అమ్మోనియా

From LTRC

Ammonia (disambiguation)

Ammonia[1] 0.769 kg/m3 (STP)[2] 0.6819 g/cm3 at −33.3 °C (ద్రవం)[3] See also Ammonia (data page) 0.817 g/cm3 at −80 °C (పారదర్శక ఘనపదార్థం)[4] 320 g/L (25 °C)[5] 32.5 (−33 °C),[6] 9.24 (అమ్మోనియం యొక్క) 10.07 µPa·s (25 °C)[7] −46 kJ/mol[8] 193 J/(mol·K)[8]

[9] 350 mg/kg (ఎలుక, నోటి ద్వారా)[10] 4230 ppm (మౌస్, 1 గం)[11] 5000 ppm (మానవుడు, 5 నిమి)[11]

అమ్మోనియా అనేది నైట్రోజన్ మరియు హైడ్రోజన్ లతో కూడిన ఒక అకర్బన రసాయన సమ్మేళనం. దీని సంకేతం NH3. ఇది ఒక స్థిరమైన బైనరీ హైడ్రైడ్ మరియు అత్యంత సరళమైన నిక్టోజెన్ హైడ్రైడ్. అమ్మోనియా అనేది ఒక రంగులేని వాయువు, ఇది ప్రత్యేకమైన ఘాటైన వాసనను కలిగి ఉంటుంది.[12] ఇది ఎరువులు, రిఫ్రిజిరెంట్లు, పేలుడు పదార్థాలు, శుభ్రపరిచే ఏజెంట్లలో విస్తృతంగా ఉపయోగించబడుతుంది మరియు అనేక రసాయనాలకు పూర్వగామిగా ఉంటుంది.[12] పునరుత్పాదక అమ్మోనియాను భవిష్యత్తు ఇంధన వ్యవస్థలలో ఒక ముఖ్యమైన శక్తి వాహకంగా పరిగణిస్తారు.[13][14] జీవశాస్త్రపరంగా, ఇది ఒక సాధారణ నైట్రోజనస్ వ్యర్థం, మరియు ఇది ఎరువులకు పూర్వగామిగా పనిచేయడం ద్వారా భూచర జీవుల పోషణ అవసరాలకు గణనీయంగా దోహదపడుతుంది.[15] పారిశ్రామికంగా ఉత్పత్తి చేయబడిన అమ్మోనియాలో సుమారు 70% యూరియా మరియు డైఅమ్మోనియం ఫాస్ఫేట్ వంటి వివిధ రూపాలు మరియు కూర్పులలో ఎరువులను తయారు చేయడానికి ఉపయోగించబడుతుంది.[16] అమ్మోనియాను స్వచ్ఛమైన రూపంలో నేరుగా నేలలో కూడా ఉపయోగిస్తారు.

అమ్మోనియా, నేరుగా లేదా పరోక్షంగా, అనేక రసాయనాల సంశ్లేషణకు ఒక పునాది. అనేక దేశాలలో, ఇది అత్యంత ప్రమాదకరమైన పదార్థంగా వర్గీకరించబడింది.[17] అమ్మోనియా విషపూరితమైనది, ఇది కణాలకు మరియు కణజాలాలకు హాని కలిగిస్తుంది. ఈ కారణంగానే ఇది చాలా జంతువుల ద్వారా మూత్రంలో, కరిగిన యూరియా రూపంలో విసర్జించబడుతుంది.

అమ్మోనియా జీవశాస్త్రపరంగా నైట్రోజన్ ఫిక్సేషన్ అనే ప్రక్రియలో ఉత్పత్తి చేయబడుతుంది, కానీ పారిశ్రామికంగా హేబర్ ప్రక్రియ ద్వారా మరింత ఎక్కువగా ఉత్పత్తి చేయబడుతుంది. ఈ ప్రక్రియ చౌకైన ఎరువులను అందించడం ద్వారా వ్యవసాయాన్ని విప్లవాత్మకం చేయడంలో సహాయపడింది. సాంప్రదాయ అమ్మోనియా ఉత్పత్తి సంవత్సరానికి సుమారు 500 మిలియన్ టన్నుల CO2 ఉద్గారాలకు కారణమవుతుంది. 2021లో ప్రపంచ పారిశ్రామిక అమ్మోనియా ఉత్పత్తి 235 మిలియన్ టన్నులు.[18][19] పారిశ్రామిక అమ్మోనియాను రోడ్డు మార్గంలో ట్యాంకర్ల ద్వారా, రైలులో ట్యాంక్ వ్యాగన్ల ద్వారా, సముద్ర మార్గంలో గ్యాస్ క్యారియర్ల ద్వారా లేదా సిలిండర్ల ద్వారా రవాణా చేస్తారు.[20] అమ్మోనియా ప్రకృతిలో సంభవిస్తుంది మరియు నక్షత్రాల మధ్య మాధ్యమంలో కూడా గుర్తించబడింది.

అమ్మోనియా ఒక వాతావరణ పీడనం వద్ద −33.34 °C వద్ద మరిగిపోతుంది, కానీ ద్రవాన్ని తరచుగా ప్రయోగశాలలో బాహ్య శీతలీకరణ లేకుండానే నిర్వహించవచ్చు. గృహ వినియోగ అమ్మోనియా లేదా అమ్మోనియం హైడ్రాక్సైడ్ అనేది నీటిలో అమ్మోనియా యొక్క ద్రావణం.

వ్యుత్పత్తి (Etymology)

'అమ్మోనియా' అనే పేరు ఈజిప్షియన్ దేవత 'అమున్' ('అమ్మోన్' గ్రీకులో) పేరు నుండి ఉద్భవించింది, ఎందుకంటే ఆ దేవాలయాల పూజారులు మరియు యాత్రికులు జంతువుల పేడ మరియు మూత్రం నుండి వచ్చే అమ్మోనియం క్లోరైడ్ అధికంగా ఉండే మట్టిని కాల్చేవారు.[12] ప్లినీ, తన నేచురల్ హిస్టరీ యొక్క 31వ పుస్తకంలో, హమ్మోనియాకమ్ అనే ఉప్పు గురించి ప్రస్తావించారు, దీనికి రోమన్ ప్రావిన్స్ సైరెనైకాలోని జుపిటర్ అమ్మోన్ (గ్రీకు Ἄμμων అమ్మోన్) దేవాలయానికి దాని మూలం దగ్గరగా ఉండటం వల్ల ఆ పేరు వచ్చింది.[21] అయితే, ప్లినీ ఇచ్చిన ఉప్పు వివరణ అమ్మోనియం క్లోరైడ్ యొక్క లక్షణాలకు అనుగుణంగా లేదు. జార్జియస్ అగ్రికోలా యొక్క డి రీ మెటాలికా యొక్క ఆంగ్ల అనువాదంలో హెర్బర్ట్ హూవర్ వ్యాఖ్యానం ప్రకారం, అది సాధారణ సముద్రపు ఉప్పు అయి ఉండే అవకాశం ఉంది.[22] ఏది ఏమైనప్పటికీ, ఆ ఉప్పు చివరికి అమ్మోనియా మరియు అమ్మోనియం సమ్మేళనాలకు ఆ పేరును ఇచ్చింది.

అమ్మోనియాను కలిగి ఉన్న పదార్థాలను లేదా దానికి సమానమైన వాటిని అమ్మోనియాకల్ అని పిలుస్తారు.[23]

సహజ సంభవం (జీవసంబంధం కానిది)

అమ్మోనియా సౌర కుటుంబం అంతటా భూమి, శుక్రుడు, అంగారకుడు, బృహస్పతి, శని, యురేనస్, నెప్ట్యూన్ మరియు ప్లూటో లపై ఇతర ప్రదేశాలతో పాటు కనిపిస్తుంది: ప్లూటో వంటి చిన్న, మంచుతో కూడిన శరీరాలపై, అమ్మోనియా భౌగోళికంగా ముఖ్యమైన యాంటీఫ్రీజ్‌గా పనిచేస్తుంది, ఎందుకంటే నీరు మరియు అమ్మోనియా మిశ్రమం అమ్మోనియా సాంద్రత తగినంత ఎక్కువగా ఉంటే −100 C వరకు తక్కువ ద్రవీభవన స్థానాన్ని కలిగి ఉంటుంది మరియు తద్వారా అటువంటి శరీరాలు నీటితో మాత్రమే సాధ్యమయ్యే దానికంటే చాలా తక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్ద అంతర్గత మహాసముద్రాలను మరియు క్రియాశీల భూగర్భ శాస్త్రాన్ని కలిగి ఉండటానికి అనుమతిస్తాయి.[24][25]

వాతావరణ సంభవం

అమ్మోనియా వాతావరణంలో మానవజనిత మరియు సహజ వనరుల నుండి ఉద్భవిస్తుంది. సుమారు 80% వ్యవసాయం ప్రధాన వనరు.[26] ఇందులో ఎరువులు, పశువుల ద్వారా ఉత్పత్తి చేయబడిన యూరియా[26] మరియు ఎరువులు ఉన్నాయి. బయోమాస్ దహనం కూడా వాతావరణ అమ్మోనియాకు దోహదపడుతుంది, అడవి మంటలు మరియు వ్యవసాయ వ్యర్థాల దహనం సుమారు సమాన మొత్తంలో అమ్మోనియాను వాతావరణంలోకి విడుదల చేస్తాయి. నేల లేదా మొక్కలలో అమ్మోనియా సాంద్రత గాలిలోని అమ్మోనియా సాంద్రత కంటే ఎక్కువగా ఉన్నప్పుడు అమ్మోనియా నేలలు మరియు మొక్కల నుండి సహజంగా విడుదలవుతుంది. దీనిని ద్వి-దిశాత్మక మార్పిడి నమూనాలో ఒక భాగంగా పిలుస్తారు.[26]

వాతావరణ అమ్మోనియాకు ప్రధాన సింక్ వర్షం. నేలలో, అమ్మోనియా-ఆక్సిడైజింగ్ ఆర్కియా (AOA) మరియు అమ్మోనియా-ఆక్సిడైజింగ్ బ్యాక్టీరియా (AOB) అమ్మోనియాను నైట్రైట్గా మారుస్తాయి.[27] ఈ ప్రక్రియల ద్వారా అమ్మోనియా యొక్క వాతావరణ జీవితకాలం 12 నుండి 48 గంటల వరకు మారుతూ ఉంటుంది.[28]

వాతావరణ అమ్మోనియా ప్రతిచర్యలు

వాతావరణ అమ్మోనియా సల్ఫ్యూరిక్ ఆమ్లం మరియు నైట్రిక్ ఆమ్లంతో ప్రతిచర్యల ద్వారా సల్ఫేట్-నైట్రేట్ ఏరోసోల్స్ను ఇస్తుంది, దీని తక్కువ ఆవిరి పీడనం కారణంగా ఈ ప్రక్రియలో అమ్మోనియం సల్ఫేట్ ప్రముఖంగా ఉంటుంది.[28][29] ఈ ఏరోసోల్లు వాతావరణాన్ని ప్రభావితం చేస్తాయి మరియు మానవ ఆరోగ్యంపై ప్రభావం చూపవచ్చు. వాతావరణ అమ్మోనియా కూడా హైడ్రాక్సిల్ రాడికల్ ద్వారా ఆక్సీకరణం చెందుతుంది:[28]

NH3 + ·OH → ·NH2 + H2O

ఆక్సీకరణ ద్వారా అమ్మోనియా యొక్క జీవితకాలం నిక్షేపణ కంటే చాలా ఎక్కువ, ఇది 30 రోజుల వరకు ఉంటుంది.[28] అమినో రాడికల్ అప్పుడు నైట్రస్ ఆక్సైడ్ వంటి గ్రీన్‌హౌస్ వాయువులను ఏర్పరచడానికి బహుళ సమ్మేళనాల ద్వారా ఆక్సీకరణం చెందుతుంది. అమ్మోనియా యొక్క ఆక్సీకరణ నైట్రిక్ ఆక్సైడ్ ఉత్పత్తికి కూడా దారితీయవచ్చు, ఇది పట్టణ ప్రాంతాలతో పోలిస్తే గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో NOx స్థాయిలను గణనీయంగా పెంచుతుంది.[28]

లక్షణాలు

అమ్మోనియా అనేది ఒక రంగులేని వాయువు, ఇది విలక్షణమైన ఘాటైన వాసనను కలిగి ఉంటుంది. ఇది గాలి కంటే తేలికైనది, దీని సాంద్రత గాలి సాంద్రతలో 0.589 రెట్లు ఉంటుంది. అణువుల మధ్య బలమైన హైడ్రోజన్ బంధం కారణంగా ఇది సులభంగా ద్రవీకరించబడుతుంది. వాయు రూప అమ్మోనియా రంగులేని ద్రవంగా మారుతుంది, ఇది -33.1 °C వద్ద మరుగుతుంది, మరియు -77.7 °C వద్ద రంగులేని స్ఫటికాలుగా గడ్డకడుతుంది(Chisholm, 1911, p. 861). చాలా ఎక్కువ ఉష్ణోగ్రతలు మరియు పీడనాల వద్ద తక్కువ డేటా అందుబాటులో ఉంది, కానీ ద్రవ-ఆవిరి క్లిష్ట బిందువు 405 K మరియు 11.35 MPa వద్ద సంభవిస్తుంది.[30]

ఘనపదార్థం

స్ఫటిక సౌష్టవం క్యూబిక్, పియర్సన్ చిహ్నం cP16, స్పేస్ గ్రూప్ P213 No.198, లాటిస్ స్థిరాంకం 0.5125 nm.[31]

ద్రవం

ద్రవ అమ్మోనియా బలమైన అయాన్ీకరణ శక్తులను కలిగి ఉంటుంది, ఇది −35 °C వద్ద 22 యొక్క దాని అధిక εను ప్రతిబింబిస్తుంది.[32] ద్రవ అమ్మోనియా చాలా ఎక్కువ ఆవిరిీకరణ ప్రమాణ ఎంథాల్పీ మార్పు (23.5 kJ/mol; పోలిక కోసం, నీటిది 40.65 kJ/mol, మీథేన్ 8.19 kJ/mol మరియు ఫాస్ఫీన్ 14.6 kJ/mol) కలిగి ఉంటుంది మరియు దీనిని ఒత్తిడితో కూడిన లేదా శీతలీకరించిన పాత్రలలో రవాణా చేయవచ్చు; అయితే, ప్రామాణిక ఉష్ణోగ్రత మరియు పీడనం వద్ద ద్రవ అన్‌హైడ్రస్ అమ్మోనియా ఆవిరైపోతుంది.[33]

ద్రావణి లక్షణాలు

అమ్మోనియా నీటిలో సులభంగా కరుగుతుంది. జల ద్రావణంలో, దీనిని మరిగించడం ద్వారా బయటకు పంపవచ్చు. అమ్మోనియా యొక్క జల ద్రావణం క్షారయుతమైనది, మరియు దీనిని జల అమ్మోనియా లేదా అమ్మోనియం హైడ్రాక్సైడ్ అని పిలవవచ్చు.[34] నీటిలో అమ్మోనియా యొక్క గరిష్ట సాంద్రత (ఒక సంతృప్త ద్రావణం) 0.880 యొక్క విశిష్ట గురుత్వం కలిగి ఉంటుంది మరియు దీనిని తరచుగా '.880 అమ్మోనియా' అని పిలుస్తారు.[35]

