితం చేయడానికి డాక్టర్ జాన్ స్నో క్లోరైడ్ ఆఫ్ లైమ్‌ను ఉపయోగించారని ఒక మూలం పేర్కొంది,[83] అయితే ఆ ప్రసిద్ధ కలరా మహమ్మారిని వివరించే ఇతర మూడు విశ్వసనీయ మూలాలు ఈ సంఘటనను పేర్కొనలేదు.[84][85][86] బ్రాడ్ స్ట్రీట్ పంప్ చుట్టూ ఉన్న వీధుల్లోని ఆఫ్ఫల్ (వ్యర్థాలు) మరియు మురికిని క్రిమిరహితం చేయడానికి క్లోరైడ్ ఆఫ్ లైమ్‌ను ఉపయోగించారని ఒక రిఫరెన్స్ స్పష్టం చేస్తోంది – ఇది పంతొమ్మిదవ శతాబ్దపు మధ్యకాలంలో ఇంగ్లాండ్‌లో ఒక సాధారణ పద్ధతి.[84]

సెమ్మెల్‌వీస్ మరియు యాంటిసెప్సిస్‌తో ప్రయోగాలు

బహుశా లబరాక్ యొక్క క్లోరిన్ మరియు రసాయన క్షార ద్రావణాల యొక్క అత్యంత ప్రసిద్ధ అప్లికేషన్ 1847లో జరిగింది, అప్పుడు ఇగ్నాజ్ సెమ్మెల్‌వీస్ ఆస్ట్రియన్ వైద్యుల చేతులను క్రిమిరహితం చేయడానికి క్లోరిన్-నీటిని (క్లోరినేటెడ్ లైమ్ ద్రావణాల కంటే చౌకైనది, స్వచ్ఛమైన నీటిలో కరిగించిన క్లోరిన్) ఉపయోగించారు. శవపరీక్ష గదుల నుండి రోగుల పరీక్షా గదులకు కుళ్ళిన వాసనను వైద్యులు మోసుకెళ్తున్నారని సెమ్మెల్‌వీస్ గమనించారు. వ్యాధుల జెర్మ్ థియరీకి చాలా కాలం ముందే, "శవ కణాలు" తాజా వైద్య శవాల నుండి జీవించి ఉన్న రోగులకు కుళ్ళిన స్థితిని ప్రసారం చేస్తున్నాయని సెమ్మెల్‌వీస్ సిద్ధాంతీకరించారు. కుళ్ళిన వాసనను మరియు కణజాల విచ్ఛిన్నతను తొలగించడానికి తెలిసిన ఏకైక పద్ధతిగా ఆయన ప్రసిద్ధ "లబరాక్ ద్రావణాలను" ఉపయోగించారు (ఇది సబ్బుతో సాధ్యం కాదని ఆయన కనుగొన్నారు). ఈ ద్రావణాలు సబ్బు కంటే చాలా ప్రభావవంతమైన యాంటిసెప్టిక్‌లుగా నిరూపించబడ్డాయి (సెమ్మెల్‌వీస్‌కు వాటి అధిక సామర్థ్యం గురించి తెలుసు, కానీ కారణం తెలియదు). దీని ఫలితంగా 1847లో ఆస్ట్రియాలోని వియన్నా జనరల్ హాస్పిటల్ ప్రసూతి వార్డులలో ప్రసూతి జ్వరం ("ప్యూర్‌పెరల్ ఫీవర్") వ్యాప్తిని ఆపడంలో సెమ్మెల్‌వీస్ ప్రసిద్ధ విజయాన్ని సాధించారు.[87]

చాలా కాలం తర్వాత, మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం సమయంలో 1916లో, హైపోక్లోరైట్ (0.5%) మరియు ఆమ్ల స్టెబిలైజర్‌గా బోరిక్ యాసిడ్ కలిగిన లబరాక్ ద్రావణం యొక్క ప్రామాణిక మరియు పలచబరిచిన మార్పును హెన్రీ డ్రైస్‌డేల్ డాకిన్ అభివృద్ధి చేశారు (ఈ విషయంలో లబరాక్ చేసిన ముందస్తు కృషికి ఆయన పూర్తి క్రెడిట్ ఇచ్చారు). డాకిన్స్ సొల్యూషన్ అని పిలువబడే ఈ పద్ధతి, ఆధునిక యాంటీబయాటిక్ యుగానికి చాలా కాలం ముందే క్లోరినేటెడ్ ద్రావణాలతో గాయాలను కడగడం ద్వారా అనేక రకాల బహిరంగ గాయాలకు యాంటిసెప్టిక్ చికిత్సను అనుమతించింది. ఈ ద్రావణం యొక్క సవరించిన వెర్షన్ ఆధునిక కాలంలో గాయాల ఇరిగేషన్‌లో ఉపయోగించబడుతోంది, ఇక్కడ ఇది బహుళ యాంటీబయాటిక్‌లకు నిరోధకత కలిగిన బ్యాక్టీరియాపై ప్రభావవంతంగా పనిచేస్తుంది.[88]

ప్రజా పారిశుధ్యం

అమెరికాలో త్రాగునీటికి క్లోరినేషన్ యొక్క మొదటి నిరంతర అప్లికేషన్ 1908లో న్యూజెర్సీలోని జెర్సీ సిటీలో ఏర్పాటు చేయబడింది.[89] 1918 నాటికి, US డిపార్ట్‌మెంట్ ఆఫ్ ట్రెజరీ త్రాగునీటిని క్లోరిన్‌తో క్రిమిరహితం చేయాలని పిలుపునిచ్చింది. క్లోరిన్ ప్రస్తుతం నీటి శుద్దీకరణ (నీటి శుద్ధి ప్లాంట్లలో వలె), క్రిమిసంహారకలలో మరియు బ్లీచ్లో ఒక ముఖ్యమైన రసాయనం. చిన్న నీటి సరఫరాలు కూడా ఇప్పుడు క్రమం తప్పకుండా క్లోరినేట్ చేయబడుతున్నాయి.[90]