సంతృప్త ద్రవ అమ్మోనియా యొక్క ఉష్ణ మరియు భౌతిక లక్షణాలు[36][37]
ఉష్ణోగ్రత
(°C) 		సాంద్రత
(kg/m3) 		విశిష్ట ఉష్ణం
(kJ/(kg·K)) 		గతిజ
స్నిగ్ధత
(m2/s) 		ఉష్ణ
వాహకత
(W/(m·K)) 		ఉష్ణ
విసరణ
(m2/s) 		ప్రాండ్ల్
సంఖ్య 		బల్క్ మాడ్యులస్
(K−1)
−50 703.69 4.463 4.35×10−7 0.547 1.74×10−7 2.6
−40 691.68 4.467 4.06×10−7 0.547 1.78×10−7 2.28
−30 679.34 4.476 3.87×10−7 0.549 1.80×10−7 2.15
−20 666.69 4.509 3.81×10−7 0.547 1.82×10−7 2.09
−10 653.55 4.564 3.78×10−7 0.543 1.83×10−7 2.07
0 640.1 4.635 3.73×10−7 0.540 1.82×10−7 2.05
10 626.16 4.714 3.68×10−7 0.531 1.80×10−7 2.04
20 611.75 4.798 3.59×10−7 0.521 1.78×10−7 2.02 2.45×10−3
30 596.37 4.89 3.49×10−7 0.507 1.74×10−7 2.01
40 580.99 4.999 3.40×10−7 0.493 1.70×10−7 2
50 564.33 5.116 3.30×10−7 0.476 1.65×10−7 1.99
వాతావరణ పీడనం వద్ద అమ్మోనియా (NH3) యొక్క ఉష్ణ మరియు భౌతిక లక్షణాలు[36][37]
ఉష్ణోగ్రత
(K) 		ఉష్ణోగ్రత (°C) సాంద్రత
(kg/m3) 		విశిష్ట ఉష్ణం
(kJ/(kg·K)) 		గతిశీల
స్నిగ్ధత
(kg/(m·s)) 		గతిజ
స్నిగ్ధత
(m2/s) 		ఉష్ణ
వాహకత
(W/(m·K)) 		ఉష్ణ
విసరణ
(m2/s) 		ప్రాండ్ల్
సంఖ్య
273 −0.15 0.7929 2.177 9.35×10−6 1.18×10−5 0.0220 1.31×10−5 0.90
323 49.85 0.6487 2.177 1.10×10−5 1.70×10−5 0.0270 1.92×10−5 0.88
373 99.85 0.559 2.236 1.29×10−5 1.30×10−5 0.0327 2.62×10−5 0.87
423 149.85 0.4934 2.315 1.47×10−5 2.97×10−5 0.0391 3.43×10−5 0.87
473 199.85 0.4405 2.395 1.65×10−5 3.74×10−5 0.0467 4.42×10−5 0.84
480 206.85 0.4273 2.43 1.67×10−5 3.90×10−5 0.0492 4.74×10−5 0.822
500 226.85 0.4101 2.467 1.73×10−5 4.22×10−5 0.0525 5.19×10−5 0.813
520 246.85 0.3942 2.504 1.80×10−5 4.57×10−5 0.0545 5.52×10−5 0.827
540 266.85 0.3795 2.54 1.87×10−5 4.91×10−5 0.0575 5.97×10−5 0.824
560 286.85 0.3708 2.577 1.93×10−5 5.20×10−5 0.0606 6.34×10−5 0.827
580 306.85 0.3533 2.613 2.00×10−5 5.65×10−5 0.0638 6.91×10−5 0.817

ద్రవ అమ్మోనియా విస్తృతంగా అధ్యయనం చేయబడిన అజల అయాన్ీకరణ ద్రావణి. దీని అత్యంత విశిష్టమైన లక్షణం ద్రావణీకరించబడిన ఎలక్ట్రాన్లను కలిగి ఉన్న అత్యంత రంగుల, విద్యుత్ వాహక ద్రావణాలను ఏర్పరచడానికి క్షార లోహాలను కరిగించే సామర్థ్యం. ఈ అద్భుతమైన ద్రావణాలతో పాటు, ద్రవ అమ్మోనియాలోని రసాయన శాస్త్రంలో ఎక్కువ భాగం జల ద్రావణాలలోని సంబంధిత ప్రతిచర్యలతో పోలిక ద్వారా వర్గీకరించవచ్చు. NH3 యొక్క భౌతిక లక్షణాలను నీటితో పోల్చినప్పుడు NH3 తక్కువ ద్రవీభవన స్థానం, మరిగే స్థానం, సాంద్రత, స్నిగ్ధత, డైఎలెక్ట్రిక్ స్థిరాంకం మరియు విద్యుత్ వాహకత కలిగి ఉందని చూపిస్తుంది. ఈ వ్యత్యాసాలు కనీసం కొంతవరకు NH3లో బలహీనమైన హైడ్రోజన్ బంధానికి కారణమని చెప్పవచ్చు. −50 °C వద్ద ద్రవ NH3 యొక్క అయాన్ స్వయంచాలక విఘటన స్థిరాంకం సుమారు 10−33.

ద్రావణీయత (100 గ్రాముల ద్రవ NH3కి ఉప్పు గ్రాములు)
అమ్మోనియం ఎసిటేట్ 253.2
అమ్మోనియం నైట్రేట్ 389.6
లిథియం నైట్రేట్ 243.7
సోడియం నైట్రేట్ 97.6
పొటాషియం నైట్రేట్ 10.4
సోడియం ఫ్లోరైడ్ 0.35
సోడియం క్లోరైడ్ 157.0
సోడియం బ్రోమైడ్ 138.0
సోడియం అయోడైడ్ 161.9
సోడియం థియోసైనేట్ 205.5

ద్రవ అమ్మోనియా ఒక అయాన్ీకరణ ద్రావణి, అయినప్పటికీ నీటి కంటే తక్కువగా ఉంటుంది, మరియు అనేక నైట్రేట్లు, నైట్రైట్లు, సైనైడ్లు, థియోసైనేట్లు, మెటల్ సైక్లోపెంటాడైనైల్ కాంప్లెక్స్‌లు మరియు మెటల్ బిస్(ట్రైమిథైల్సిలైల్)అమైడ్లతో సహా అనేక అయాన్ సమ్మేళనాలను కరిగిస్తుంది.[36] చాలా అమ్మోనియం లవణాలు కరుగుతాయి మరియు ద్రవ అమ్మోనియా ద్రావణాలలో ఆమ్లాలుగా పనిచేస్తాయి. హాలైడ్ లవణాల ద్రావణీయత ఫ్లోరైడ్ నుండి అయోడైడ్ వరకు పెరుగుతుంది. అమ్మోనియం నైట్రేట్ యొక్క సంతృప్త ద్రావణం (డైవర్స్ ద్రావణం, ఎడ్వర్డ్ డైవర్స్ పేరు మీద) అమ్మోనియా మోల్‌కు 0.83 మోల్ ద్రావణాన్ని కలిగి ఉంటుంది మరియు 25 C వద్ద కూడా 1 బార్ కంటే తక్కువ ఆవిరి పీడనం కలిగి ఉంటుంది. అయితే, ఇతర కాటయాన్లతో కూడిన కొన్ని ఆక్సిఅయాన్ లవణాలు కరుగుతాయి.[38]

ద్రవ అమ్మోనియా అన్ని క్షార లోహాలు (alkali metals) మరియు Ca,[39] Sr, Ba, Eu మరియు Yb వంటి ఇతర ఎలక్ట్రోపాజిటివ్ లోహాలను కరిగిస్తుంది (ఎలక్ట్రోలైటిక్ ప్రక్రియ ద్వారా Mgని కూడా కరిగిస్తుంది[37]). తక్కువ గాఢత వద్ద (<0.06 mol/L), ముదురు నీలం రంగు ద్రావణాలు ఏర్పడతాయి: వీటిలో లోహ కాటయాన్లు మరియు సాల్వేటెడ్ ఎలక్ట్రాన్లు ఉంటాయి, ఇవి అమ్మోనియా అణువుల పంజరం చేత చుట్టబడిన స్వేచ్ఛా ఎలక్ట్రాన్లు.

ఈ ద్రావణాలు బలమైన క్షయకరణ కారకాలు (reducing agents). అధిక గాఢత వద్ద, ఈ ద్రావణాలు లోహ స్వభావాన్ని మరియు విద్యుత్ వాహకతను కలిగి ఉంటాయి. తక్కువ ఉష్ణోగ్రతల వద్ద, ఈ రెండు రకాల ద్రావణాలు మిశ్రమం కాని దశలుగా సహజీవనం చేయగలవు.

ద్రవ అమ్మోనియా యొక్క రెడాక్స్ ధర్మాలు

E° (V, అమ్మోనియా) E° (V, నీరు)
Li+ + e− ⇌ Li −2.24 −3.04
K+ + e− ⇌ K −1.98 −2.93
Na+ + e− ⇌ Na −1.85 −2.71
Zn(2+) + 2 e− ⇌ Zn −0.53 −0.76
2 [NH4]+ + 2 e− ⇌ H2 + 2 NH3 0.00 —
Cu(2+) + 2 e− ⇌ Cu +0.43 +0.34
Ag+ + e− ⇌ Ag +0.83 +0.80

ఆచరణలో, డై నైట్రోజన్‌గా ఆక్సీకరణ మరియు డై హైడ్రోజన్‌గా క్షయకరణం రెండూ నెమ్మదిగా జరుగుతాయి, అయినప్పటికీ అమ్మోనియా సూత్రప్రాయంగా రెండు పరిస్థితులలోనూ అస్థిరంగా ఉంటుంది. ద్రవ అమ్మోనియా ద్రావణాల ఉష్ణగతిక స్థిరత్వం తక్కువ, ఎందుకంటే ఇది సులభంగా డై నైట్రోజన్‌గా ఆక్సీకరణం చెందుతుంది:

N2 + 6 [NH4]+ + 6 e− ⇌ 8 NH3 E° = +0.04 V

ద్రవ అమ్మోనియా ఆక్సీకరణ సాధారణంగా నెమ్మదిగా ఉన్నప్పటికీ, ముఖ్యంగా ట్రాన్సిషన్ మెటల్ అయాన్లు ఉత్ప్రేరకాలుగా ఉన్నప్పుడు పేలుడు సంభవించే ప్రమాదం ఉంది. క్షయకరణ పరిస్థితులలో అమ్మోనియా యొక్క స్థిరత్వం, క్షార లోహాలను కలిగి ఉన్న ద్రావణాల నెమ్మదిగా (గంటల వ్యవధిలో) జరిగే వియోగం ద్వారా నిరూపితమవుతుంది. ఆ వియోగం లోహ అమైడ్ మరియు డై హైడ్రోజన్‌ను ఇస్తుంది:

2 NH3 + 2 M -> 2 MNH2 + H2

నిర్మాణం

అమ్మోనియా అణువు ట్రైగోనల్ పిరమిడల్ ఆకారాన్ని కలిగి ఉంటుంది, ఇది valence shell electron pair repulsion theory (VSEPR సిద్ధాంతం) ద్వారా అంచనా వేయబడింది మరియు ప్రయోగాత్మకంగా నిర్ణయించబడిన బంధ కోణం 106.7°.[40] కేంద్ర నైట్రోజన్ పరమాణువు ఐదు బాహ్య ఎలక్ట్రాన్లను కలిగి ఉండి, ప్రతి హైడ్రోజన్ పరమాణువు నుండి అదనంగా ఒక ఎలక్ట్రాన్‌ను పొందుతుంది. ఇది మొత్తం ఎనిమిది ఎలక్ట్రాన్లను లేదా నాలుగు ఎలక్ట్రాన్ జంటలను ఇస్తుంది, ఇవి టెట్రాహెడ్రల్ (చతుర్ముఖ) అమరికలో ఉంటాయి. ఈ ఎలక్ట్రాన్ జంటలలో మూడు బంధ జంటలుగా ఉపయోగించబడతాయి, ఇది ఒక లోన్ పెయిర్ (ఒంటరి ఎలక్ట్రాన్ జంట)ను మిగిలిస్తుంది. లోన్ పెయిర్ బంధ జంటల కంటే బలంగా వికర్షిస్తుంది; అందువల్ల, బంధ కోణం సాధారణ చతుర్ముఖ అమరికకు ఆశించినట్లుగా 109.5° కాకుండా, 106.7° ఉంటుంది.[40] ఈ ఆకారం అణువుకు ద్విధ్రువ భ్రామకాన్ని ఇస్తుంది మరియు దానిని ధ్రువ అణువుగా చేస్తుంది. అణువు యొక్క ధ్రువణత, మరియు ముఖ్యంగా హైడ్రోజన్ బంధాలను ఏర్పరిచే సామర్థ్యం, అమ్మోనియాను నీటితో అత్యంత మిశ్రణీయంగా (miscible) చేస్తుంది. లోన్ పెయిర్ అమ్మోనియాను ఒక క్షారంగా, ప్రోటాన్ గ్రాహకంగా చేస్తుంది. అమ్మోనియా మధ్యస్థంగా క్షారగుణాన్ని కలిగి ఉంటుంది; 1.0 M జల ద్రావణం 11.6 pHని కలిగి ఉంటుంది, మరియు అటువంటి ద్రావణానికి తటస్థం అయ్యే వరకు (pH = 7) బలమైన ఆమ్లాన్ని కలిపితే, 99.4% అమ్మోనియా అణువులు ప్రోటోనేటెడ్ అవుతాయి. ఉష్ణోగ్రత మరియు లవణీయత కూడా అమ్మోనియం [NH4]+ నిష్పత్తిని ప్రభావితం చేస్తాయి. అమ్మోనియం అయాన్ సాధారణ టెట్రాహెడ్రల్ ఆకారాన్ని కలిగి ఉంటుంది మరియు మీథేన్తో isoelectronicగా ఉంటుంది.

అమ్మోనియా అణువు గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద సులభంగా నైట్రోజన్ ఇన్వర్షన్కు లోనవుతుంది; దీనికి ఒక ఉపయోగకరమైన పోలిక బలమైన గాలిలో గొడుగు తనను తాను లోపలికి తిప్పుకోవడం. ఈ ఇన్వర్షన్ కోసం శక్తి అవరోధం 24.7 kJ/mol, మరియు అనునాద పౌనఃపున్యం 23.79 GHz, ఇది 1.260 cm తరంగదైర్ఘ్యం కలిగిన మైక్రోవేవ్ వికిరణానికి అనుగుణంగా ఉంటుంది. ఈ పౌనఃపున్యం వద్ద శోషణ అనేది గమనించబడిన మొదటి మైక్రోవేవ్ స్పెక్ట్రమ్[41] మరియు ఇది మొదటి maserలో ఉపయోగించబడింది.

క్షారగుణం (Basicity)

అమ్మోనియా యొక్క అత్యంత లక్షణమైన ధర్మాలలో ఒకటి దాని క్షారగుణం. అమ్మోనియాను బలహీనమైన క్షారంగా పరిగణిస్తారు. ఇది ఆమ్లాలతో కలిసి అమ్మోనియం లవణాలను ఏర్పరుస్తుంది. ఉదాహరణకు, హైడ్రోక్లోరిక్ ఆమ్లంతో అమ్మోనియం క్లోరైడ్, నైట్రిక్ ఆమ్లంతో అమ్మోనియం నైట్రేట్ మొదలైనవి ఏర్పరుస్తుంది. పూర్తిగా పొడి అమ్మోనియా వాయువు పూర్తిగా పొడి హైడ్రోజన్ క్లోరైడ్ వాయువుతో కలవదు; చర్య జరగడానికి తేమ అవసరం.(Chisholm, 1911, p. 862)[42]

గాలిలో తేమ ఉన్నప్పుడు ప్రదర్శన ప్రయోగంగా, గాఢ అమ్మోనియా మరియు హైడ్రోక్లోరిక్ ఆమ్లం ద్రావణాల సీసాలను తెరిచినప్పుడు అమ్మోనియం క్లోరైడ్ మేఘం ఏర్పడుతుంది, ఇది రెండు సీసాల మధ్య కారకాల వ్యాపన మేఘాలు కలిసిన చోట లవణ ఏరోసోల్ ఏర్పడటంతో 'శూన్యం నుండి' వచ్చినట్లు కనిపిస్తుంది. NH3 + HCl → [NH4]Cl

అమ్మోనియా బలహీనమైన క్షారంగా బాగా తెలిసినప్పటికీ, ఇది అత్యంత బలహీనమైన ఆమ్లంగా కూడా పనిచేయగలదు. ఇది ఒక ప్రోటిక్ పదార్థం మరియు అమైడ్లను (ఇవి NH2− అయాన్‌ను కలిగి ఉంటాయి) ఏర్పరచగలదు. ఉదాహరణకు, లిథియం ద్రవ అమ్మోనియాలో కరిగి లిథియం అమైడ్ యొక్క నీలిరంగు ద్రావణాన్ని (సాల్వేటెడ్ ఎలక్ట్రాన్) ఇస్తుంది: 2 Li + 2 NH3 → 2 LiNH2 + H2

స్వయం-వియోగం (Self-dissociation)

నీటి వలె, ద్రవ అమ్మోనియా దాని ఆమ్ల మరియు క్షార సంయుగ్మాలను ఏర్పరచడానికి molecular autoionisationకు లోనవుతుంది: 2 NH3 ⇌ NH4+ + NH2-

అమ్మోనియా తరచుగా బలహీనమైన క్షారంగా పనిచేస్తుంది, కాబట్టి ఇది కొంత బఫరింగ్ సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉంటుంది. pHలో మార్పులు ద్రావణంలో ఎక్కువ లేదా తక్కువ అమ్మోనియం కాటయాన్లు (NH4+) మరియు అమైడ్ అయాన్లు (NH2-) ఉండటానికి కారణమవుతాయి. ప్రామాణిక పీడనం మరియు ఉష్ణోగ్రత వద్ద, 1= K = [NH4+] × [NH2-] = 10−30.