క్లోరిన్‌ను సాధారణంగా ( హైపోక్లోరస్ యాసిడ్ రూపంలో) త్రాగునీటి సరఫరాలు మరియు బహిరంగ ఈత కొలనులలో బ్యాక్టీరియా మరియు ఇతర సూక్ష్మజీవులను చంపడానికి ఉపయోగిస్తారు. చాలా ప్రైవేట్ ఈత కొలనులలో, క్లోరిన్‌ను నేరుగా ఉపయోగించరు, బదులుగా క్లోరిన్ మరియు సోడియం హైడ్రాక్సైడ్ నుండి ఏర్పడిన సోడియం హైపోక్లోరైట్ లేదా క్లోరినేటెడ్ ఐసోసైనురేట్ల ఘన మాత్రలను ఉపయోగిస్తారు. ఈత కొలనులలో క్లోరిన్‌ను ఉపయోగించడం వల్ల కలిగే లోపం ఏమిటంటే, క్లోరిన్ మానవ జుట్టు మరియు చర్మంలోని ప్రోటీన్లలోని అమినో యాసిడ్లతో చర్య జరుపుతుంది. సాధారణ నమ్మకానికి విరుద్ధంగా, ఈత కొలనులతో సంబంధం ఉన్న విలక్షణమైన "క్లోరిన్ వాసన" మూలక క్లోరిన్ వల్ల కాదు, ఇది మూత్రం మరియు చెమటతో సహా సేంద్రీయ పదార్థాలలో ఉన్న అమైన్‌లతో స్వేచ్ఛా కరిగిన క్లోరిన్ చర్య వల్ల ఉత్పత్తి అయ్యే రసాయన సమ్మేళనం క్లోరమైన్ వల్ల వస్తుంది.[91] నీటిలో క్రిమిసంహారకారిగా, క్లోరిన్ ఎషెరికియా కోలిపై బ్రోమిన్ కంటే మూడు రెట్లు ఎక్కువ ప్రభావవంతంగా మరియు అయోడిన్ కంటే ఆరు రెట్లు ఎక్కువ ప్రభావవంతంగా పనిచేస్తుంది.[92] పెరుగుతున్న కొద్దీ, మోనోక్లోరమైన్‌ను నేరుగా త్రాగునీటిలో క్రిమిసంహారక ప్రయోజనాల కోసం కలుపుతున్నారు, ఈ ప్రక్రియను క్లోరమైనేషన్ అని పిలుస్తారు.[93]

నీటి శుద్ధి కోసం విషపూరితమైన క్లోరిన్ వాయువును నిల్వ చేయడం మరియు ఉపయోగించడం తరచుగా అసాధ్యం, కాబట్టి క్లోరిన్‌ను జోడించడానికి ప్రత్యామ్నాయ పద్ధతులను ఉపయోగిస్తారు. వీటిలో హైపోక్లోరైట్ ద్రావణాలు ఉన్నాయి, ఇవి క్రమంగా నీటిలోకి క్లోరిన్‌ను విడుదల చేస్తాయి, మరియు సోడియం డైక్లోరో-s-ట్రయాజినెట్రియోన్ (డైహైడ్రేట్ లేదా అన్‌హైడ్రస్), దీనిని కొన్నిసార్లు "డైక్లోర్" అని పిలుస్తారు, మరియు ట్రైక్లోరో-s-ట్రయాజినెట్రియోన్, దీనిని కొన్నిసార్లు "ట్రైక్లోర్" అని పిలుస్తారు. ఈ సమ్మేళనాలు ఘనరూపంలో ఉన్నప్పుడు స్థిరంగా ఉంటాయి మరియు పొడి, గ్రాన్యులర్ లేదా టాబ్లెట్ రూపంలో ఉపయోగించవచ్చు. కొలను నీటిలో లేదా పారిశ్రామిక నీటి వ్యవస్థలలో తక్కువ మొత్తంలో కలిపినప్పుడు, క్లోరిన్ పరమాణువులు అణువు నుండి హైడ్రోలైజ్ అవుతాయి, హైపోక్లోరస్ యాసిడ్ (HOCl)ని ఏర్పరుస్తాయి, ఇది సాధారణ బయోసైడ్గా పనిచేస్తుంది, క్రిములు, సూక్ష్మజీవులు, ఆల్గే మొదలైన వాటిని చంపుతుంది.(Greenwood, Earnshaw, 1997, p. 860)

ఆయుధంగా ఉపయోగం

మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం

ప్రధాన వ్యాసం: Chemical weapons in World War I

క్లోరిన్ వాయువు, బెర్తోలైట్ అని కూడా పిలువబడుతుంది, దీనిని మొదటిసారిగా మొదటి ప్రపంచ యుద్ధంలో జర్మనీ 22 ఏప్రిల్ 1915న రెండవ యప్రెస్ యుద్ధంలో ఆయుధంగా ఉపయోగించింది.[94][95] సైనికులు వివరించినట్లుగా, ఇది మిరియాలు మరియు పైనాపిల్ మిశ్రమం యొక్క విలక్షణమైన వాసనను కలిగి ఉంది.[96] ఇది లోహపు రుచిని కలిగి ఉండి, గొంతు మరియు ఛాతీ వెనుక భాగంలో మంటను పుట్టించింది. క్లోరిన్ ఊపిరితిత్తుల మ్యూకోసాలోని నీటితో చర్య జరిపి హైడ్రోక్లోరిక్ యాసిడ్ను ఏర్పరుస్తుంది, ఇది జీవ కణజాలానికి వినాశకరమైనది మరియు ప్రాణాంతకం కావచ్చు. మానవ శ్వాసకోశ వ్యవస్థలను యాక్టివేటెడ్ చార్కోల్ లేదా ఇతర ఫిల్టర్లతో కూడిన గ్యాస్ మాస్క్ల ద్వారా క్లోరిన్ వాయువు నుండి రక్షించవచ్చు, ఇది క్లోరిన్ వాయువును ఇతర రసాయన ఆయుధాల కంటే తక్కువ ప్రాణాంతకం చేస్తుంది. దీనిని బెర్లిన్‌లోని కైజర్ విల్హెల్మ్ ఇన్స్టిట్యూట్కు చెందిన, తర్వాత నోబెల్ బహుమతి పొందిన జర్మన్ శాస్త్రవేత్త ఫ్రిట్జ్ హేబర్, జర్మన్ రసాయన సంస్థ IG ఫార్బెన్ సహకారంతో అభివృద్ధి చేశారు, ఇది ఖందకాల్లో ఉన్న శత్రువుపై క్లోరిన్ వాయువును ప్రయోగించే పద్ధతులను అభివృద్ధి చేసింది.[97] దీనిని మొదటిసారి ఉపయోగించిన తర్వాత, సంఘర్షణలోని ఇరుపక్షాలు క్లోరిన్‌ను రసాయన ఆయుధంగా ఉపయోగించాయి, కానీ త్వరలోనే దీని స్థానంలో మరింత ప్రాణాంతకమైన ఫాస్జీన్ మరియు మరింత బలహీనపరిచే మస్టర్డ్ గ్యాస్ వచ్చాయి.[98]

మధ్యప్రాచ్యం

ప్రధాన వ్యాసం: Chlorine bombings in Iraq, Use of chemical weapons in the Syrian Civil War

2007లో ఇరాక్ యుద్ధం అన్బార్ ప్రావిన్స్‌లో కూడా క్లోరిన్ వాయువును ఉపయోగించారు, తిరుగుబాటుదారులు ట్రక్ బాంబులలో మోర్టార్ షెల్స్ మరియు క్లోరిన్ ట్యాంకులను నింపారు. ఈ దాడులలో పేలుళ్ల వల్ల ఇద్దరు వ్యక్తులు మరణించారు మరియు 350 కంటే ఎక్కువ మంది అనారోగ్యానికి గురయ్యారు. విష వాయువు పేలుడు వల్ల వాతావరణంలో సులభంగా చెల్లాచెదురై పలచబడుతుంది కాబట్టి, క్లోరిన్ ప్రభావాల కంటే పేలుళ్ల శక్తి వల్లనే ఎక్కువ మరణాలు సంభవించాయి. కొన్ని బాంబు దాడులలో, వంద మందికి పైగా పౌరులు శ్వాస తీసుకోవడంలో ఇబ్బందుల కారణంగా ఆసుపత్రిలో చేరారు. జనాభాకు సురక్షితమైన త్రాగునీటిని అందించడానికి అవసరమైన మూలక క్లోరిన్ కోసం ఇరాకీ అధికారులు భద్రతను కట్టుదిట్టం చేశారు.[99][100]

23 అక్టోబర్ 2014న, ఇస్లామిక్ స్టేట్ ఆఫ్ ఇరాక్ అండ్ ది లెవంత్ ఇరాక్‌లోని దులుయియా పట్టణంలో క్లోరిన్ వాయువును ఉపయోగించినట్లు నివేదించబడింది.[101] 23 జనవరి 2015న మోసుల్ సమీపంలోని హైవే 47 కిస్కే జంక్షన్ వద్ద వాహన ఆధారిత ఇంప్రూవైజ్డ్ ఎక్స్‌ప్లోజివ్ డివైజ్ దాడిలో కుర్దిష్ పెష్మెర్గా దళాలపై క్లోరిన్ వాయువును ఉపయోగించినట్లు దుస్తులు మరియు మట్టి నమూనాల ప్రయోగశాల విశ్లేషణ ధృవీకరించింది.[102]

మధ్యప్రాచ్యంలోని మరొక దేశం, సిరియా, బారెల్ బాంబులు మరియు రాకెట్ల ద్వారా పంపిణీ చేయబడిన రసాయన ఆయుధంగా క్లోరిన్‌ను ఉపయోగించింది.[103][104][105] 2016లో, OPCW-UN జాయింట్ ఇన్వెస్టిగేటివ్ మెకానిజం సిరియన్ ప్రభుత్వం మూడు వేర్వేరు దాడులలో క్లోరిన్‌ను రసాయన ఆయుధంగా ఉపయోగించిందని నిర్ధారించింది.[106] తర్వాత OPCW యొక్క ఇన్వెస్టిగేషన్ అండ్ ఐడెంటిఫికేషన్ టీమ్ చేసిన విచారణలు 2017 మరియు 2018లో జరిగిన క్లోరిన్ దాడులకు సిరియన్ ఎయిర్ ఫోర్స్ బాధ్యత వహించిందని నిర్ధారించాయి.[107]

జీవసంబంధ పాత్ర

క్లోరైడ్ అయాన్ జీవక్రియకు అవసరమైన పోషకం. కడుపులో హైడ్రోక్లోరిక్ యాసిడ్ ఉత్పత్తికి మరియు సెల్యులార్ పంప్ విధులకు క్లోరిన్ అవసరం.[108] ప్రధాన ఆహార వనరు టేబుల్ సాల్ట్, లేదా సోడియం క్లోరైడ్. రక్తంలో క్లోరైడ్ యొక్క అతి తక్కువ లేదా ఎక్కువ సాంద్రతలు ఎలక్ట్రోలైట్ అసమతుల్యతలకు ఉదాహరణలు. హైపోక్లోరేమియా (క్లోరైడ్ తక్కువగా ఉండటం) ఇతర అసాధారణతలు లేనప్పుడు అరుదుగా సంభవిస్తుంది. ఇది కొన్నిసార్లు హైపోవెంటిలేషన్తో సంబంధం కలిగి ఉంటుంది.[109] ఇది దీర్ఘకాలిక రెస్పిరేటరీ అసిడోసిస్తో సంబంధం కలిగి ఉండవచ్చు.[110] హైపర్క్లోరేమియా (క్లోరైడ్ ఎక్కువగా ఉండటం) సాధారణంగా లక్షణాలను కలిగించదు. లక్షణాలు కనిపించినప్పుడు, అవి హైపర్నాట్రేమియా (అధిక సోడియం ఉండటం) లక్షణాలను పోలి ఉంటాయి. రక్తంలో క్లోరైడ్ తగ్గడం వల్ల సెరిబ్రల్ డీహైడ్రేషన్ కలుగుతుంది; లక్షణాలు తరచుగా వేగవంతమైన రీహైడ్రేషన్ వల్ల కలుగుతాయి, ఇది సెరిబ్రల్ ఎడెమాకు దారితీస్తుంది. హైపర్క్లోరేమియా ఆక్సిజన్ రవాణాను ప్రభావితం చేయవచ్చు.[111]

ప్రమాదాలు

క్లోరిన్ అనేది శ్వాసకోశ వ్యవస్థ, కళ్ళు మరియు చర్మంపై దాడి చేసే విషపూరిత వాయువు.[112] ఇది గాలి కంటే సాంద్రత కలిగి ఉన్నందున, ఇది తక్కువ గాలి ప్రసరణ ఉన్న ప్రదేశాల అడుగు భాగంలో పేరుకుపోతుంది. క్లోరిన్ వాయువు బలమైన ఆక్సిడైజర్, ఇది మండే పదార్థాలతో చర్య జరపవచ్చు.[113][114]