దహనం (Combustion)

అమ్మోనియా సులభంగా మండదు లేదా దహనాన్ని కొనసాగించదు, గాలిలో 15–28% అమ్మోనియా వాల్యూమ్ కలిగిన ఇంధన-గాలి మిశ్రమాల వద్ద తప్ప.[43] ఆక్సిజన్తో కలిపినప్పుడు, ఇది లేత పసుపు-ఆకుపచ్చ జ్వాలతో మండుతుంది. అమ్మోనియాలోకి క్లోరిన్ పంపినప్పుడు జ్వలన (ignition) సంభవిస్తుంది, ఇది నైట్రోజన్ మరియు హైడ్రోజన్ క్లోరైడ్ను ఏర్పరుస్తుంది; క్లోరిన్ అధికంగా ఉంటే, అత్యంత పేలుడు స్వభావం గల నైట్రోజన్ ట్రైక్లోరైడ్ (NCl3) కూడా ఏర్పడుతుంది.

నైట్రోజన్ మరియు నీటిని ఏర్పరచడానికి అమ్మోనియా యొక్క దహనం exothermic (ఉష్ణమోచక చర్య): 1= 4 NH3 + 3 O2 → 2 N2 + 6 H2O(g), ΔH°r = −1267.20 kJ (లేదా NH3 యొక్క మోల్‌కు వ్యక్తపరిస్తే −316.8 kJ/mol)

అమ్మోనియా యొక్క మోల్కు వ్యక్తపరిచిన మరియు ఏర్పడిన నీటి ఘనీభవనంతో కూడిన standard enthalpy change of combustion, ΔH°c, −382.81 kJ/mol. డై నైట్రోజన్ అనేది దహనం యొక్క ఉష్ణగతిక ఉత్పత్తి: అన్ని నైట్రోజన్ ఆక్సైడ్లు N2 మరియు O2 పరంగా అస్థిరంగా ఉంటాయి, ఇదే catalytic converter వెనుక ఉన్న సూత్రం. తగిన ఉత్ప్రేరకాల సమక్షంలో నైట్రోజన్ ఆక్సైడ్లు గతి ఉత్పత్తులుగా ఏర్పడవచ్చు, ఇది నైట్రిక్ ఆమ్లం ఉత్పత్తిలో గొప్ప పారిశ్రామిక ప్రాముఖ్యత కలిగిన చర్య: 4 NH3 + 5 O2 → 4 NO + 6 H2O

తదుపరి చర్య NO2కి దారితీస్తుంది: 2 NO + O2 → 2 NO2

గాలిలో అమ్మోనియా దహనం ఉత్ప్రేరకం (ఉదాహరణకు ప్లాటినం గాజ్ లేదా వెచ్చని క్రోమియం(III) ఆక్సైడ్) లేనప్పుడు చాలా కష్టం, దీనికి కారణం సాపేక్షంగా తక్కువ దహన ఉష్ణం, తక్కువ లామినార్ దహన వేగం, అధిక auto-ignition temperature, అధిక బాష్పీభవన ఉష్ణం, మరియు ఇరుకైన జ్వలన పరిమితి. అయితే, ఇటీవలి అధ్యయనాలు స్విర్ల్ కంబస్టర్లను ఉపయోగించి అమ్మోనియా యొక్క సమర్థవంతమైన మరియు స్థిరమైన దహనాన్ని సాధించవచ్చని చూపించాయి, తద్వారా ఉష్ణ విద్యుత్ ఉత్పత్తికి ఇంధనంగా అమ్మోనియాపై పరిశోధన ఆసక్తిని పునరుద్ధరించాయి.[44] పొడి గాలిలో అమ్మోనియా యొక్క మండే పరిధి 15.15–27.35% మరియు 100% సాపేక్ష ఆర్ద్రత గల గాలిలో 15.95–26.55%.[45] అమ్మోనియా దహనం యొక్క గతిశాస్త్రం అధ్యయనం చేయడానికి, వివరణాత్మక నమ్మదగిన చర్య యంత్రాంగం యొక్క జ్ఞానం అవసరం, కానీ దీనిని పొందడం సవాలుగా ఉంది.[46]

ఆర్గానోనైట్రోజన్ సమ్మేళనాలకు పూర్వగామి

అమ్మోనియా చాలా తయారీ నైట్రోజన్-కలిగిన సమ్మేళనాలకు ప్రత్యక్ష లేదా పరోక్ష పూర్వగామి. ఇది నైట్రిక్ ఆమ్లానికి పూర్వగామి, ఇది చాలా N-ప్రతిక్షేపిత ఆరోమాటిక్ సమ్మేళనాలకు మూలం.

అమైన్లను అమ్మోనియాను ఆల్కైల్ హాలైడ్లతో లేదా, మరింత సాధారణంగా, ఆల్కహాల్లతో చర్య జరపడం ద్వారా ఏర్పరచవచ్చు: CH3OH + NH3 -> CH3NH2 + H2O ఇథిలీన్ ఆక్సైడ్తో దాని రింగ్-ఓపెనింగ్ చర్య ఇథనాల్ అమైన్, డై ఇథనాల్ అమైన్ మరియు ట్రై ఇథనాల్ అమైన్లను ఇస్తుంది.

అమైడ్లను అమ్మోనియాను కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లం మరియు వాటి ఉత్పన్నాలతో చర్య జరపడం ద్వారా తయారు చేయవచ్చు. ఉదాహరణకు, అమ్మోనియా ఫార్మిక్ ఆమ్లం (HCOOH)తో చర్య జరిపి వేడి చేసినప్పుడు ఫార్మామైడ్ (HCONH2)ను ఇస్తుంది. అసైల్ క్లోరైడ్లు అత్యంత చురుకైనవి, కానీ ఏర్పడిన హైడ్రోజన్ క్లోరైడ్ను తటస్థీకరించడానికి అమ్మోనియా కనీసం రెట్టింపు మొత్తంలో ఉండాలి. ఎస్టర్లు మరియు అన్‌హైడ్రైడ్లు కూడా అమైడ్లను ఏర్పరచడానికి అమ్మోనియాతో చర్య జరుపుతాయి. కార్బాక్సిలిక్ ఆమ్లాల అమ్మోనియం లవణాలను 150–200 °C వరకు వేడి చేయడం ద్వారా అమైడ్లుగా నిర్జలీకరణం చేయవచ్చు, ఉష్ణ సున్నితమైన సమూహాలు లేనంత వరకు.

ఇతర ఆర్గానోనైట్రోజన్ సమ్మేళనాలలో అల్ప్రాజోలం, ఇథనాల్ అమైన్, ఇథైల్ కార్బమేట్ మరియు హెక్సామిథిలీన్ టెట్రామైన్ ఉన్నాయి.

అకర్బన నైట్రోజన్ సమ్మేళనాలకు పూర్వగామి

నైట్రిక్ ఆమ్లం Ostwald process ద్వారా 700 – 850 °C, ≈9 atm వద్ద ప్లాటినం ఉత్ప్రేరకంపై గాలితో అమ్మోనియాను ఆక్సీకరణం చేయడం ద్వారా ఉత్పత్తి చేయబడుతుంది. నైట్రిక్ ఆక్సైడ్ మరియు నైట్రోజన్ డయాక్సైడ్ ఈ మార్పిడిలో మధ్యంతరాలు:[47] NH3 + 2 O2 → HNO3 + H2O నైట్రిక్ ఆమ్లం ఎరువుల, పేలుడు పదార్థాల, మరియు అనేక ఆర్గానోనైట్రోజన్ సమ్మేళనాల ఉత్పత్తికి ఉపయోగించబడుతుంది.

అమ్మోనియాలోని హైడ్రోజన్ అనేక ప్రతిక్షేపకాల ద్వారా భర్తీ చేయబడటానికి అనువుగా ఉంటుంది. ఆల్కీన్లు మరియు ఆల్కహాల్‌లతో, అమ్మోనియా ఆల్కైల్ అమైన్‌లను ఇస్తుంది.

అమ్మోనియా వాయువు లోహ సోడియంతో చర్య జరిపి సోడమైడ్, NaNH2ను ఇస్తుంది.

క్లోరిన్‌తో, మోనోక్లోరమైన్ ఏర్పడుతుంది.

పెంటావాలెంట్ అమ్మోనియా λ5-అమైన్‌గా పిలువబడుతుంది, నైట్రోజన్ పెంటాహైడ్రైడ్ సాధారణ పరిస్థితులలో ట్రైవాలెంట్ అమ్మోనియా (λ3-అమైన్) మరియు హైడ్రోజన్ వాయువుగా స్వయంచాలకంగా వియోగం చెందుతుంది. ఈ పదార్థం 1966లో ఒక సాధ్యమైన ఘన రాకెట్ ఇంధనంగా పరిశోధించబడింది.[48]

అమ్మోనియాను ఈ క్రింది సమ్మేళనాలను తయారు చేయడానికి కూడా ఉపయోగిస్తారు:

అమ్మోనియా లోహ అమైన్ కాంప్లెక్స్లను ఏర్పరిచే ఒక ligand (లిగాండ్). చారిత్రక కారణాల వల్ల, సమన్వయ సమ్మేళనాల (coordination compounds) నామకరణంలో అమ్మోనియాను అమైన్ (ammine) అని పిలుస్తారు. ఒక ముఖ్యమైన అమైన్ కాంప్లెక్స్ సిస్ప్లాటిన్ (Pt(NH3)2Cl2), ఇది విస్తృతంగా ఉపయోగించే క్యాన్సర్ నిరోధక ఔషధం. క్రోమియం(III) యొక్క అమైన్ కాంప్లెక్స్లు సమన్వయ సమ్మేళనాల నిర్మాణంపై ఆల్ఫ్రెడ్ వెర్నర్ యొక్క విప్లవాత్మక సిద్ధాంతానికి పునాది వేశాయి. వెర్నర్ [CrCl3(NH3)3] కాంప్లెక్స్ యొక్క రెండు ఐసోమర్లను (fac- మరియు mer-) మాత్రమే ఏర్పరచవచ్చని గమనించి, లిగాండ్లు లోహ అయాన్ చుట్టూ octahedron (అష్టముఖి) యొక్క శీర్షాల వద్ద అమర్చబడి ఉండాలని నిర్ధారించారు.

అమ్మోనియా I2, phenol, మరియు Al(CH3)3 వంటి వివిధ Lewis acidలతో 1:1 adductలను ఏర్పరుస్తుంది. అమ్మోనియా ఒక hard base (HSAB సిద్ధాంతం) మరియు దాని E & C పారామితులు EB = 2.31 మరియు CB = 2.04. ఇతర లూయిస్ క్షారాలతో పోలిస్తే, ఆమ్లాల శ్రేణి పట్ల దాని సాపేక్ష దాత బలాన్ని C-B ప్లాట్ల ద్వారా వివరించవచ్చు.

అమ్మోనియా గుర్తింపునకు సంబంధించిన చర్యలు

పారిశ్రామిక అమ్మోనియా రిఫ్రిజిరేషన్ వ్యవస్థలలో చిన్న లీకేజీలను గుర్తించడానికి సల్ఫర్ స్టిక్స్ను కాలుస్తారు. ప్రయోగశాల సెట్టింగ్‌లో, వాయు అమ్మోనియాను గాఢ హైడ్రోక్లోరిక్ ఆమ్లం లేదా వాయు హైడ్రోజన్ క్లోరైడ్ ఉపయోగించి గుర్తించవచ్చు. అమ్మోనియా మరియు HCl మధ్య చర్య నుండి దట్టమైన తెల్లని పొగ (ఇది అమ్మోనియం క్లోరైడ్ ఆవిరి) ఉద్భవిస్తుంది.[49]

చరిత్ర

పురాతన గ్రీకు చరిత్రకారుడు హెరోడోటస్ లిబియాలోని ఒక ప్రాంతంలో 'అమ్మోనియన్లు' అని పిలువబడే ప్రజలు నివసించే చోట ఉప్పు outcropలు ఉన్నాయని పేర్కొన్నాడు (ప్రస్తుతం వాయువ్య ఈజిప్టులోని Siwa oasis, అక్కడ ఇప్పటికీ ఉప్పు సరస్సులు ఉన్నాయి).[50][51] గ్రీకు భౌగోళిక శాస్త్రవేత్త స్ట్రాబో కూడా ఈ ప్రాంతం నుండి ఉప్పు గురించి పేర్కొన్నాడు. అయితే, పురాతన రచయితలు డియోస్కోరైడ్స్, అపిసియస్, అరియన్, సినేసియస్, మరియు అటియస్ ఆఫ్ అమిడా ఈ ఉప్పును వంట కోసం ఉపయోగించగల స్పష్టమైన స్ఫటికాలుగా మరియు ప్రాథమికంగా రాక్ సాల్ట్గా వర్ణించారు.[52] Hammoniacus sal ప్లిని రచనలలో కనిపిస్తుంది,[53] అయినప్పటికీ ఈ పదం మరింత ఆధునిక సాల్ అమ్మోనియాక్ (అమ్మోనియం క్లోరైడ్)కు సమానమో కాదో తెలియదు.(Chisholm, 1911, p. 861)[54][55]

బ్యాక్టీరియా ద్వారా మూత్రం యొక్క కిణ్వ ప్రక్రియ (fermentation) అమ్మోనియా ద్రావణాన్ని ఉత్పత్తి చేస్తుంది; అందువల్ల కిణ్వ ప్రక్రియ చెందిన మూత్రాన్ని పురాతన కాలంలో బట్టలు మరియు దుస్తులను ఉతకడానికి, టానింగ్ కోసం చర్మాల నుండి వెంట్రుకలను తొలగించడానికి, బట్టలకు రంగు వేయడంలో mordantగా పనిచేయడానికి, మరియు ఇనుము నుండి తుప్పును తొలగించడానికి ఉపయోగించేవారు.[56] దీనిని పురాతన రోమన్ దంతవైద్యులు పళ్ళు తోముకోవడానికి కూడా ఉపయోగించేవారు.[57][58][59]

సాల్ అమ్మోనియాక్ (نشادر, nushadir) రూపంలో, అమ్మోనియా ముస్లిం రసవాదులకు ముఖ్యమైనది. ఇది 9వ శతాబ్దంలో వ్రాయబడిన మరియు జాబిర్ ఇబ్న్ హయ్యన్కు ఆపాదించబడిన 'బుక్ ఆఫ్ స్టోన్స్'లో పేర్కొనబడింది.[60] ఇది 13వ శతాబ్దపు యూరోపియన్ రసవాదులకు కూడా ముఖ్యమైనది, ఆల్బర్టస్ మాగ్నస్ చేత పేర్కొనబడింది.(Chisholm, 1911, p. 861) దీనిని మధ్య యుగాలలో రంగులు వేసేవారు కూరగాయల రంగుల రంగును మార్చడానికి కిణ్వ ప్రక్రియ చెందిన మూత్రం రూపంలో ఉపయోగించేవారు. 15వ శతాబ్దంలో, బాసిలియస్ వాలెంటినస్ సాల్ అమ్మోనియాక్ పై క్షారాల చర్య ద్వారా అమ్మోనియాను పొందవచ్చని చూపించాడు.[61] తరువాతి కాలంలో, ఎద్దుల గిట్టలు మరియు కొమ్ములను స్వేదనం చేసి, ఫలితంగా వచ్చిన కార్బోనేట్‌ను హైడ్రోక్లోరిక్ ఆమ్లంతో తటస్థీకరించడం ద్వారా సాల్ అమ్మోనియాక్ పొందినప్పుడు, 'స్పిరిట్ ఆఫ్ హార్ట్స్ హార్న్' అనే పేరు అమ్మోనియాకు వర్తించబడింది.(Chisholm, 1911, p. 861)[62]

వాయు రూప అమ్మోనియాను మొదట 1756లో జోసెఫ్ బ్లాక్ (Joseph Black) 'సాల్ అమ్మోనియాక్' (అమ్మోనియం క్లోరైడ్) ను 'కాల్సిన్డ్ మెగ్నీషియా' (మెగ్నీషియం ఆక్సైడ్) తో చర్య జరిపించడం ద్వారా వేరు చేశారు.[63][64] దీనిని 1767లో పీటర్ వూల్ఫ్ (Peter Woulfe),[65][66] 1770లో కార్ల్ విల్హెల్మ్ షీలే (Carl Wilhelm Scheele)[67] మరియు 1773లో జోసెఫ్ ప్రీస్ట్లీ (Joseph Priestley) తిరిగి వేరు చేశారు. ప్రీస్ట్లీ దీనిని 'ఆల్కలీన్ ఎయిర్' (alkaline air) అని పిలిచారు.(Chisholm, 1911, p. 861)[68] పదకొండు సంవత్సరాల తర్వాత 1785లో, క్లాడ్ లూయిస్ బెర్థోలెట్ (Claude Louis Berthollet) దీని కూర్పును నిర్ధారించారు.[69](Chisholm, 1911, p. 861)

గాలిలోని నైట్రోజన్ (మరియు హైడ్రోజన్) నుండి అమ్మోనియాను ఉత్పత్తి చేసే విధానాన్ని ఫ్రిట్జ్ హేబర్ (Fritz Haber) మరియు రాబర్ట్ లెరోసిగ్నోల్ కనుగొన్నారు. దీనికి సంబంధించిన పేటెంట్ 1909లో సమర్పించబడింది (USPTO Nr 1,202,995) మరియు 1916లో మంజూరైంది. తదనంతరం, కార్ల్ బాష్ (Carl Bosch) అమ్మోనియా ఉత్పత్తికి పారిశ్రామిక పద్ధతిని (హేబర్-బాష్ ప్రక్రియ) అభివృద్ధి చేశారు. మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం సమయంలో జర్మనీలో పారిశ్రామిక స్థాయిలో దీనిని మొదటిసారిగా ఉపయోగించారు, మిత్రదేశాల దిగ్బంధనం కారణంగా చిలీ నుండి నైట్రేట్ల సరఫరా నిలిచిపోవడంతో ఈ అవసరం ఏర్పడింది. యుద్ధ ప్రయత్నాలను కొనసాగించడానికి పేలుడు పదార్థాల తయారీలో ఈ అమ్మోనియాను ఉపయోగించారు.[70] 1918లో రసాయన శాస్త్రంలో నోబెల్ బహుమతిని ఫ్రిట్జ్ హేబర్‌కు "మూలకాల నుండి అమ్మోనియా సంశ్లేషణ" చేసినందుకు గాను ప్రదానం చేశారు.

సహజ వాయువు అందుబాటులోకి రాకముందు, అమ్మోనియా ఉత్పత్తికి అవసరమైన హైడ్రోజన్‌ను నీటి విద్యుద్విశ్లేషణ (electrolysis) ద్వారా లేదా క్లోర్-ఆల్కలీ ప్రక్రియ ద్వారా ఉత్పత్తి చేసేవారు.

20వ శతాబ్దంలో ఉక్కు పరిశ్రమ ఆవిర్భావంతో, అమ్మోనియా కోకింగ్ బొగ్గు ఉత్పత్తిలో ఉపఉత్పత్తిగా మారింది.

అనువర్తనాలు

ఎరువులు

అమెరికాలో 2019 నాటికి, సుమారు 88% అమ్మోనియాను దాని లవణాలుగా, ద్రావణాలుగా లేదా అన్‌హైడ్రస్ (anhydrous) రూపంలో ఎరువుగా ఉపయోగించారు.[71] నేలలో వేసినప్పుడు, ఇది మొక్కజొన్న మరియు గోధుమ వంటి పంటల దిగుబడిని పెంచడానికి సహాయపడుతుంది.[72] అమెరికాలో ఉపయోగించే వ్యవసాయ నైట్రోజన్‌లో 30% అన్‌హైడ్రస్ అమ్మోనియా రూపంలోనే ఉంటుంది మరియు ప్రపంచవ్యాప్తంగా ప్రతి సంవత్సరం 110 మిలియన్ టన్నుల అమ్మోనియాను ఉపయోగిస్తున్నారు.[73] 16% నుండి 25% వరకు గాఢత కలిగిన అమ్మోనియా ద్రావణాలను పారిశ్రామిక కిణ్వ ప్రక్రియ (Industrial fermentation) పరిశ్రమలో సూక్ష్మజీవులకు నైట్రోజన్ వనరుగా మరియు కిణ్వ ప్రక్రియ సమయంలో pHని సర్దుబాటు చేయడానికి ఉపయోగిస్తారు.[74] ఆఫ్రికా దేశాలు ఎరువుల దిగుమతులపై తమ ఆధారపడటాన్ని తగ్గించుకోవడానికి పునరుత్పాదక అమ్మోనియాను ఉత్పత్తి చేసే తమ సామర్థ్యాన్ని ఉపయోగించుకోవాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నాయి.[75][76][77]

శీతలీకరణ–R717

అమ్మోనియా యొక్క బాష్పీభవన ధర్మాల కారణంగా, ఇది ఒక ఉపయోగకరమైన శీతలీకరణి (refrigerant). క్లోరోఫ్లోరోకార్బన్ల (ఫ్రియాన్లు) ప్రాచుర్యంలోకి రాకముందు దీనిని సాధారణంగా ఉపయోగించేవారు. అన్‌హైడ్రస్ అమ్మోనియా దాని అధిక శక్తి మార్పిడి సామర్థ్యం (Energy conversion efficiency) మరియు తక్కువ ఖర్చు కారణంగా పారిశ్రామిక శీతలీకరణ అనువర్తనాల్లో మరియు హాకీ రింక్‌లలో విస్తృతంగా ఉపయోగించబడుతోంది. ఇది విషపూరితం కావడం మరియు తుప్పును నిరోధించే భాగాలు అవసరమవ్వడం వంటి ప్రతికూలతలను కలిగి ఉంది, ఇది దీనిని గృహ మరియు చిన్న తరహా వినియోగానికి పరిమితం చేస్తుంది. ఆధునిక ఆవిరి-సంపీడన శీతలీకరణ (vapour-compression refrigeration) లో దీని వినియోగంతో పాటు, అబ్సార్ప్షన్ రిఫ్రిజిరేటర్లలో హైడ్రోజన్ మరియు నీటితో కలిపి దీనిని ఉపయోగిస్తారు. భూఉష్ణ విద్యుత్ కేంద్రాలకు పెరుగుతున్న ప్రాముఖ్యత కలిగిన కలీనా చక్రం (Kalina cycle), అమ్మోనియా-నీటి మిశ్రమం యొక్క విస్తృత మరిగే స్థాన పరిధిపై ఆధారపడి ఉంటుంది.

అంతర్జాతీయ అంతరిక్ష కేంద్రం (ISS) లోని రేడియేటర్లలో కూడా అమ్మోనియా శీతలీకరణిని ఉపయోగిస్తారు. అంతర్గత ఉష్ణోగ్రతను నియంత్రించడానికి మరియు ఉష్ణోగ్రతపై ఆధారపడే ప్రయోగాలను నిర్వహించడానికి ఈ లూప్‌లు ఉపయోగపడతాయి.[78][79] ఈ ప్రక్రియ అంతటా ద్రవ రూపంలో ఉండటానికి అమ్మోనియా తగినంత పీడనం వద్ద ఉంటుంది. సింగిల్-ఫేజ్ అమ్మోనియా కూలింగ్ సిస్టమ్స్ ప్రతి సోలార్ అర్రే జంటలోని పవర్ ఎలక్ట్రానిక్స్‌కు కూడా సేవలు అందిస్తాయి.

వెదజల్లబడిన CFCలు మరియు HFCలు శక్తివంతమైన మరియు స్థిరమైన గ్రీన్‌హౌస్ వాయువులని కనుగొనడంతో, శీతలీకరణిగా అమ్మోనియా యొక్క ప్రాముఖ్యత పెరిగింది.[80]

ఆహార ఉత్పత్తుల కోసం యాంటీమైక్రోబయల్ ఏజెంట్

1895లోనే, అమ్మోనియా 'బలమైన యాంటిసెప్టిక్' అని తెలిసింది; బీఫ్ టీ (బ్రోత్) ను నిల్వ ఉంచడానికి లీటరుకు 1.4 గ్రాముల అమ్మోనియా అవసరమవుతుంది.[81] ఒక అధ్యయనంలో, అన్‌హైడ్రస్ అమ్మోనియా మూడు రకాల జంతువుల మేతలలో 99.999% జూనోటిక్ బ్యాక్టీరియాను నాశనం చేసింది, కానీ సైలేజ్ (silage) లో కాదు.[82][83] అన్‌హైడ్రస్ అమ్మోనియా ప్రస్తుతం బీఫ్ (గోమాంసం) యొక్క సూక్ష్మజీవుల కలుషితాన్ని తగ్గించడానికి లేదా తొలగించడానికి వాణిజ్యపరంగా ఉపయోగించబడుతోంది.[84][85] బీఫ్ పరిశ్రమలో లీన్ ఫైనలీ టెక్స్‌చర్డ్ బీఫ్ (సాధారణంగా 'పింక్ స్లైమ్' అని పిలుస్తారు) ను కొవ్వు కలిగిన బీఫ్ ట్రిమ్మింగ్స్ (సుమారు 50–70% కొవ్వు) నుండి వేడి మరియు సెంట్రిఫ్యూగేషన్ ద్వారా కొవ్వును తొలగించి, ఆపై ఈ. కోలి (E. coli) ను చంపడానికి అమ్మోనియాతో శుద్ధి చేయడం ద్వారా తయారు చేస్తారు. ఈ చికిత్స ఈ. కోలిని గుర్తించలేని స్థాయికి తగ్గిస్తుందని కనుగొన్న ఒక అధ్యయనం ఆధారంగా, అమెరికా వ్యవసాయ శాఖ (US Department of Agriculture) ఈ ప్రక్రియను సమర్థవంతమైనదిగా మరియు సురక్షితమైనదిగా పరిగణించింది.[86] ఈ ప్రక్రియపై భద్రతాపరమైన ఆందోళనలు ఉన్నాయి, అలాగే అమ్మోనియాతో శుద్ధి చేసిన బీఫ్ యొక్క రుచి మరియు వాసన గురించి వినియోగదారుల నుండి ఫిర్యాదులు ఉన్నాయి.[87]

ఇంధనం

అమ్మోనియాను ఇంధనంగా ఉపయోగించారు, మరియు ఇది శిలాజ ఇంధనాలు మరియు హైడ్రోజన్‌కు ప్రత్యామ్నాయంగా, ముఖ్యంగా సముద్ర రవాణాలో ప్రతిపాదించబడింది. దాని స్వంత ఆవిరి పీడనం వద్ద పరిసర ఉష్ణోగ్రత వద్ద ద్రవంగా ఉండటం మరియు అధిక వాల్యూమెట్రిక్ మరియు గ్రావిమెట్రిక్ శక్తి సాంద్రతను కలిగి ఉండటం వల్ల, అమ్మోనియా హైడ్రోజన్‌కు తగిన వాహకంగా పరిగణించబడుతుంది,[88] మరియు ఇది ద్రవ హైడ్రోజన్ యొక్క ప్రత్యక్ష రవాణా కంటే చౌకగా ఉండవచ్చు.[89]

హైడ్రోజన్‌తో పోలిస్తే, అమ్మోనియాను నిల్వ చేయడం సులభం. ఇంధనంగా హైడ్రోజన్ తో పోలిస్తే, అమ్మోనియా చాలా ఎక్కువ శక్తి సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉంటుంది, మరియు దీనిని హైడ్రోజన్ కంటే చాలా తక్కువ ఖర్చుతో ఉత్పత్తి చేయవచ్చు, నిల్వ చేయవచ్చు మరియు పంపిణీ చేయవచ్చు, ఎందుకంటే హైడ్రోజన్‌ను కుదించి (compressed) లేదా క్రయోజెనిక్ ద్రవంగా ఉంచాలి.[90][91] ద్రవ అమ్మోనియా యొక్క ముడి శక్తి సాంద్రత 11.5 MJ/L,[90] ఇది డీజిల్ లో మూడవ వంతు ఉంటుంది. అమ్మోనియాను హైడ్రోజన్ ఫ్యూయల్ సెల్‌లకు శక్తినివ్వడానికి తిరిగి హైడ్రోజన్‌గా మార్చవచ్చు, లేదా గ్రీన్‌హౌస్ వాయువులను విడుదల చేయని సమర్థవంతమైన శక్తి వనరులను అందించడానికి అధిక-ఉష్ణోగ్రత సాలిడ్ ఆక్సైడ్ ఫ్యూయల్ సెల్ (solid oxide fuel cell) లలో నేరుగా ఉపయోగించవచ్చు.[92][93] అమ్మోనియా నుండి హైడ్రోజన్ మార్పిడిని సోడియం అమైడ్ ప్రక్రియ[94] ద్వారా లేదా ఘన ఉత్ప్రేరకాలను ఉపయోగించి అమ్మోనియా యొక్క ఉత్ప్రేరక వియోగం ద్వారా సాధించవచ్చు.[95]

అమ్మోనియా ఉత్పత్తి ప్రస్తుతం ప్రపంచ ఉద్గారాలలో 1.8% సృష్టిస్తోంది. 'గ్రీన్ అమ్మోనియా' అనేది గ్రీన్ హైడ్రోజన్ (పునరుత్పాదక శక్తితో విద్యుద్విశ్లేషణ ద్వారా ఉత్పత్తి చేయబడిన హైడ్రోజన్) ఉపయోగించి ఉత్పత్తి చేయబడిన అమ్మోనియా, అయితే 'బ్లూ అమ్మోనియా' అనేది బ్లూ హైడ్రోజన్ (స్టీమ్ మీథేన్ రిఫార్మింగ్ ద్వారా ఉత్పత్తి చేయబడిన హైడ్రోజన్) ఉపయోగించి ఉత్పత్తి చేయబడిన అమ్మోనియా, ఇక్కడ కార్బన్ డయాక్సైడ్ సంగ్రహించబడి నిల్వ చేయబడుతుంది.[96] 2020లో ప్రపంచంలోనే మొదటిసారిగా, సౌదీ అరేబియా 40 మెట్రిక్ టన్నుల ద్రవ 'బ్లూ అమ్మోనియా'ను ఇంధనంగా ఉపయోగించడానికి జపాన్‌కు పంపింది.[97] ఇది పెట్రోకెమికల్ పరిశ్రమల ద్వారా ఉపఉత్పత్తిగా ఉత్పత్తి చేయబడింది మరియు గ్రీన్‌హౌస్ వాయువులను విడుదల చేయకుండా కాల్చవచ్చు. వాల్యూమ్ పరంగా దీని శక్తి సాంద్రత ద్రవ హైడ్రోజన్ కంటే దాదాపు రెట్టింపు ఉంటుంది. దీనిని ఉత్పత్తి చేసే ప్రక్రియను పూర్తిగా పునరుత్పాదక వనరుల ద్వారా పెంచగలిగితే, గ్రీన్ అమ్మోనియాను ఉత్పత్తి చేయడం ద్వారా, ఇది వాతావరణ మార్పులను నివారించడంలో పెద్ద మార్పును తీసుకురాగలదు.[98]

ఓడలు మరియు సముద్ర రవాణా

గ్రీన్ అమ్మోనియాను భవిష్యత్తులో కంటైనర్ ఓడలతో సహా కొత్త ఓడల కోసం సంభావ్య ఇంధనంగా పరిగణిస్తారు. షిప్పింగ్ కోసం ఇంధన వనరుగా అమ్మోనియా వినియోగం పెరుగుతుందని భావిస్తున్నారు.[99] అంతర్జాతీయ ఇంధన సంస్థ (IEA) 2050 నాటికి షిప్పింగ్ ఇంధన డిమాండ్‌లో సుమారు 45% అమ్మోనియా తీరుస్తుందని అంచనా వేసింది.[100]