క్లోరిన్‌ను 0.2 పార్ట్స్ పర్ మిలియన్ (ppm) సాంద్రతలలో కొలిచే పరికరాలతో గుర్తించవచ్చు మరియు 3 ppm వద్ద వాసన ద్వారా గుర్తించవచ్చు. 30 ppm వద్ద దగ్గు మరియు వాంతులు సంభవించవచ్చు మరియు 60 ppm వద్ద ఊపిరితిత్తుల నష్టం జరగవచ్చు. సుమారు 1000 ppm వాయువును కొన్ని సార్లు లోతుగా పీల్చడం ప్రాణాంతకం కావచ్చు.[9] IDLH (జీవానికి మరియు ఆరోగ్యానికి తక్షణ ప్రమాదకరమైన) సాంద్రత 10 ppm.[115] తక్కువ సాంద్రతలను పీల్చడం వల్ల శ్వాసకోశ వ్యవస్థ తీవ్రతరం కావచ్చు మరియు వాయువుకు గురికావడం వల్ల కళ్ళు మంట పుట్టవచ్చు.[116] క్లోరిన్‌ను 30 ppm కంటే ఎక్కువ సాంద్రతలలో పీల్చినప్పుడు, అది ఊపిరితిత్తులలోని నీటితో చర్య జరిపి, హైడ్రోక్లోరిక్ యాసిడ్ (HCl) మరియు హైపోక్లోరస్ యాసిడ్ (HOCl)ని ఉత్పత్తి చేస్తుంది.

నీటి క్రిమిసంహారక కోసం పేర్కొన్న స్థాయిలలో ఉపయోగించినప్పుడు, క్లోరిన్ నీటితో జరిపే చర్య మానవ ఆరోగ్యానికి పెద్ద ఆందోళన కలిగించదు. నీటిలో ఉన్న ఇతర పదార్థాలు మానవ ఆరోగ్యంపై ప్రతికూల ప్రభావాలతో సంబంధం ఉన్న క్రిమిసంహారక ఉప-ఉత్పత్తులను సృష్టించవచ్చు.[117][118]

యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లో, ఆక్యుపేషనల్ సేఫ్టీ అండ్ హెల్త్ అడ్మినిస్ట్రేషన్ (OSHA) మూలక క్లోరిన్ కోసం అనుమతించదగిన ఎక్స్‌పోజర్ పరిమితిని 1 ppm లేదా 3 mg/m3గా నిర్ణయించింది. నేషనల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఫర్ ఆక్యుపేషనల్ సేఫ్టీ అండ్ హెల్త్ 15 నిమిషాల పాటు 0.5 ppm యొక్క సిఫార్సు చేయబడిన ఎక్స్‌పోజర్ పరిమితిని నిర్ణయించింది.[115]

ఇంట్లో, హైపోక్లోరైట్ బ్లీచ్ ద్రావణాలు కొన్ని ఆమ్ల డ్రైన్-క్లీనర్లతో సంబంధంలోకి వచ్చినప్పుడు ప్రమాదాలు జరుగుతాయి, ఇది క్లోరిన్ వాయువును ఉత్పత్తి చేస్తుంది.[119] హైపోక్లోరైట్ బ్లీచ్ (ప్రసిద్ధ లాండ్రీ సంకలితం) అమ్మోనియా (మరొక ప్రసిద్ధ లాండ్రీ సంకలితం)తో కలిసినప్పుడు క్లోరమైన్లు ఉత్పత్తి అవుతాయి, ఇవి మరొక విషపూరిత రసాయనాల సమూహం.[120]

నిర్మాణ పదార్థాలలో క్లోరిన్-ప్రేరిత పగుళ్లు

క్లోరిన్‌ను నీటిని శుద్ధి చేయడానికి, ముఖ్యంగా త్రాగునీటి సరఫరాలు మరియు ఈత కొలనులలో ఉపయోగించే నీటిని శుద్ధి చేయడానికి విస్తృతంగా ఉపయోగిస్తారు. స్టెయిన్‌లెస్ స్టీల్ సస్పెన్షన్ రాడ్ల యొక్క క్లోరిన్-ప్రేరిత స్ట్రెస్ కోరోషన్ క్రాకింగ్ (ఒత్తిడి తుప్పు పగుళ్లు) కారణంగా ఈత కొలను పైకప్పులు కూలిపోయిన అనేక విపత్తు సంఘటనలు జరిగాయి.[121] కొన్ని పాలిమర్లు కూడా దాడికి గురవుతాయి, వీటిలో అసిటల్ రెసిన్ మరియు పాలీబ్యూటీన్ ఉన్నాయి. ఈ రెండు పదార్థాలను వేడి మరియు చల్లని నీటి గృహ ప్లంబింగ్‌లో ఉపయోగించారు, మరియు స్ట్రెస్ కోరోషన్ క్రాకింగ్ 1980లు మరియు 1990లలో అమెరికాలో విస్తృతమైన వైఫల్యాలకు కారణమైంది.[122]

క్లోరిన్–ఇనుము మంట

ఇనుము మూలకం అధిక ఉష్ణోగ్రతల వద్ద క్లోరిన్‌తో కలిసి బలమైన ఉష్ణమోచక చర్యలో పాల్గొంటుంది, దీనిని క్లోరిన్–ఇనుము మంట అని పిలుస్తారు. రసాయన ప్రక్రియ కర్మాగారాల్లో క్లోరిన్ వాయువును రవాణా చేసే పైపులలో ఎక్కువ భాగం ఉక్కుతో తయారవుతాయి కాబట్టి, అక్కడ క్లోరిన్–ఇనుము మంటలు ఒక ప్రమాదంగా పరిగణించబడతాయి.[123][124]