2020లో, DSME మరియు MAN ఎనర్జీ సొల్యూషన్స్ కంపెనీలు అమ్మోనియా ఆధారిత ఓడ నిర్మాణాన్ని ప్రకటించాయి, DSME దీనిని 2025 నాటికి వాణిజ్యీకరించాలని యోచిస్తోంది.[101] విమానాల జెట్ ఇంజిన్ల కోసం అమ్మోనియాను ప్రత్యామ్నాయ ఇంధనంగా ఉపయోగించే అవకాశాలను కూడా పరిశీలిస్తున్నారు.[102] అదనంగా, అమ్మోనియా ఇంధనాన్ని ఉపయోగించే సూపర్సోనిక్ ఏవియేషన్ కోసం హైబ్రిడ్ ఇంజిన్ కాన్ఫిగరేషన్లను పరిశోధించారు.[103] జపాన్, కార్బన్ తటస్థత (carbon neutrality) వైపు తమ పరివర్తనను వేగవంతం చేయడానికి దేశీయ మరియు ఇతర ఆసియా యుటిలిటీలకు సహాయపడే ప్రయత్నాలలో భాగంగా, విద్యుత్ ఉత్పత్తిలో అమ్మోనియా వినియోగాన్ని పెంచగల అమ్మోనియా కో-ఫైరింగ్ సాంకేతికతను అభివృద్ధి చేసే ప్రణాళికను అమలు చేస్తోంది.[104] అక్టోబర్ 2021లో, మొదటి అంతర్జాతీయ ఫ్యూయల్ అమ్మోనియా కాన్ఫరెన్స్ (ICFA2021) జరిగింది.[105][106]

జూన్ 2022లో, IHI కార్పొరేషన్ 2,000-కిలోవాట్-క్లాస్ గ్యాస్ టర్బైన్‌లో ద్రవ అమ్మోనియాను దహనం చేసేటప్పుడు గ్రీన్‌హౌస్ వాయువులను 99% కంటే ఎక్కువ తగ్గించడంలో విజయం సాధించింది, తద్వారా నిజమైన -రహిత విద్యుత్ ఉత్పత్తిని సాధించింది.[107] జూలై 2022లో, క్వాడ్ (Quad) దేశాలైన జపాన్, అమెరికా, ఆస్ట్రేలియా మరియు భారతదేశం, భద్రతా సమూహం యొక్క మొదటి ఇంధన సమావేశంలో ఇంధనాలుగా స్వచ్ఛంగా మండే హైడ్రోజన్ మరియు అమ్మోనియా కోసం సాంకేతిక అభివృద్ధిని ప్రోత్సహించడానికి అంగీకరించాయి.[108] అయితే, 2022 నాటికి, గణనీయమైన మొత్తంలో ఉత్పత్తి అవుతోంది.[109] నైట్రస్ ఆక్సైడ్ కూడా ఒక సమస్య కావచ్చు, ఎందుకంటే ఇది "కార్బన్ డయాక్సైడ్ కంటే 300 రెట్లు ఎక్కువ గ్లోబల్ వార్మింగ్ పొటెన్షియల్ (GWP) కలిగి ఉన్నట్లు తెలిసిన గ్రీన్‌హౌస్ వాయువు".[110]

వాహనాలు, విమానయానం మరియు అంతరిక్షం

అమ్మోనియాను వర్కింగ్ ఫ్లూయిడ్గా ఉపయోగించే అమ్మోనియా ఇంజిన్లు లేదా అమ్మోనియా మోటార్లను ప్రతిపాదించారు మరియు అప్పుడప్పుడు ఉపయోగించారు.[111] దీని సూత్రం ఫైర్‌లెస్ లోకోమోటివ్ (fireless locomotive) లో ఉపయోగించే దానిని పోలి ఉంటుంది, కానీ ఆవిరి లేదా కంప్రెస్డ్ ఎయిర్‌కు బదులుగా అమ్మోనియాను వర్కింగ్ ఫ్లూయిడ్‌గా ఉపయోగిస్తారు. 19వ శతాబ్దంలో యూకేలో గోల్డ్స్‌వర్తీ గుర్నీ (Goldsworthy Gurney) మరియు 1870లు, 1880లలో న్యూ ఓర్లీన్స్ లోని సెయింట్ చార్లెస్ స్ట్రీట్‌కార్ లైన్ (St. Charles Streetcar Line) ద్వారా అమ్మోనియా ఇంజిన్లను ప్రయోగాత్మకంగా ఉపయోగించారు,[112] మరియు రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం సమయంలో బెల్జియంలో బస్సులకు శక్తినివ్వడానికి అమ్మోనియాను ఉపయోగించారు.[113]

అంతర్గత దహన యంత్రాల (internal combustion engines) కోసం అమ్మోనియాను శిలాజ ఇంధనానికి ఆచరణాత్మక ప్రత్యామ్నాయంగా కొన్నిసార్లు ప్రతిపాదిస్తారు.[113][114][115][116] అయితే, దాని చాలా ఇరుకైన దహన పరిధి (flammability range) కారణంగా అమ్మోనియాను ఇప్పటికే ఉన్న ఒట్టో చక్రం (Otto cycle) ఇంజిన్లలో సులభంగా ఉపయోగించలేము. అయినప్పటికీ, అనేక పరీక్షలు నిర్వహించబడ్డాయి.[117][118][119] దీని 120 యొక్క అధిక ఆక్టేన్ రేటింగ్[120] మరియు తక్కువ జ్వాల ఉష్ణోగ్రత[121] అధిక NOx ఉత్పత్తి జరిమానా లేకుండా అధిక కంప్రెషన్ నిష్పత్తులను ఉపయోగించడానికి అనుమతిస్తాయి. అమ్మోనియాలో కార్బన్ లేనందున, దాని దహనం కార్బన్ డయాక్సైడ్, కార్బన్ మోనాక్సైడ్, హైడ్రోకార్బన్లు లేదా సూట్ (soot) ను ఉత్పత్తి చేయదు. అధిక ఉష్ణోగ్రత వద్ద మరియు తగిన ఉత్ప్రేరకం సమక్షంలో, అమ్మోనియా దాని మూలకాలుగా విచ్ఛిన్నమవుతుంది.[122] అమ్మోనియా వియోగం అనేది కొద్దిగా ఎండోథెర్మిక్ ప్రక్రియ, దీనికి అమ్మోనియా యొక్క 23 kJ/mol (5.5 kcal/mol) అవసరమవుతుంది మరియు ఇది హైడ్రోజన్ మరియు నైట్రోజన్ వాయువును ఇస్తుంది.

రాకెట్ ఇంజన్లలో కూడా అమ్మోనియాను ఇంధనంగా ఉపయోగించారు. X-15 హైపర్సోనిక్ పరిశోధనా విమానానికి శక్తినిచ్చిన Reaction Motors XLR99 రాకెట్ ఇంజన్ ద్రవ అమ్మోనియాను ఉపయోగించింది. ఇది ఇతర ఇంధనాలంత శక్తివంతమైనది కాకపోయినప్పటికీ, పునర్వినియోగపరచదగిన రాకెట్ ఇంజన్‌లో ఎటువంటి మసిని (soot) వదలదు. దీని సాంద్రత ఆక్సిడైజర్ అయిన ద్రవ ఆక్సిజన్ (liquid oxygen) సాంద్రతతో సుమారుగా సరిపోలుతుంది, ఇది విమానం యొక్క రూపకల్పనను సరళతరం చేసింది. ద్రవ అమ్మోనియా అనేది న్యూక్లియర్ థర్మల్ రాకెట్ ప్రొపెల్లెంట్‌గా ద్రవ హైడ్రోజన్‌కు ఆకర్షణీయమైన ప్రత్యామ్నాయం, ఇది పెరిగిన థ్రస్ట్‌ను (తగ్గిన ఇంధన సామర్థ్యం వద్ద) అందిస్తుంది.[123]

విద్యుత్ కేంద్రాలు

ACWA Power సంస్థ మరియు Neom నగరం 2020లో గ్రీన్ హైడ్రోజన్ మరియు అమ్మోనియా ప్లాంట్ నిర్మాణాన్ని ప్రకటించాయి.[124]

ఇతర

వాయు ఉద్గారాల నివారణ

శిలాజ ఇంధనాల దహనం నుండి వెలువడే ను స్క్రబ్ చేయడానికి అమ్మోనియాను ఉపయోగిస్తారు, మరియు ఫలితంగా వచ్చే ఉత్పత్తిని ఎరువుగా ఉపయోగించడానికి అమ్మోనియం సల్ఫేట్గా మారుస్తారు. డీజిల్ ఇంజన్ల ద్వారా వెలువడే నైట్రోజన్ ఆక్సైడ్ () కాలుష్య కారకాలను అమ్మోనియా తటస్థీకరిస్తుంది. SCR (selective catalytic reduction) అని పిలువబడే ఈ సాంకేతికత, వనాడియా-ఆధారిత ఉత్ప్రేరకంపై ఆధారపడి ఉంటుంది.[125]

ఫాస్జీన్ వాయువు చిందటం వల్ల కలిగే ప్రమాదాలను తగ్గించడానికి అమ్మోనియాను ఉపయోగించవచ్చు.[126]

ఉద్దీపనకారి

[127] స్మెల్లింగ్ సాల్ట్స్ (smelling salts) ద్వారా విడుదలయ్యే ఆవిరిగా అమ్మోనియా, శ్వాసకోశ ఉద్దీపనకారిగా గణనీయమైన వినియోగాన్ని పొందింది. Birch reduction ద్వారా మెథాంఫేటమిన్ అక్రమ తయారీలో అమ్మోనియాను సాధారణంగా ఉపయోగిస్తారు.[128] మెథాంఫేటమిన్ తయారీకి ఉపయోగించే బిర్చ్ పద్ధతి ప్రమాదకరమైనది, ఎందుకంటే ఆల్కలీ లోహం మరియు ద్రవ అమ్మోనియా రెండూ అత్యంత రియాక్టివ్‌గా ఉంటాయి, మరియు ద్రవ అమ్మోనియా ఉష్ణోగ్రత కారణంగా రియాక్టెంట్లను కలిపినప్పుడు అది పేలుడుతో కూడిన మరిగే స్థితికి చేరుకుంటుంది.[129]

వస్త్ర పరిశ్రమ

ద్రవ అమ్మోనియాను కాటన్ పదార్థాల చికిత్స కోసం ఉపయోగిస్తారు, ఇది క్షారాలను ఉపయోగించి మెర్సరైజేషన్ వంటి లక్షణాలను ఇస్తుంది. ముఖ్యంగా, దీనిని ఉన్నిని ఉతకడానికి ముందు వాడతారు.[130]

లిఫ్టింగ్ గ్యాస్

ప్రామాణిక ఉష్ణోగ్రత మరియు పీడనం వద్ద, అమ్మోనియా వాతావరణం కంటే తక్కువ సాంద్రత కలిగి ఉంటుంది మరియు హైడ్రోజన్ లేదా హీలియం యొక్క లిఫ్టింగ్ శక్తిలో సుమారు 45–48% కలిగి ఉంటుంది. అమ్మోనియాను కొన్నిసార్లు లిఫ్టింగ్ గ్యాస్గా బెలూన్లను నింపడానికి ఉపయోగిస్తారు. దీని సాపేక్షంగా అధిక మరిగే స్థానం (హీలియం మరియు హైడ్రోజన్‌తో పోలిస్తే) కారణంగా, అమ్మోనియాను ఎయిర్‌షిప్లో రిఫ్రిజిరేట్ చేసి ద్రవీకరించడం ద్వారా లిఫ్ట్‌ను తగ్గించి బ్యాలస్ట్‌ను జోడించవచ్చు (మరియు లిఫ్ట్‌ను పెంచడానికి మరియు బ్యాలస్ట్‌ను తగ్గించడానికి తిరిగి వాయువుగా మార్చవచ్చు).[131]

ఫ్యూమింగ్

ఇవి కూడా చూడండి: Ammonia fuming ఆర్ట్స్ & క్రాఫ్ట్స్ మరియు మిషన్-స్టైల్ ఫర్నిచర్‌లో క్వార్టర్సాన్ వైట్ ఓక్‌ను ముదురు రంగులోకి మార్చడానికి అమ్మోనియాను ఉపయోగిస్తారు. అమ్మోనియా పొగలు చెక్కలోని సహజ టానిన్లతో చర్య జరిపి దాని రంగును మారుస్తాయి.[132]

క్లీనింగ్ ఏజెంట్

అమ్మోనియాను అమ్మోనియా ద్రావణం రూపంలో Windex (2006 వరకు) వంటి వివిధ క్లీనింగ్ ఉత్పత్తులలో ఒక పదార్ధంగా ఉపయోగిస్తారు.

భద్రత

[133] US ఆక్యుపేషనల్ సేఫ్టీ అండ్ హెల్త్ అడ్మినిస్ట్రేషన్ (OSHA) పర్యావరణ గాలిలో వాయు రూప అమ్మోనియా కోసం 15-నిమిషాల ఎక్స్‌పోజర్ పరిమితిని 35 ppmగా మరియు 8-గంటల ఎక్స్‌పోజర్ పరిమితిని 25 ppmగా నిర్ణయించింది.[134] National Institute for Occupational Safety and Health (NIOSH) ఇటీవల IDLH (జీవితానికి లేదా ఆరోగ్యానికి తక్షణ ప్రమాదకరం, ఒక ఆరోగ్యవంతుడైన కార్మికుడు శాశ్వత ఆరోగ్య ప్రభావాలకు గురికాకుండా 30 నిమిషాల పాటు బహిర్గతం కాగల స్థాయి) ను 500 నుండి 300 ppmకి తగ్గించింది. ఇతర సంస్థలు వేర్వేరు ఎక్స్‌పోజర్ స్థాయిలను కలిగి ఉన్నాయి. US నేవీ ప్రమాణాలు [US Bureau of Ships 1962] గరిష్ట అనుమతించదగిన సాంద్రతలు (MACs): నిరంతర ఎక్స్‌పోజర్ (60 రోజులు) కోసం 25 ppm; 1 గంట ఎక్స్‌పోజర్ కోసం 400 ppm.[135]

అమ్మోనియా ఒక చికాకు కలిగించే పదార్థం మరియు సాంద్రత పెరిగేకొద్దీ చికాకు పెరుగుతుంది; అనుమతించదగిన ఎక్స్‌పోజర్ పరిమితి 25 ppm, మరియు 500 ppm కంటే ఎక్కువ ఉంటే ప్రాణాంతకం.[136]

అమ్మోనియా ఆవిరి పదునైన, చికాకు కలిగించే, ఘాటైన వాసనను కలిగి ఉంటుంది, ఇది ప్రమాదకరమైన ఎక్స్‌పోజర్ గురించి హెచ్చరికగా పనిచేస్తుంది. సగటు వాసన థ్రెషోల్డ్ 5 ppm, ఇది ఏదైనా ప్రమాదం లేదా నష్టం కంటే చాలా తక్కువ. వాయు రూప అమ్మోనియా యొక్క చాలా ఎక్కువ సాంద్రతలకు గురికావడం వల్ల ఊపిరితిత్తుల దెబ్బతినడం మరియు మరణం సంభవించవచ్చు.[134] అమ్మోనియాను USలో మండే స్వభావం లేని వాయువుగా నియంత్రిస్తారు, కానీ ఇది పీల్చడం ద్వారా విషపూరితమైన పదార్థం యొక్క నిర్వచనానికి అనుగుణంగా ఉంటుంది మరియు 3500 gal కంటే ఎక్కువ పరిమాణంలో రవాణా చేయబడినప్పుడు ప్రమాదకర భద్రతా అనుమతి అవసరం.[137]

విషపూరితం

అమ్మోనియా ద్రావణాల విషపూరితం సాధారణంగా మానవులకు మరియు ఇతర క్షీరదాలకు సమస్యలను కలిగించదు, ఎందుకంటే అవి రక్తప్రవాహంలో అమ్మోనియా పేరుకుపోకుండా నిరోధించే జీవక్రియ మార్గాలను కలిగి ఉంటాయి. అమ్మోనియా carbamoyl phosphate synthetase ఎంజైమ్ ద్వారా carbamoyl phosphateగా మార్చబడుతుంది మరియు తర్వాత urea cycleలోకి ప్రవేశిస్తుంది, అక్కడ అది amino acidsలో చేర్చబడుతుంది లేదా యూరియాగా విసర్జించబడుతుంది.[138]