ఇవి కూడా చూడండి

గమనికలు

  1. ↑ (1682). Opera omnia [All Works]. Johann Just Erythropel. From "Complexionum atque mistionum elementalium figmentum." (Formation of combinations and of mixtures of elements), §37, p. 105: ఆర్కైవ్ చేసిన కాపీ "Accipe salis petrae, vitrioli, & alumnis partes aequas: exsiccato singula, & connexis simul, distilla aquam. Quae nil aliud est, quam merum sal volatile. Hujus accipe uncias quatuor, salis armeniaci unciam junge, in forti vitro, alembico, per caementum (ex cera, colophonia, & vitri pulverre) calidissime affusum, firmato; mox, etiam in frigore, Gas excitatur, & vas, utut forte, dissilit cum fragore." (Take equal parts of saltpeter [i.e., sodium nitrate], vitriol [i.e., concentrated sulfuric acid], and alum: dry each and combine simultaneously; distill off the water [i.e., liquid]. That [distillate] is nothing else than pure volatile salt [i.e., spirit of nitre, nitric acid]. Take four ounces of this [viz, nitric acid], add one ounce of Armenian salt [i.e., ammonium chloride], [place it] in a strong glass alembic sealed by cement ([made] from wax, rosin, and powdered glass) [that has been] poured very hot; soon, even in the cold, gas is stimulated, and the vessel, however strong, bursts into fragments.) From "De Flatibus" (On gases), p. 408 ఆర్కైవ్ చేసిన కాపీ: "Sal armeniacus enim, & aqua chrysulca, quae singula per se distillari, possunt, & pati calorem: sin autem jungantur, & intepescant, non possunt non, quin statim in Gas sylvestre, sive incoercibilem flatum transmutentur." (Truly Armenian salt [i.e., ammonium chloride] and nitric acid, each of which can be distilled by itself, and submitted to heat; but if, on the other hand, they be combined and become warm, they cannot but be changed immediately into carbon dioxide [note: van Helmont's identification of the gas is mistaken] or an incondensable gas.)
    See also:
    • Helmont, Johannes (Joan) Baptista Van, Encyclopedia.Com ఆర్కైవ్ చేసిన కాపీ: "Others were chlorine gas from the reaction of nitric acid and sal ammoniac; ... "
    • Wisniak, Jaime (2009) "Carl Wilhelm Scheele," Revista CENIC Ciencias Químicas, 40 (3): 165–73; see p. 168: "Early in the seventeenth century Johannes Baptiste van Helmont (1579–1644) mentioned that when sal marin (sodium chloride) or sal ammoniacus and aqua chrysulca (nitric acid) were mixed together, a flatus incoercible (non-condensable gas) was evolved."

మూలాలు

  1. ↑ The earliest salt production in the world: an early Neolithic exploitation in Poiana Slatinei-Lunca, Romania. See Lunca in Vânători-Neamț, Romania.
  2. ↑ Kraus, Paul. (1942–1943). "Jâbir ibn Hayyân: Contribution à l'histoire des idées scientifiques dans l'Islam. I. Le corpus des écrits jâbiriens. II. Jâbir et la science grecque". Institut Français d'Archéologie Orientale. ISBN 978-3487091150. vol. II, pp. 41–42; Multhauf, Robert P.. (1966). "The Origins of Chemistry". Oldbourne. pp. 141–42.
  3. ↑ (Multhauf, 1966, p. 142, note 79).
  4. ↑ (Multhauf, 1966, pp. 160–163).
  5. ↑ (2002). Vitriol in the History of Chemistry. Chemické listy. 96 (12) 997–1005. p. 1002.
  6. ↑ 6.0 6.1 6.2 6.3 (Greenwood, Earnshaw, 1997, pp. 789–92)
  7. ↑ (1774). Om Brunsten, eller Magnesia, och dess Egenskaper. Kongliga Vetenskaps Academiens Handlingar [Proceedings of the Royal Scientific Academy]. 35 89–116, 177–94. In section 6 on pp. 93–94 of his paper ఆర్కైవ్ చేసిన కాపీ, Scheele described how chlorine was produced when a mixture of hydrochloric acid and manganese dioxide (Brunsten) was heated: "6) (a) På 1/2 uns fint rifven Brunsten slogs 1 uns ren Spiritus salis. ... samt lukten fo̊rsvunnen." ( 6) (a) On one half ounce of finely ground Braunstein [pyrolusite] was poured one ounce of pure spiritus salis [spirit of salt, hydrogen chloride]. After this mixture had been standing in the cold for one hour, the acid had assumed a dark brown colour. One part of this solution was poured into a glass, which was placed over the fire. The solution gave off an odour like warm aqua regia and after one quarter's hour duration, it was as clear and colourless as water, and the smell had disappeared.) For an English translation of the relevant passages of this article, see: The Early History of Chlorine : Papers by Carl Wilhelm Scheele (1774), C. L. Berthollet (1785), Guyton de Morveau (1787), J. L. Gay-Lussac and L. J. Thenard (1809) (Edinburgh, Scotland: Alembic Club, 1912), pp. 5–10. ఆర్కైవ్ చేసిన కాపీ
  8. ↑ 8.0 8.1 8.2 8.3 8.4 17 Chlorine. Elements.vanderkrogt.net.
  9. ↑ 9.0 9.1 9.2 9.3 (Greenwood, Earnshaw, 1997, pp. 792–93)
  10. ↑ Lavoisier renamed "vital air" to oxygène in 1777 from the Greek roots oxys (ὀξύς; "acid", literally 'sharp', from the taste of acids) and -genēs (-γενής; "producer", literally 'begetter') because he mistakenly believed that oxygen was a constituent of all acids. (1939). "Mellor's Modern Inorganic Chemistry". Longmans, Green and Co..
  11. ↑ Ihde, Aaron John. (1984). The development of modern chemistry. 158. Courier Dover Publications. ISBN 978-0-486-64235-2.
  12. ↑ (1932). "The discovery of the elements. XVII. The halogen family". Journal of Chemical Education. 9 (11) 1915. doi:10.1021/ed009p1915.
  13. ↑ (1809). Extrait des mémoires lus à l'Institut national, depuis le 7 mars 1808 jusqu'au 27 février 1809.. Mémoires de Physique et de Chimie de la Société d'Arcueil. 2 295–358. See: § De la nature et des propriétés de l'acide muriatique et de l'acide muriatique oxigéné (On the nature and properties of muriatic acid and of oxidised muriatic acid), pp. 339–58. From pp. 357–58: "Le gaz muriatique oxigéné n'est pas, en effect, décomposé ... comme un corps composé." ("In fact, oxygenated muriatic acid is not decomposed by charcoal, and it might be supposed, from this fact and those that are communicated in this Memoir, that this gas is a simple body. The phenomena that it presents can be explained well enough on this hypothesis; we shall not seek to defend it, however, as it appears to us that they are still better explained by regarding oxygenated muriatic acid as a compound body.") For a full English translation of this section, see: Joseph Louis Gay-Lussac and Louis Jacques Thénard, "On the nature and the properties of muriatic acid and of oxygenated muriatic acid" (Lemoyne College, Syracuse, New York) ఆర్కైవ్ చేసిన కాపీ
  14. ↑ (1811). The Bakerian Lecture. On some of the combinations of oxymuriatic gas and oxygene, and on the chemical relations of these principles, to inflammable bodies. Philosophical Transactions of the Royal Society of London. 101 1–35. doi:10.1098/rstl.1811.0001. Davy named chlorine on p. 32: (ఆర్కైవ్ చేసిన కాపీ). "After consulting some of the most eminent chemical philosophers in this country, it has been judged most proper to suggest a name founded upon one of its obvious and characteristic properties – its colour, and to call it Chlorine, or Chloric gas.* *From χλωρος."
  15. ↑ (1811). Nachschreiben des Herausgebers, die neue Nomenclatur betreffend. Journal für Chemie und Physik. 3 (2) 249–55. On p. 251, Schweigger proposed the word "halogen": "Man sage dafür lieber mit richter Wortbildung Halogen (da schon in der Mineralogie durch Werner's Halit-Geschlecht dieses Wort nicht fremd ist) von αλς Salz und dem alten γενειν (dorisch γενεν) zeugen." (One should say instead, with proper morphology, "halogen" (this word is not strange since [it's] already in mineralogy via Werner's "halite" species) from αλς [als] "salt" and the old γενειν [genein] (Doric γενεν) "to beget".)
  16. ↑ In 1826, Berzelius coined the terms Saltbildare (salt-formers) and Corpora Halogenia (salt-making substances) for the elements chlorine, iodine, and fluorine. See: (1826). Årsberättelser om Framstegen i Physik och Chemie. Arsb. Vetensk. Framsteg. 6 187. From p. 187: "De förre af dessa, d. ä. de electronegativa, dela sig i tre klasser: 1) den första innehåller kroppar, som förenade med de electropositiva, omedelbart frambringa salter, hvilka jag derför kallar Saltbildare (Corpora Halogenia). Desse utgöras af chlor, iod och fluor *)." (The first of them [i.e., elements], i.e., the electronegative [ones], are divided into three classes: 1) The first includes substances which, [when] united with electropositive [elements], immediately produce salts, and which I therefore name "salt-formers" (salt-producing substances). These are chlorine, iodine, and fluorine *).)