చేపలు మరియు ఉభయచరాలు ఈ అంతర్గత నిర్విషీకరణ యంత్రాంగాన్ని కలిగి ఉండవు, ఎందుకంటే అవి సాధారణంగా అమ్మోనియాను నేరుగా చుట్టుపక్కల నీటిలోకి తొలగిస్తాయి. ఫలితంగా, అవి పెరిగిన పర్యావరణ సాంద్రతలకు చాలా సున్నితంగా ఉంటాయి: నీటిలో తక్కువ స్థాయిలో ఉన్నా కూడా విసర్జనను అడ్డుకోవచ్చు మరియు విషపూరిత చేరికకు దారితీయవచ్చు. ఈ కారణంగా, జల పర్యావరణాలలో అమ్మోనియాను పర్యావరణానికి ప్రమాదకరమైనదిగా వర్గీకరించారు. వాతావరణ అమ్మోనియా fine particulate matter ఏర్పడటంలో కూడా కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది.[139]

అమ్మోనియా tobacco smokeలో కూడా ఒక అంశం.[140]

కోకింగ్ వ్యర్థ జలాలు

coal నుండి కోక్ ఉత్పత్తిలో ద్రవ ఉప-ఉత్పత్తిగా, కోకింగ్ వ్యర్థ జల ప్రవాహాలలో అమ్మోనియా ఉంటుంది.[141] కొన్ని సందర్భాల్లో, అమ్మోనియాను marine environmentలోకి విడుదల చేస్తారు, అక్కడ అది కాలుష్య కారకంగా పనిచేస్తుంది. South Australiaలోని Whyalla Steelworks సముద్రపు నీటిలోకి అమ్మోనియాను విడుదల చేసే కోక్-ఉత్పత్తి సౌకర్యానికి ఒక ఉదాహరణ.[142]

ఆక్వాకల్చర్

అమ్మోనియా విషపూరితం fish hatcheriesలో వివరించలేని నష్టాలకు ఒక కారణమని నమ్ముతారు. అదనపు అమ్మోనియా పేరుకుపోయి జీవక్రియలో మార్పుకు లేదా బహిర్గతమైన జీవి యొక్క శరీర pH పెరగడానికి కారణం కావచ్చు. చేప జాతుల మధ్య సహనం మారుతూ ఉంటుంది.[143] తక్కువ సాంద్రత వద్ద, సుమారు 0.05 mg/L, అయాన్ కాని అమ్మోనియా చేప జాతులకు హానికరం మరియు ఇది పేలవమైన పెరుగుదల మరియు ఫీడ్ మార్పిడి రేట్లు, తగ్గిన సంతానోత్పత్తి మరియు ఫలదీకరణం మరియు బ్యాక్టీరియా ఇన్ఫెక్షన్లు మరియు వ్యాధులకు ఒత్తిడి మరియు గ్రహణశీలతను పెంచుతుంది.[144] అదనపు అమ్మోనియాకు గురైనప్పుడు, చేపలు సమతుల్యతను కోల్పోవడం, హైపర్-ఎక్సైటబిలిటీ, శ్వాసకోశ చర్య మరియు ఆక్సిజన్ తీసుకోవడం పెరగడం మరియు హృదయ స్పందన రేటు పెరగడం వంటి సమస్యలను ఎదుర్కోవచ్చు.[143] 2.0 mg/L కంటే ఎక్కువ సాంద్రత వద్ద, అమ్మోనియా మొప్పలు మరియు కణజాల నష్టం, తీవ్రమైన అలసట, మూర్ఛలు, కోమా మరియు మరణానికి కారణమవుతుంది.[143][145] వివిధ చేప జాతులకు ప్రాణాంతక సాంద్రత 0.2 నుండి 2.0 mg/L వరకు ఉంటుందని ప్రయోగాలు చూపించాయి.[145]

శీతాకాలంలో, ఆక్వాకల్చర్ స్టాక్‌కు తక్కువ ఫీడ్ అందించినప్పుడు, అమ్మోనియా స్థాయిలు ఎక్కువగా ఉండవచ్చు. తక్కువ పరిసర ఉష్ణోగ్రతలు ఆల్గల్ కిరణజన్య సంయోగక్రియ రేటును తగ్గిస్తాయి, కాబట్టి ప్రస్తుతం ఉన్న ఆల్గే ద్వారా తక్కువ అమ్మోనియా తొలగించబడుతుంది. ఆక్వాకల్చర్ వాతావరణంలో, ముఖ్యంగా పెద్ద ఎత్తున, పెరిగిన అమ్మోనియా స్థాయిలకు వేగంగా పనిచేసే నివారణ లేదు. సాగు చేసిన చేపలకు[145] మరియు బహిరంగ నీటి వ్యవస్థలలో, చుట్టుపక్కల పర్యావరణానికి హానిని తగ్గించడానికి నివారణ కంటే నివారణ చర్యలే సిఫార్సు చేయబడ్డాయి.

నిల్వ సమాచారం

propane మాదిరిగానే, anhydrous అమ్మోనియా వాతావరణ పీడనం వద్ద గది ఉష్ణోగ్రత కంటే తక్కువ వద్ద మరిగిపోతుంది. ద్రవాన్ని కలిగి ఉండటానికి 250 psi సామర్థ్యం గల నిల్వ పాత్ర అనుకూలంగా ఉంటుంది.[146] అమ్మోనియాను కార్బన్ లేదా స్టెయిన్‌లెస్ స్టీల్ నిల్వ పాత్రలు అవసరమయ్యే అనేక విభిన్న పారిశ్రామిక అనువర్తనాల్లో ఉపయోగిస్తారు. కనీసం 0.2% బరువున్న నీటి కంటెంట్ ఉన్న అమ్మోనియా కార్బన్ స్టీల్‌కు తినివేయదు (corrosive). carbon steel నిర్మాణ నిల్వ ట్యాంకులు 0.2% బరువు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ నీటితో 50 సంవత్సరాల కంటే ఎక్కువ కాలం సేవలో ఉండగలవు.[147] అమ్మోనియం సమ్మేళనాలు క్షారాలతో (ఉద్దేశించిన మరియు నియంత్రిత ప్రతిచర్యలో తప్ప) సంబంధంలోకి రాకూడదని నిపుణులు హెచ్చరిస్తున్నారు, ఎందుకంటే ప్రమాదకరమైన పరిమాణంలో అమ్మోనియా వాయువు విడుదల కావచ్చు.

ప్రయోగశాల

అమ్మోనియా ద్రావణాల ప్రమాదాలు సాంద్రతపై ఆధారపడి ఉంటాయి: 'పలచని' అమ్మోనియా ద్రావణాలు సాధారణంగా 5–10% బరువు (< 5.62 mol/L); 'సాంద్రీకృత' ద్రావణాలు సాధారణంగా >25% బరువు వద్ద తయారు చేయబడతాయి. 25% (బరువు ద్వారా) ద్రావణం 0.907 g/cm³ సాంద్రతను కలిగి ఉంటుంది, మరియు తక్కువ సాంద్రత కలిగిన ద్రావణం మరింత సాంద్రీకృతమై ఉంటుంది. అమ్మోనియా ద్రావణాల యూరోపియన్ యూనియన్ వర్గీకరణ పట్టికలో ఇవ్వబడింది.

సాంద్రత
బరువు ద్వారా (w/w) 		మోలారిటీ సాంద్రత
ద్రవ్యరాశి/పరిమాణం (w/v) 		GHS పిక్టోగ్రామ్‌లు H-phrases
5–10% 2.87–5.62 mol/L 48.9–95.7 g/L 314
10–25% 5.62–13.29 mol/L 95.7–226.3 g/L 400
>25% >13.29 mol/L >226.3 g/L 411

సాంద్రీకృత అమ్మోనియా ద్రావణాల నుండి వచ్చే అమ్మోనియా ఆవిరి కళ్ళు మరియు శ్వాసనాళంకు తీవ్రమైన చికాకు కలిగిస్తుంది, మరియు ఈ ద్రావణాలను fume hoodలో మాత్రమే నిర్వహించాలని నిపుణులు హెచ్చరిస్తున్నారు. సంతృప్త ('0.880'–చూడండి #Properties) ద్రావణాలు వేడి వాతావరణంలో మూసివున్న బాటిల్ లోపల గణనీయమైన పీడనాన్ని అభివృద్ధి చేయగలవు, మరియు బాటిల్‌ను జాగ్రత్తగా తెరవాలని నిపుణులు హెచ్చరిస్తున్నారు. ఇది సాధారణంగా 25% ('0.900') ద్రావణాలకు సమస్య కాదు.

అమ్మోనియా ద్రావణాలను halogenలతో కలపకూడదని నిపుణులు హెచ్చరిస్తున్నారు, ఎందుకంటే విషపూరితమైన మరియు/లేదా పేలుడు ఉత్పత్తులు ఏర్పడతాయి. అమ్మోనియా ద్రావణాలు silver, mercury లేదా iodide లవణాలతో ఎక్కువ కాలం సంబంధంలో ఉండటం వల్ల కూడా పేలుడు ఉత్పత్తులకు దారితీయవచ్చని నిపుణులు హెచ్చరిస్తున్నారు: ఇటువంటి మిశ్రమాలు తరచుగా qualitative inorganic analysisలో ఏర్పడతాయి, మరియు పరీక్ష పూర్తయిన తర్వాత పారవేయడానికి ముందు అది స్వల్పంగా ఆమ్లీకరించబడాలి కానీ సాంద్రీకరించబడకూడదు (<6% w/v).

అన్‌హైడ్రస్ అమ్మోనియా (వాయువు లేదా ద్రవం) యొక్క ప్రయోగశాల వినియోగం

అన్‌హైడ్రస్ అమ్మోనియా విషపూరితమైనది (T) మరియు పర్యావరణానికి ప్రమాదకరమైనది (N)గా వర్గీకరించబడింది. వాయువు మండే స్వభావం కలిగి ఉంటుంది (autoignition temperature: 651 °C) మరియు గాలితో పేలుడు మిశ్రమాలను ఏర్పరుస్తుంది (16–25%). యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లో అనుమతించదగిన ఎక్స్‌పోజర్ పరిమితి (PEL) 50 ppm (35 mg/m³), అయితే IDLH సాంద్రత 300 ppmగా అంచనా వేయబడింది. అమ్మోనియాకు పదేపదే గురికావడం వల్ల వాయువు వాసన పట్ల సున్నితత్వం తగ్గుతుంది: సాధారణంగా వాసన 50 ppm కంటే తక్కువ సాంద్రత వద్ద గుర్తించదగినది, కానీ సున్నితత్వం కోల్పోయిన వ్యక్తులు 100 ppm సాంద్రత వద్ద కూడా దానిని గుర్తించలేకపోవచ్చు. అన్‌హైడ్రస్ అమ్మోనియా copper- మరియు zinc-కలిగిన alloyలను తినివేస్తుంది, దీనివల్ల brass ఫిట్టింగ్‌లు వాయువును నిర్వహించడానికి తగినవి కావు. ద్రవ అమ్మోనియా rubber మరియు కొన్ని ప్లాస్టిక్‌లను కూడా దెబ్బతీస్తుంది.

అమ్మోనియా halogenలతో తీవ్రంగా చర్య జరుపుతుంది. అమ్మోనియా iodineతో సంబంధంలోకి వచ్చినప్పుడు Nitrogen triiodide, ఒక ప్రాథమిక high explosive, ఏర్పడుతుంది. అమ్మోనియా ethylene oxide యొక్క పేలుడు polymerisationకు కారణమవుతుంది. ఇది gold, silver, mercury, germanium లేదా tellurium సమ్మేళనాలతో మరియు stibineతో పేలుడు ఫుల్మినేటింగ్ సమ్మేళనాలను కూడా ఏర్పరుస్తుంది. acetaldehyde, hypochlorite ద్రావణాలు, potassium ferricyanide మరియు peroxideలతో కూడా తీవ్రమైన ప్రతిచర్యలు నమోదయ్యాయి.

ఉత్పత్తి

ప్రధాన వ్యాసం: Ammonia production

అమ్మోనియా ఏదైనా అకర్బన రసాయనంలో అత్యధిక ఉత్పత్తి రేట్లలో ఒకటి కలిగి ఉంది. ఉత్పత్తిని కొన్నిసార్లు "స్థిర నైట్రోజన్" పరంగా వ్యక్తీకరిస్తారు. 2020లో ప్రపంచ ఉత్పత్తి 160 మిలియన్ టన్నులుగా (147 టన్నుల స్థిర నైట్రోజన్) అంచనా వేయబడింది.[148] చైనా అందులో 26.5%, రష్యా 11.0%, యునైటెడ్ స్టేట్స్ 9.5%, మరియు భారతదేశం 8.3% వాటాను కలిగి ఉన్నాయి.[148]

World War I ప్రారంభానికి ముందు, చాలా అమ్మోనియా నైట్రోజనస్ కూరగాయలు మరియు జంతు వ్యర్థ పదార్థాల dry distillation[149] ద్వారా పొందబడింది, ఇందులో camel dung కూడా ఉంది, ఇక్కడ ఇది హైడ్రోజన్‌తో nitrous acid మరియు nitriteల తగ్గింపు ద్వారా distilled చేయబడింది; అదనంగా, ఇది coal యొక్క స్వేదనం ద్వారా మరియు క్షార హైడ్రాక్సైడ్ల[150] ద్వారా అమ్మోనియం లవణాల వియోగం ద్వారా ఉత్పత్తి చేయబడింది, ఉదాహరణకు quicklime:(Chisholm, 1911, p. 861) 2 [NH4]Cl + 2 CaO → CaCl2 + Ca(OH)2 + 2 NH3(g)

చిన్న తరహా ప్రయోగశాల సంశ్లేషణ కోసం, urea మరియు calcium hydroxide లేదా sodium hydroxideలను వేడి చేయవచ్చు: (NH2)2CO + Ca(OH)2 → CaCO3 + 2 NH3

హేబర్-బాష్

Haber–Bosch process

ఎలక్ట్రోకెమికల్

అమ్మోనియా యొక్క electrochemical సంశ్లేషణలో lithium nitride యొక్క రిడక్టివ్ నిర్మాణం ఉంటుంది, దీనిని proton మూలాన్ని బట్టి అమ్మోనియాకు protonated చేయవచ్చు. ఈ రసాయన శాస్త్రం యొక్క మొదటి ఉపయోగం 1930లో నివేదించబడింది, ఇక్కడ ఇథనాల్‌లోని లిథియం ద్రావణాలను 1000 bar వరకు పీడనం వద్ద అమ్మోనియాను ఉత్పత్తి చేయడానికి ఉపయోగించారు, ఇథనాల్ ప్రోటాన్ మూలంగా పనిచేసింది.[151] నైట్రోజన్ తగ్గింపు ప్రతిచర్యకు ప్రోటాన్ బదిలీని మధ్యవర్తిత్వం చేయడమే కాకుండా, ఇథనాల్ బహుముఖ పాత్రను పోషిస్తుందని కనుగొనబడింది, ఇది ఎలక్ట్రోలైట్ పరివర్తనలను ప్రభావితం చేస్తుంది మరియు సాలిడ్ ఎలక్ట్రోలైట్ ఇంటర్‌ఫేస్ ఏర్పడటానికి దోహదపడుతుంది, ఇది మొత్తం ప్రతిచర్య సామర్థ్యాన్ని పెంచుతుంది.[152][153]

1994లో, సునెటో మరియు ఇతరులు tetrahydrofuranలో లిథియం ఎలక్ట్రోడెపోజిషన్‌ను ఉపయోగించి సహేతుకమైన Faradaic efficiencyతో మరింత మితమైన పీడనాల వద్ద అమ్మోనియాను సంశ్లేషణ చేశారు.[154] తదుపరి అధ్యయనాలు ఎలక్ట్రోకెమికల్ అమ్మోనియా సంశ్లేషణ కోసం ఇథనాల్-టెట్రాహైడ్రోఫ్యూరాన్ వ్యవస్థను మరింతగా అన్వేషించాయి.[153][155]

2020లో, సాల్వెంట్-అజ్ఞేయవాద gas diffusion electrode రియాక్టివ్ లిథియానికి నైట్రోజన్ రవాణాను మెరుగుపరుస్తుందని చూపబడింది. NH3 ఉత్పత్తి రేట్లు 30 ± 5 nmol/(s⋅cm²) వరకు మరియు ఫారడే సామర్థ్యాలు 47.5 ± 4% వరకు పరిసర ఉష్ణోగ్రత మరియు 1 bar పీడనం వద్ద సాధించబడ్డాయి.[156]

2021లో, ఇథనాల్‌ను టెట్రాఅల్కైల్ phosphonium saltతో భర్తీ చేయవచ్చని నిరూపించబడింది.[157] ఈ అధ్యయనం 0.5 bar హైడ్రోజన్ మరియు 19.5 bar నైట్రోజన్ partial pressure వద్ద పరిసర ఉష్ణోగ్రత వద్ద 53 ± 1 nmol/(s⋅cm²) NH3 ఉత్పత్తి రేట్లను మరియు 69 ± 1% ఫారడే సామర్థ్య ప్రయోగాలను గమనించింది.[157] ఈ ఎలక్ట్రోకెమిస్ట్రీ ఆధారిత సాంకేతికతను వాణిజ్య ఎరువులు మరియు ఇంధన ఉత్పత్తి కోసం అభివృద్ధి చేస్తున్నారు.[158][159]

2022లో, అమ్మోనియాను లిథియం మధ్యవర్తిత్వ ప్రక్రియ ద్వారా కంటిన్యూయస్-ఫ్లో ఎలక్ట్రోలైజర్‌లో ఉత్పత్తి చేశారు, ఇది హైడ్రోజన్ వాయువును ప్రోటాన్ మూలంగా కూడా ప్రదర్శించింది. ఈ అధ్యయనం 1 bar మరియు గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద −6 mA/cm² కరెంట్ సాంద్రత వద్ద 61 ± 1% ఫారడే సామర్థ్యంతో అమ్మోనియాను సంశ్లేషణ చేసింది.[160]

జీవ రసాయన శాస్త్రం మరియు వైద్యం

[161] అమ్మోనియా జీవానికి చాలా అవసరం.[162] ఉదాహరణకు, జీవానికి ప్రాథమిక నిర్మాణ యూనిట్లైన అమినో ఆమ్లాలు మరియు న్యూక్లియిక్ ఆమ్లాలు ఏర్పడటానికి ఇది అవసరం. అయితే, అమ్మోనియా చాలా విషపూరితమైనది. కాబట్టి ప్రకృతి అమ్మోనియాను రవాణా చేయడానికి వాహకాలను ఉపయోగిస్తుంది. కణం లోపల, గ్లుటామేట్ ఈ పాత్రను పోషిస్తుంది. రక్తప్రవాహంలో, గ్లుటామిన్ అమ్మోనియాకు మూలంగా ఉంటుంది.

కణ త్వచాలకు అవసరమైన ఇథనోలమైన్, ఇథనోలమైన్ అమ్మోనియా-లయేస్కు సబ్‌స్ట్రేట్‌గా పనిచేస్తుంది, ఇది అమ్మోనియాను ఉత్పత్తి చేస్తుంది:[163] H2NCH2CH2OH -> NH3 + CH3CHO

అమ్మోనియా అనేది జీవగోళం అంతటా జీవక్రియ వ్యర్థం మరియు జీవక్రియ ఇన్‌పుట్ రెండూ. ఇది జీవ వ్యవస్థలకు నత్రజని యొక్క ముఖ్యమైన వనరు. వాతావరణంలో నత్రజని సమృద్ధిగా ఉన్నప్పటికీ (భూమి వాతావరణంలో సుమారు 78% ఉంటుంది), చాలా తక్కువ జీవులు మాత్రమే వాతావరణ నత్రజనిని దాని ద్విపరమాణు రూపంలో, అంటే N2 వాయువుగా ఉపయోగించుకోగలవు. అందువల్ల, ప్రోటీన్ నిర్మాణ యూనిట్లైన అమినో ఆమ్లాల సంశ్లేషణకు నత్రజని స్థాపన అవసరం. కొన్ని మొక్కలు కుళ్ళిపోతున్న పదార్థాల ద్వారా నేలలో చేరే అమ్మోనియా మరియు ఇతర నత్రజని వ్యర్థాలపై ఆధారపడతాయి. మరికొన్ని, నత్రజనిని స్థాపించే లెగ్యూమ్ మొక్కలు, వాతావరణ నత్రజని నుండి అమ్మోనియాను తయారు చేసే రైజోబియా బ్యాక్టీరియాతో సహజీవన సంబంధాల ద్వారా ప్రయోజనం పొందుతాయి.[164]

మనుషులలో, అధిక గాఢతలో అమ్మోనియాను పీల్చడం ప్రాణాంతకం కావచ్చు. అమ్మోనియాకు గురికావడం వల్ల తలనొప్పి, ఎడెమా (వాపు), జ్ఞాపకశక్తి తగ్గడం, మూర్ఛ మరియు కోమా రావచ్చు, ఎందుకంటే ఇది స్వతహాగా నరాల విషం (neurotoxic).[165]

జీవ సంశ్లేషణ

ఇవి కూడా చూడండి: Diazotroph కొన్ని జీవులలో, అమ్మోనియా వాతావరణ నత్రజని నుండి నైట్రోజినేస్ అనే ఎంజైమ్ల ద్వారా ఉత్పత్తి అవుతుంది. ఈ మొత్తం ప్రక్రియను నత్రజని స్థాపన అంటారు. జీవసంబంధ నత్రజని స్థాపన యొక్క యంత్రాంగాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి తీవ్రమైన కృషి జరుగుతోంది. ఈ సమస్యపై శాస్త్రీయ ఆసక్తి ఎంజైమ్ యొక్క యాక్టివ్ సైట్ యొక్క అసాధారణ నిర్మాణం వల్ల కలిగింది, ఇది Fe7MoS9 సమూహంతో కూడి ఉంటుంది.[166]

అమ్మోనియా అనేది గ్లుటామేట్ డీహైడ్రోజినేస్ 1 వంటి ఎంజైమ్‌ల ద్వారా ఉత్ప్రేరకపరచబడే అమినో ఆమ్ల డీఅమినేషన్ యొక్క జీవక్రియ ఉత్పత్తి కూడా. జలచరాలలో అమ్మోనియా విసర్జన సాధారణం. మనుషులలో, ఇది త్వరగా యూరియాగా (కాలేయం ద్వారా) మార్చబడుతుంది, ఇది చాలా తక్కువ విషపూరితమైనది మరియు ముఖ్యంగా తక్కువ క్షారగుణం కలిగి ఉంటుంది. ఈ యూరియా మూత్రం యొక్క పొడి బరువులో ప్రధాన భాగం. చాలా సరీసృపాలు, పక్షులు, కీటకాలు మరియు నత్తలు నత్రజని వ్యర్థంగా కేవలం యూరిక్ ఆమ్లంను మాత్రమే విసర్జిస్తాయి.

శరీరధర్మ శాస్త్రం

అమ్మోనియా సాధారణ మరియు అసాధారణ జంతు శరీరధర్మ శాస్త్రంలో పాత్ర పోషిస్తుంది. ఇది సాధారణ అమినో ఆమ్ల జీవక్రియ ద్వారా జీవ సంశ్లేషణ చేయబడుతుంది మరియు అధిక గాఢతలో విషపూరితమైనది. కాలేయం అమ్మోనియాను యూరియా చక్రం అని పిలువబడే వరుస ప్రతిచర్యల ద్వారా యూరియాగా మారుస్తుంది. సిర్రోసిస్ వంటి కాలేయ పనిచేయకపోవడం వల్ల రక్తంలో అమ్మోనియా స్థాయిలు పెరగవచ్చు (హైపర్‌అమ్మోనిమియా). అదేవిధంగా, యూరియా చక్రానికి బాధ్యత వహించే ఎంజైమ్‌లలో లోపాలు, ఉదాహరణకు ఆర్నిథైన్ ట్రాన్స్‌కార్బమైలేస్, హైపర్‌అమ్మోనిమియాకు దారితీస్తాయి. హైపర్‌అమ్మోనిమియా అనేది హెపాటిక్ ఎన్సెఫలోపతి యొక్క గందరగోళం మరియు కోమాకు, అలాగే యూరియా చక్ర లోపాలు మరియు ఆర్గానిక్ యాసిడూరియాలు ఉన్న వ్యక్తులలో సాధారణంగా కనిపించే నాడీ సంబంధిత వ్యాధులకు దోహదం చేస్తుంది.[167]

జంతువులలో సాధారణ ఆమ్ల/క్షార సమతుల్యతకు అమ్మోనియా ముఖ్యం. గ్లుటామిన్ నుండి అమ్మోనియం ఏర్పడిన తర్వాత, α-కెటోగ్లుటారేట్ విచ్ఛిన్నమై రెండు బైకార్బోనేట్ అయాన్లను ఉత్పత్తి చేయవచ్చు, ఇవి ఆహార ఆమ్లాలకు బఫర్‌లుగా అందుబాటులో ఉంటాయి. అమ్మోనియం మూత్రంలో విసర్జించబడుతుంది, దీని ఫలితంగా నికర ఆమ్ల నష్టం జరుగుతుంది. అమ్మోనియా స్వయంగా మూత్రపిండ నాళాల గుండా వ్యాపించి, హైడ్రోజన్ అయాన్‌తో కలిసి, తద్వారా మరింత ఆమ్ల విసర్జనకు అనుమతిస్తుంది.[168]

విసర్జన

ప్రధాన వ్యాసం: Excretion

అమ్మోనియం అయాన్లు జంతువులలో జీవక్రియ యొక్క విషపూరిత వ్యర్థ పదార్థం. చేపలు మరియు జలచర అకశేరుకాలలో, ఇది నేరుగా నీటిలోకి విసర్జించబడుతుంది. క్షీరదాలు, సొరచేపలు మరియు ఉభయచరాలలో, ఇది యూరియా చక్రంలో యూరియాగా మార్చబడుతుంది, ఇది తక్కువ విషపూరితమైనది మరియు మరింత సమర్థవంతంగా నిల్వ చేయబడుతుంది. పక్షులు, సరీసృపాలు మరియు భూచర నత్తలలో, జీవక్రియ అమ్మోనియం యూరిక్ ఆమ్లంగా మార్చబడుతుంది, ఇది ఘనరూపంలో ఉంటుంది మరియు అందువల్ల కనీస నీటి నష్టంతో విసర్జించబడుతుంది.[169]

గ్రహాంతర ఉనికి

బృహస్పతి, శని, యురేనస్ మరియు నెప్ట్యూన్ వంటి దిగ్గజ గ్రహాల వాతావరణాలలో అమ్మోనియా కనుగొనబడింది, వీటితో పాటు మీథేన్, హైడ్రోజన్ మరియు హీలియం వంటి ఇతర వాయువులు కూడా ఉన్నాయి. శని అంతర్భాగంలో గడ్డకట్టిన అమ్మోనియా స్ఫటికాలు ఉండవచ్చు.[170]

అంతర్నక్షత్ర అంతరిక్షం

అంతర్నక్షత్ర అంతరిక్షంలో అమ్మోనియాను మొదటిసారిగా 1968లో, గెలాక్సీ కేంద్రం దిశ నుండి వచ్చిన మైక్రోవేవ్ ఉద్గారాల ఆధారంగా గుర్తించారు.[171] ఈ విధంగా గుర్తించబడిన మొదటి బహుళ పరమాణు అణువు ఇదే. విస్తృత శ్రేణి ఉత్తేజాలకు అణువు యొక్క సున్నితత్వం మరియు అనేక ప్రాంతాలలో దీనిని సులభంగా గమనించగలగడం వల్ల, అణు మేఘాల అధ్యయనాలకు అమ్మోనియా అత్యంత ముఖ్యమైన అణువులలో ఒకటిగా మారింది.[172] అమ్మోనియా రేఖల సాపేక్ష తీవ్రతను ఉద్గార మాధ్యమం యొక్క ఉష్ణోగ్రతను కొలవడానికి ఉపయోగించవచ్చు.

అమ్మోనియా యొక్క కింది ఐసోటోపిక్ జాతులు గుర్తించబడ్డాయి: NH3, ^{15}NH3, NH2D, NHD2, మరియు ND3. మూడుసార్లు డ్యూటీరియం కలిగిన అమ్మోనియాను గుర్తించడం ఆశ్చర్యకరంగా పరిగణించబడింది, ఎందుకంటే డ్యూటీరియం సాపేక్షంగా తక్కువగా ఉంటుంది. తక్కువ ఉష్ణోగ్రత పరిస్థితులు ఈ అణువు మనుగడ సాగించడానికి మరియు పేరుకుపోవడానికి అనుమతిస్తాయని భావిస్తున్నారు.[173]

అంతర్నక్షత్ర ఆవిష్కరణ నుండి, NH3 అంతర్నక్షత్ర మాధ్యమ అధ్యయనంలో అమూల్యమైన స్పెక్ట్రోస్కోపిక్ సాధనంగా నిరూపించబడింది. విస్తృత శ్రేణి ఉత్తేజ పరిస్థితులకు సున్నితంగా ఉండే పెద్ద సంఖ్యలో పరివర్తనలతో, NH3 విస్తృతంగా ఖగోళశాస్త్రపరంగా గుర్తించబడింది–దీని గుర్తింపు వందలాది జర్నల్ వ్యాసాలలో నివేదించబడింది. అమ్మోనియాను గుర్తించడానికి ఉపయోగించిన డిటెక్టర్ల శ్రేణిని హైలైట్ చేసే జర్నల్ వ్యాసాల నమూనా క్రింద ఇవ్వబడింది.

గత కొన్ని దశాబ్దాలుగా అనేక పరిశోధనా రంగాలకు అంతర్నక్షత్ర అమ్మోనియా అధ్యయనం ముఖ్యమైనది. వీటిలో కొన్ని క్రింద వివరించబడ్డాయి మరియు ప్రధానంగా అమ్మోనియాను అంతర్నక్షత్ర థర్మామీటర్‌గా ఉపయోగించడం ఇందులో ఉంటుంది.

అంతర్నక్షత్ర ఏర్పాటు యంత్రాంగాలు

అమ్మోనియా కోసం అంతర్నక్షత్ర సమృద్ధి వివిధ పరిసరాల కోసం కొలవబడింది. [NH3]/[H2] నిష్పత్తి చిన్న చీకటి మేఘాలలో 10−7 నుండి[174] ఓరియన్ మాలిక్యులర్ క్లౌడ్ కాంప్లెక్స్ యొక్క దట్టమైన కేంద్రంలో 10−5 వరకు ఉంటుందని అంచనా వేయబడింది.[175] మొత్తం 18 ఉత్పత్తి మార్గాలు ప్రతిపాదించబడినప్పటికీ,[176] అంతర్నక్షత్ర NH3 కోసం ప్రధాన ఏర్పాటు యంత్రాంగం ఈ ప్రతిచర్య: [NH4]+ + e− → NH3 + H

ఈ ప్రతిచర్య యొక్క రేట్ స్థిరాంకం, k, పర్యావరణ ఉష్ణోగ్రతపై ఆధారపడి ఉంటుంది, 10 K వద్ద దీని విలువ 5.2×10−6.[177] రేట్ స్థిరాంకం 1=k = a(T/300)^B సూత్రం నుండి లెక్కించబడింది. ప్రాథమిక ఏర్పాటు ప్రతిచర్య కోసం, 1=a = 1.05e−6 మరియు 1=B = −0.47. అణు మేఘాలకు సాధారణమైన 3×10−7 NH4+ సమృద్ధిని మరియు 10−7 ఎలక్ట్రాన్ సమృద్ధిని ఊహిస్తే, మొత్తం సాంద్రత ×10^5 cm−3 ఉన్న అణు మేఘంలో ఏర్పాటు 1.6e−9 cm−3s−1 రేటుతో జరుగుతుంది.[178]

ప్రతిపాదించబడిన ఇతర ఏర్పాటు ప్రతిచర్యలన్నీ రెండు నుండి 13 ఆర్డర్ల పరిమాణం తక్కువ రేట్ స్థిరాంకాలను కలిగి ఉన్నాయి, ఇది అమ్మోనియా సమృద్ధికి వాటి సహకారాన్ని సాపేక్షంగా తక్కువగా చేస్తుంది.[179] ఇతర ఏర్పాటు ప్రతిచర్యలు పోషించే చిన్న సహకారానికి ఉదాహరణగా, ఈ ప్రతిచర్య: H2 + NH2 → NH3 + H 2.2−15 రేట్ స్థిరాంకాన్ని కలిగి ఉంది. 105 H2 సాంద్రతలను మరియు 10−7 [NH2]/[H2] నిష్పత్తిని ఊహిస్తే, ఈ ప్రతిచర్య 2.2−12 రేటుతో జరుగుతుంది, ఇది పైన పేర్కొన్న ప్రాథమిక ప్రతిచర్య కంటే మూడు ఆర్డర్ల కంటే ఎక్కువ నెమ్మదిగా ఉంటుంది.