  17. ↑ Snelders, H. A. M.. (1971). "J. S. C. Schweigger: His Romanticism and His Crystal Electrical Theory of Matter". Isis. 62 (3) 328–38. doi:10.1086/350763.
  18. ↑ (1823). On fluid chlorine. Philosophical Transactions of the Royal Society of London. 113 160–64. doi:10.1098/rstl.1823.0016.
  19. ↑ This Month in Physics History September 4, 1821 and August 29, 1831: Faraday and Electromagnetism. American Physical Society.
  20. ↑ O'Connor J. J.. Michael Faraday. School of Mathematics and Statistics, University of St Andrews, Scotland.
  21. ↑ 21.0 21.1 Bleaching. Encyclopædia Britannica.
  22. ↑ Aspin, Chris. (1981). The Cotton Industry. 24. Shire Publications Ltd. ISBN 978-0-85263-545-2.
  23. ↑ Paul May. Bleach (Sodium Hypochlorite). University of Bristol.
  24. ↑ 24.0 24.1 24.2 (Greenwood, Earnshaw, 1997, p. 798)
  25. ↑ (2003). History of Industrial Gases. 220. Springer Science & Business Media. ISBN 978-0-306-47277-0.
  26. ↑ 26.0 26.1 Bouvet, Maurice. (1950). "Les grands pharmaciens: Labarraque (1777–1850)". Revue d'Histoire de la Pharmacie. 38 (128) 97–107. doi:10.3406/pharm.1950.8662.
  27. ↑ Chlorine – History.
  28. ↑ (2006-06-12). Weaponry: Use of Chlorine Gas Cylinders in World War I. historynet.com.
  29. ↑ Staff. (29 July 2004). On the Western Front, Ypres 1915. Veteran Affairs Canada.
  30. ↑ Lefebure, Victor. (2004). "The Riddle of the Rhine: Chemical Strategy in Peace and War". Kessinger Publishing. ISBN 978-1-4179-3546-8.
  31. ↑ 31.0 31.1 31.2 31.3 31.4 31.5 31.6 31.7 (Greenwood, Earnshaw, 1997, pp. 800–804)
  32. ↑ 32.0 32.1 32.2 (Greenwood, Earnshaw, 1997, pp. 804–809)
  33. ↑ (1973). Abundance of the Elements in the Solar System. Space Science Reviews. 15 (1) 121–46. doi:10.1007/BF00172440.
  34. ↑ Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named NUBASE
  35. ↑ M. Zreda. (1991). "Cosmogenic chlorine-36 production rates in terrestrial rocks". Earth and Planetary Science Letters. 105 (1–3) 94–109. doi:10.1016/0012-821X(91)90123-Y.
  36. ↑ M. Sheppard and M. Herod. (2012). "Variation in background concentrations and specific activities of 36Cl, 129I and U/Th-series radionuclides in surface waters". Journal of Environmental Radioactivity. 106 27–34. doi:10.1016/j.jenvrad.2011.10.015.
  37. ↑ 37.0 37.1 37.2 37.3 (Greenwood, Earnshaw, 1997, pp. 853–856)
  38. ↑ 38.0 38.1 38.2 (Greenwood, Earnshaw, 1997, pp. 809–812)
  39. ↑ (Greenwood, Earnshaw, 1997, pp. 812–816)
  40. ↑ (Greenwood, Earnshaw, 1997, pp. 818–819)
  41. ↑ 41.0 41.1 41.2 (Greenwood, Earnshaw, 1997, pp. 821–844)
  42. ↑ (Greenwood, Earnshaw, 1997, pp. 842–844)
  43. ↑ 43.0 43.1 43.2 43.3 (Greenwood, Earnshaw, 1997, pp. 824–828)
  44. ↑ Seidel, Stefan; Seppelt, Konrad. (2000-11-03). The Cl4+ Ion. Angewandte Chemie. 39 (21) 3923–3925. doi:<3923::AID-ANIE3923>3.0.CO;2-Y 10.1002/1521-3773(20001103)39:21<3923::AID-ANIE3923>3.0.CO;2-Y.
  45. ↑ (Greenwood, Earnshaw, 1997, pp. 835–842)
  46. ↑ (1 June 1999). In Situ Cleaning of CVD Chambers. Semiconductor International.
  47. ↑ (Greenwood, Earnshaw, 1997, pp. 828–831)
  48. ↑ (Greenwood, Earnshaw, 1997, pp. 832–835)
  49. ↑ (Greenwood, Earnshaw, 1997, pp. 875–880)
  50. ↑ 50.0 50.1 50.2 50.3 50.4 50.5 50.6 50.7 (Greenwood, Earnshaw, 1997, pp. 844–850)
  51. ↑ (Greenwood, Earnshaw, 1997, pp. 883–885)
  52. ↑ 52.0 52.1 (Greenwood, Earnshaw, 1997, pp. 856–870)
  53. ↑ (1986). "Synthesis and properties of new chloride technetium clusters". Doklady Chemistry. 288 (2) 381–384.
  54. ↑ (October 1986). A new magic cluster electron count and metal-metal multiple bonding. Journal of the American Chemical Society. 108 (21) 6605–6610. doi:10.1021/ja00281a025.
  55. ↑ (2013-12-20). Unexpected Stable Stoichiometries of Sodium Chlorides. Science. 342 (6165) 1502–1505. doi:10.1126/science.1244989.
  56. ↑ 56.0 56.1 56.2 M. Rossberg et al. "Chlorinated Hydrocarbons" in Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry 2006, Wiley-VCH, Weinheim. 10.1002/14356007.a06_233.pub2
  57. ↑ 57.0 57.1 Gordon W. Gribble. (1998). "Naturally Occurring Organohalogen Compounds". Acc. Chem. Res.. 31 (3) 141–52. doi:10.1021/ar9701777.
  58. ↑ Gordon W. Gribble. (1999). "The diversity of naturally occurring organobromine compounds". Chemical Society Reviews. 28 (5) 335–46. doi:10.1039/a900201d.
  59. ↑ Kjeld C. Engvild. (1986). "Chlorine-Containing Natural Compounds in Higher Plants". Phytochemistry. 25 (4) 7891–91. doi:10.1016/0031-9422(86)80002-4.
  60. ↑ Gribble, G. W.. (1994). "The Natural production of chlorinated compounds". Environmental Science and Technology. 28 (7) 310A–319A. doi:10.1021/es00056a712.
  61. ↑ Gribble, G. W.. (1996). "Naturally occurring organohalogen compounds – A comprehensive survey". Progress in the Chemistry of Organic Natural Products. 68 (10) 1–423. doi:10.1021/np50088a001.
  62. ↑ Public Health Statement – Chloromethane ఆర్కైవ్ చేసిన కాపీ, Centers for Disease Control, Agency for Toxic Substances and Disease Registry
  63. ↑ Connell, D.. (1999). "Introduction to Ecotoxicology". 68. Blackwell Science. ISBN 978-0-632-03852-7.
  64. ↑ Experts, Arihant. (2020-11-01). General Nursing and Midwifery Entrance Examination 2021. Arihant Publications India limited. ISBN 978-93-252-9132-4.
  65. ↑ (Greenwood, Earnshaw, 1997, p. 795)
  66. ↑ క్లోరిన్ గ్లోబల్ మార్కెట్ వాల్యూమ్ 2030.
  67. ↑ అబౌట్ వినైల్: క్లోరిన్. వినైల్ కౌన్సిల్ ఆస్ట్రేలియా.
  68. ↑ 68.0 68.1 68.2 (Greenwood, Earnshaw, 1997, pp. 796–800)
  69. ↑ క్లోరిన్. వెస్ట్‌లేక్ కెమికల్.
  70. ↑ క్లోర్-ఆల్కలీ. ఫార్మోసా ప్లాస్టిక్స్.
  71. ↑ Pauling, Linus, General Chemistry, 1970 ed., Dover publications
  72. ↑ క్లోరిన్ మరియు కాస్టిక్ సోడా కోసం ఎలక్ట్రోలైటిక్ ప్రక్రియలు. Lenntech Water treatment & air purification Holding B.V., Rotterdamseweg 402 M, 2629 HH Delft, The Netherlands.
  73. ↑ డయాఫ్రాగమ్ సెల్ ప్రక్రియ. Euro Chlor.
  74. ↑ మెమ్బ్రేన్ సెల్ ప్రక్రియ. Euro Chlor.
  75. ↑ Schmittinger, Peter et al. (2006) "Chlorine" in Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry, Wiley-VCH Verlag GmbH & Co., 10.1002/14356007.a06_399.pub2
  76. ↑ Beaucham, Catherine C.. (August 2023). రైల్వే ప్రమాదకర పదార్థాల ఇన్‌స్పెక్టర్లకు సంభావ్య ఎక్స్‌పోజర్‌ల మూల్యాంకనం. U.S. నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఫర్ ఆక్యుపేషనల్ సేఫ్టీ అండ్ హెల్త్.
  77. ↑ 77.0 77.1 "Nouvelle biographie universelle". 28 323–24.
  78. ↑ 78.0 78.1 Knight, Charles. (1867). "ఆర్ట్స్ అండ్ సైన్సెస్". 1 427. బ్రాడ్‌బరీ, ఎవాన్స్ & కో..
  79. ↑ Gédéon, Andras. (2006). సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ ఇన్ మెడిసిన్. 181–82. స్ప్రింగర్. ISBN 978-0-387-27874-2.
  80. ↑ Labarraque, Antoine Germain. (1828). On the disinfecting properties of Labarraque's preparations of chlorine. 8.
  81. ↑ Scott, James (trans.). On the disinfecting properties of Labarraque's preparations of chlorine ఆర్కైవ్ చేసిన కాపీ (S. Highley, 1828) Accessed 1 Nov 2011.
  82. ↑ Corbin, Alain (1988). The Foul and the Fragrant: Odor and the French Social Imagination. ఆర్కైవ్ చేసిన కాపీ. Harvard University Press. pp. 121–22.
  83. ↑ Lewis, Kenneth A.. (2010). White's Handbook of Chlorination and Alternative Disinfectants. 452. Wiley. ISBN 978-0-470-56133-1. doi:10.1002/9780470561331.ch9.
  84. ↑ 84.0 84.1 Vinten-Johansen, Peter, Howard Brody, Nigel Paneth, Stephen Rachman and Michael Rip. (2003). Cholera, Chloroform, and the Science of Medicine. New York:Oxford University.
  85. ↑ Hemphill, Sandra. (2007). The Strange Case of the Broad Street Pump: John Snow and the Mystery of Cholera. Los Angeles:University of California
  86. ↑ Johnson, Steven. (2006). The Ghost Map: The Story of London's Most Terrifying Epidemic and How It Changed Science, Cities, and the Modern World. New York :Riverhead Books
  87. ↑ Chlorine Story. americanchemistry.
  88. ↑ (2006). "Henry Drysdale Dakin: More Than His Solution". Current Surgery. 63 (3) 194–96. doi:10.1016/j.cursur.2006.04.009.
  89. ↑ Joseph Cotruvo, Victor Kimm, Arden Calvert. "Drinking Water: A Half Century of Progress." ఆర్కైవ్ చేసిన కాపీ EPA Alumni Association. 1 March 2016.
  90. ↑ Hammond, C. R.. (2000). "The Elements, in Handbook of Chemistry and Physics". CRC press. ISBN 978-0-8493-0481-1.
  91. ↑ Chloramines & Pool Operation. Centres for Disease Control and Prevention.
  92. ↑ Koski T. A.. (1966). "Comparison of chlorine, bromine, iodine as disinfectants for swimming pool water". Applied Microbiology. 14 (2) 276–79. doi:10.1128/AEM.14.2.276-279.1966.
  93. ↑ Disinfection with chloramine. సెంటర్స్ ఫర్ డిసీజ్ కంట్రోల్ అండ్ ప్రివెన్షన్ (CDC).
  94. ↑ "Battle of Ypres" The Canadian Encyclopedia
  95. ↑ Everts, Sarah. (23 February 2015). When Chemicals Became Weapons of War. Chemical & Engineering News. 93 (8).
  96. ↑ Patton, James. Gas in The Great War. KU Medical Center.
  97. ↑ (2000). Enriching the Earth: Fritz Haber, Carl Bosch, and the Transformation of World Food Production. 226. MIT Press. ISBN 978-0-262-69313-4.
  98. ↑ Weapons of War: Poison Gas. First World War.com.
  99. ↑ Mahdi, Basim. (2007-03-17). Iraq gas attack makes hundreds ill. CNN.
  100. ↑ (2007-05-17). 'Chlorine bomb' hits Iraq village. BBC News.
  101. ↑ Morris, Loveday. (2014-10-23). Islamic State militants allegedly used chlorine gas against Iraqi security forces. The Washington Post.
  102. ↑ (14 March 2015). Lab report on chlorine gas usage. Kurdistan Region Security Council.
  103. ↑ (2017-02-13). Syria Used Chlorine Bombs Systematically in Aleppo, Report Says. The New York Times.
  104. ↑ (2016-09-07). Syrian forces 'drop chlorine' on Aleppo. BBC News.
  105. ↑ (2017-03-06). Ignoring UN, Russia and Assad continue Syrian chemical weapons and bombing attacks labeled war crimes. Fox News.
  106. ↑ "Timeline of investigations into Syria's chemical weapons" ఆర్కైవ్ చేసిన కాపీ. Reuters. 9 April 2018.
  107. ↑ "Syrian air force behind 2018 chlorine attack on Saraqeb, OPCW finds" ఆర్కైవ్ చేసిన కాపీ BBC News. 12 April 2021.
  108. ↑ Blood (Serum) Chloride Level Test.
  109. ↑ (October 1986). "Marked hypochloremic metabolic alkalosis with severe compensatory hypoventilation". South. Med. J.. 79 (10) 1296–99. doi:10.1097/00007611-198610000-00025.
  110. ↑ (December 1958). "The pathogenesis of hypochloremia in respiratory acidosis". J. Clin. Invest.. 37 (12) 1667–75. doi:10.1172/JCI103758.
  111. ↑ (October 1998). "Effects of hyperchloremia on blood oxygen binding in healthy calves". J. Appl. Physiol.. 85 (4) 1267–72. doi:10.1152/jappl.1998.85.4.1267.
  112. ↑ Facts About Chlorine. www.bt.cdc.gov.
  113. ↑ (1997-10-23). Chlorine MSDS.
  114. ↑ NOAA Office of Response and Restoration, US GOV. Chlorine. noaa.gov.
  115. ↑ 115.0 115.1 0115
  116. ↑ Winder, Chris. (2001). "The Toxicology of Chlorine". Environmental Research. 85 (2) 105–14. doi:10.1006/enrs.2000.4110.
  117. ↑ (2009-03-31). What's in your Water?: Disinfectants Create Toxic By-products. ACES News.
  118. ↑ (2007). "Occurrence, genotoxicity, and carcinogenicity of regulated and emerging disinfection by-products in drinking water: A review and roadmap for research". Mutation Research/Reviews in Mutation Research. 636 (1–3) 178–242. doi:10.1016/j.mrrev.2007.09.001.
  119. ↑ Berezow, Alex. Why You Should Never Mix Different Drain Cleaners. Forbes.
  120. ↑ Bleach Mixing Dangers : Washington State Dept. of Health. www.doh.wa.gov.
  121. ↑ Bertolini, Luca. (2004). Corrosion of steel in concrete: prevention, diagnosis, repair. 148. Wiley-VCH. ISBN 978-3-527-30800-2.
  122. ↑ Lewis, P.R.. (1 January 2000). Polymer Product Failure. 19–. iSmithers Rapra Publishing. ISBN 978-1-85957-192-7.
  123. ↑ (2008-04-21). Chlorine: Product Datasheet. Bayer MaterialScience AG.
  124. ↑ (2004). "Chemical Process Safety: Learning from Case Histories, 3rd Revised edition". 92. Elsevier Science & Technology. ISBN 978-0-7506-7749-3.

గ్రంథ పట్టిక

బాహ్య లింకులు

Medicine

మూలం: ఇంగ్లీష్ వికీపీడియాలోని “Chlorine” వ్యాసానికి అనువాదం. మూల వ్యాసం: https://en.wikipedia.org/wiki/Chlorine ఈ అనువాదం స్వయంచాలకంగా రూపొందించబడింది.

Retrieved from "https://ltrc.sciwiki.in/index.php?title=క్లోరిన్&oldid=831"