సాధ్యమయ్యే ఇతర ఏర్పాటు ప్రతిచర్యలలో కొన్ని: H− + [NH4]+ → NH3 + H2 [PNH3]+ + e− → P + NH3

అంతర్నక్షత్ర వినాశన యంత్రాంగాలు

NH3 వినాశనానికి దారితీసే మొత్తం 113 ప్రతిచర్యలు ప్రతిపాదించబడ్డాయి. వీటిలో, 39 C, N మరియు O సమ్మేళనాల మధ్య రసాయన శాస్త్రం యొక్క విస్తృత పట్టికలలో పొందుపరచబడ్డాయి.[180] అంతర్నక్షత్ర అమ్మోనియాపై ఒక సమీక్ష కింది ప్రతిచర్యలను ప్రధాన విచ్ఛేదన యంత్రాంగాలుగా పేర్కొంది:[172]

1 2

వీటి రేట్ స్థిరాంకాలు వరుసగా 4.39×10−9[181] మరియు 2.2×10−9.[182] పైన పేర్కొన్న సమీకరణాలు (1, 2) వరుసగా 8.8×10−9 మరియు 4.4×10−13 రేటుతో నడుస్తాయి. ఈ లెక్కలు ఇచ్చిన రేట్ స్థిరాంకాలు మరియు [NH3]/[H2] = 10−5, [[H3]+]/[H2] = 2×10−5, [HCO+]/[H2] = 2×10−9 సమృద్ధిలను, మరియు చల్లని, దట్టమైన, అణు మేఘాలకు సాధారణమైన n = 105 మొత్తం సాంద్రతలను ఊహించాయి.[183] స్పష్టంగా, ఈ రెండు ప్రాథమిక ప్రతిచర్యల మధ్య, సమీకరణం (1) ప్రధాన వినాశన ప్రతిచర్య, ఇది సమీకరణం (2) కంటే ≈10,000 రెట్లు వేగంగా ఉంటుంది. దీనికి కారణం [H3]+ యొక్క సాపేక్షంగా అధిక సమృద్ధి.

సింగిల్ యాంటెన్నా గుర్తింపులు

ఎఫెల్స్‌బర్గ్ 100-మీటర్ రేడియో టెలిస్కోప్ నుండి NH3 యొక్క రేడియో పరిశీలనలు అమ్మోనియా రేఖ రెండు భాగాలుగా విభజించబడిందని వెల్లడిస్తున్నాయి–ఒక నేపథ్య రిడ్జ్ మరియు పరిష్కరించబడని కోర్. నేపథ్యం గతంలో గుర్తించిన CO స్థానాలతో బాగా సరిపోలుతుంది.[184] ఇంగ్లాండ్లోని 25 మీటర్ల చిల్బోల్టన్ టెలిస్కోప్ H II ప్రాంతాలు, HNH2O మేజర్లు, H–H వస్తువులు మరియు నక్షత్ర ఏర్పాటుతో సంబంధం ఉన్న ఇతర వస్తువులలో అమ్మోనియా యొక్క రేడియో సంతకాలను గుర్తించింది. ఉద్గార రేఖ వెడల్పుల పోలిక అణు మేఘాల కేంద్ర కోర్లలో అల్లకల్లోల లేదా క్రమబద్ధమైన వేగాలు పెరగవని సూచిస్తుంది.[185]

W3(OH), ఓరియన్ A, W43, W51 మరియు గెలాక్సీ కేంద్రంలోని ఐదు వనరులతో సహా అనేక గెలాక్సీ వస్తువులలో అమ్మోనియా నుండి మైక్రోవేవ్ వికిరణం గమనించబడింది. అధిక గుర్తింపు రేటు అంతర్నక్షత్ర మాధ్యమంలో ఇది ఒక సాధారణ అణువు అని మరియు గెలాక్సీలో అధిక-సాంద్రత కలిగిన ప్రాంతాలు సాధారణమని సూచిస్తుంది.[186]

ఇంటర్ఫెరోమెట్రిక్ అధ్యయనాలు

అధిక-వేగ వాయు ప్రవాహాలు ఉన్న ఏడు ప్రాంతాలలో NH3 యొక్క VLA పరిశీలనలు L1551, S140 మరియు సెఫియస్ A లలో 0.1 పార్సెక్ కంటే తక్కువ సాంద్రతలను వెల్లడించాయి. సెఫియస్ Aలో మూడు వ్యక్తిగత సాంద్రతలు గుర్తించబడ్డాయి, వాటిలో ఒకటి చాలా పొడుగు ఆకారాన్ని కలిగి ఉంది. ఆ ప్రాంతంలో ద్వి-ధ్రువ ప్రవాహాన్ని సృష్టించడంలో అవి ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించవచ్చు.[187]

IC 342లో VLA ఉపయోగించి గెలాక్సీయేతర అమ్మోనియాను ఇమేజ్ చేశారు. వేడి వాయువు 70 K కంటే ఎక్కువ ఉష్ణోగ్రతలను కలిగి ఉంది, ఇది అమ్మోనియా రేఖ నిష్పత్తుల నుండి ఊహించబడింది మరియు COలో కనిపించే కేంద్ర బార్ యొక్క లోపలి భాగాలతో దగ్గరి సంబంధం కలిగి ఉన్నట్లు కనిపిస్తుంది.[188] NH3 నాలుగు గెలాక్సీ అల్ట్రాకాంపాక్ట్ HII ప్రాంతాల నమూనా వైపు VLA ద్వారా పర్యవేక్షించబడింది: G9.62+0.19, G10.47+0.03, G29.96−0.02, మరియు G31.41+0.31. ఉష్ణోగ్రత మరియు సాంద్రత డయాగ్నోస్టిక్స్ ఆధారంగా, సాధారణంగా ఇటువంటి గడ్డలు అల్ట్రాకాంపాక్ట్ HII ప్రాంతం అభివృద్ధి చెందడానికి ముందు ప్రారంభ పరిణామ దశలో భారీ నక్షత్ర ఏర్పాటు జరిగే ప్రదేశాలు అని నిర్ధారించబడింది.[189]

ఇన్‌ఫ్రారెడ్ గుర్తింపులు

బెక్లిన్-న్యూగెబౌర్ ఆబ్జెక్ట్లో మరియు బహుశా NGC 2264-IRలో కూడా అంతర్నక్షత్ర ధాన్యాల నుండి ఘన అమ్మోనియా కారణంగా 2.97 మైక్రోమీటర్ల వద్ద శోషణ నమోదు చేయబడింది. ఈ గుర్తింపు గతంలో సరిగ్గా అర్థం కాని మరియు సంబంధిత మంచు శోషణ రేఖల భౌతిక ఆకారాన్ని వివరించడానికి సహాయపడింది.[190]

కైపర్ ఎయిర్‌బోర్న్ అబ్జర్వేటరీ నుండి బృహస్పతి డిస్క్ యొక్క స్పెక్ట్రమ్ పొందబడింది, ఇది 100 నుండి 300 cm−1 స్పెక్ట్రల్ పరిధిని కవర్ చేస్తుంది. స్పెక్ట్రమ్ విశ్లేషణ అమ్మోనియా వాయువు మరియు అమ్మోనియా మంచు పొగమంచు యొక్క ప్రపంచ సగటు లక్షణాలపై సమాచారాన్ని అందిస్తుంది.[191]

NH3 యొక్క (J,K) = (1,1) రొటేటింగ్ ఇన్‌వర్షన్ లైన్‌ను ఉపయోగించి 'దట్టమైన కోర్ల' కోసం మొత్తం 149 చీకటి మేఘాల స్థానాలను సర్వే చేశారు. సాధారణంగా, కోర్లు గోళాకారంలో లేవు, వీటి ఆస్పెక్ట్ నిష్పత్తులు 1.1 నుండి 4.4 వరకు ఉన్నాయి. నక్షత్రాలు ఉన్న కోర్లు నక్షత్రాలు లేని కోర్ల కంటే వెడల్పుగా ఉన్న రేఖలను కలిగి ఉన్నాయని కూడా కనుగొనబడింది.[192]

అమ్మోనియాను డ్రాకో నెబ్యులాలో మరియు ఒకటి లేదా బహుశా రెండు అణు మేఘాలలో గుర్తించారు, ఇవి అధిక-అక్షాంశ గెలాక్సీ ఇన్‌ఫ్రారెడ్ సిర్రస్తో సంబంధం కలిగి ఉన్నాయి. ఈ అన్వేషణ ముఖ్యమైనది ఎందుకంటే అవి గెలాక్సీ డిస్క్‌లో పుట్టిన గెలాక్సీ హాలోలోని పాపులేషన్ I మెటాలిసిటీ B-రకం నక్షత్రాలకు జన్మస్థలాలను సూచించవచ్చు.[193]

సమీపంలోని చీకటి మేఘాల పరిశీలనలు

సహజ ఉద్గారంతో స్టిమ్యులేటెడ్ ఉద్గారాన్ని సమతుల్యం చేయడం ద్వారా, ఉత్తేజ ఉష్ణోగ్రత మరియు సాంద్రత మధ్య సంబంధాన్ని నిర్మించడం సాధ్యమవుతుంది. అంతేకాకుండా, అమ్మోనియా యొక్క పరివర్తన స్థాయిలను తక్కువ ఉష్ణోగ్రతల వద్ద 2-స్థాయి వ్యవస్థ ద్వారా అంచనా వేయవచ్చు కాబట్టి, ఈ గణన చాలా సులభం. ఈ ప్రాతిపదికను చీకటి మేఘాలకు వర్తింపజేయవచ్చు, ఇవి అత్యంత తక్కువ ఉష్ణోగ్రతలు మరియు భవిష్యత్తులో నక్షత్ర ఏర్పాటుకు సాధ్యమయ్యే ప్రదేశాలుగా అనుమానించబడే ప్రాంతాలు. చీకటి మేఘాలలో అమ్మోనియా గుర్తింపులు చాలా ఇరుకైన రేఖలను చూపుతాయి – ఇవి తక్కువ ఉష్ణోగ్రతలను మాత్రమే కాకుండా, మేఘం లోపల తక్కువ స్థాయి అల్లకల్లోలాన్ని కూడా సూచిస్తాయి. రేఖ నిష్పత్తి గణనలు గత CO పరిశీలనల నుండి స్వతంత్రంగా ఉండే మేఘ ఉష్ణోగ్రత కొలతను అందిస్తాయి. అమ్మోనియా పరిశీలనలు ≈10 K రొటేషన్ ఉష్ణోగ్రతల CO కొలతలతో స్థిరంగా ఉన్నాయి. దీనితో, సాంద్రతలను నిర్ణయించవచ్చు, మరియు చీకటి మేఘాలలో 104 మరియు 105 cm−3 మధ్య ఉంటాయని లెక్కించబడ్డాయి. NH3 మ్యాపింగ్ సాధారణ మేఘాల పరిమాణాలను 0.1 పార్సెక్ మరియు ద్రవ్యరాశులను 1 సౌర ద్రవ్యరాశికి దగ్గరగా ఇస్తుంది. ఈ చల్లని, దట్టమైన కోర్లు భవిష్యత్తులో నక్షత్ర ఏర్పాటు జరిగే ప్రదేశాలు.

UC HII ప్రాంతాలు

అల్ట్రా-కాంపాక్ట్ HII ప్రాంతాలు భారీ నక్షత్ర ఏర్పాటు యొక్క ఉత్తమ సూచికలలో ఒకటి. UCHII ప్రాంతాల చుట్టూ ఉన్న దట్టమైన పదార్థం బహుశా ప్రధానంగా అణువులతో కూడి ఉంటుంది. భారీ నక్షత్ర ఏర్పాటు యొక్క పూర్తి అధ్యయనంలో నక్షత్రం ఏర్పడిన మేఘం తప్పనిసరిగా ఉంటుంది కాబట్టి, ఈ చుట్టుపక్కల అణు పదార్థాన్ని అర్థం చేసుకోవడంలో అమ్మోనియా ఒక అమూల్యమైన సాధనం. ఈ అణు పదార్థాన్ని ప్రాదేశికంగా పరిష్కరించవచ్చు కాబట్టి, వేడి/అయనీకరణ వనరులు, ఉష్ణోగ్రతలు, ద్రవ్యరాశులు మరియు ప్రాంతాల పరిమాణాలను పరిమితం చేయడం సాధ్యమవుతుంది. డాప్లర్-షిఫ్టెడ్ వేగ భాగాలు అణు వాయువు యొక్క విభిన్న ప్రాంతాలను వేరు చేయడానికి అనుమతిస్తాయి, ఇవి ఏర్పడుతున్న నక్షత్రాల నుండి వచ్చే ప్రవాహాలను మరియు వేడి కోర్లను గుర్తించగలవు.

గెలాక్సీయేతర గుర్తింపు

అమ్మోనియాను బాహ్య గెలాక్సీలలో గుర్తించారు,[194][195] మరియు అనేక రేఖలను ఏకకాలంలో కొలవడం ద్వారా, ఈ గెలాక్సీలలో వాయు ఉష్ణోగ్రతను నేరుగా కొలవడం సాధ్యమవుతుంది. రేఖ నిష్పత్తులు వాయు ఉష్ణోగ్రతలు వెచ్చగా (≈50 K) ఉన్నాయని సూచిస్తున్నాయి, ఇవి పదుల పార్సెక్ పరిమాణాల దట్టమైన మేఘాల నుండి ఉద్భవిస్తాయి. ఈ చిత్రం మన పాలపుంత గెలాక్సీలోని చిత్రంతో స్థిరంగా ఉంది – వేడి దట్టమైన అణు కోర్లు వందల పార్సెక్ (భారీ అణు మేఘాలు; GMCలు) స్థాయిలో అణు పదార్థం యొక్క పెద్ద మేఘాలలో పొందుపరచబడిన కొత్తగా ఏర్పడుతున్న నక్షత్రాల చుట్టూ ఏర్పడతాయి.

చూడండి

  • Ammonia (data page)
  • Ammonia fountain
  • Ammonia production
  • Ammonia solution
  • Cost of electricity by source
  • Forming gas
  • Haber process
  • Hydrazine
  • Water purification

మూలాలు

  1. ↑ Nomenclature of Inorganic Chemistry IUPAC Recommendations 2005.
  2. ↑ Gases – Densities. The Engineering Toolbox.
  3. ↑ Yost, Don M.. (2007). Systematic Inorganic Chemistry. 132. Read Books. ISBN 978-1-4067-7302-6.
  4. ↑ Blum, Alexander. (1975). "On crystalline character of transparent solid ammonia". Radiation Effects and Defects in Solids. 24 (4) 277. doi:10.1080/00337577508240819.
  5. ↑ (8 February 2021). Ammonia. The American Chemical Society.
  6. ↑ Perrin, D. D.. (1982). "Ionisation Constants of Inorganic Acids and Bases in Aqueous Solution". Pergamon Press.
  7. ↑ (1968). "Studies on the transport properties of fluids at high pressure". The Review of Physical Chemistry of Japan. 38 (1).
  8. ↑ 8.0 8.1 Zumdahl, Steven S.. (2009). "Chemical Principles". A22. Houghton Mifflin. ISBN 978-0-618-94690-7.
  9. ↑ 0028
  10. ↑ Ammonia, Anhydrous Safety Data Sheet. University of Florida.
  11. ↑ 11.0 11.1 Ammonia
  12. ↑ 12.0 12.1 12.2 Myers, Richard L.. (2007). The 100 Most Important Chemical Compounds: A Reference Guide. 27–29. ABC-CLIO. ISBN 978-0-313-33758-1.
  13. ↑ Ammonia as energy vector round table discussion https://web.archive.org/web/20251222231225/https://bmbf-client.de/en/news/coalco2-x-round-table-discussion-ammonia-energy-vector
  14. ↑ (June 2025). "Green Ammonia as a Decentralized, Cross-Sector Energy Vector for the German Energy Transition". Chemie Ingenieur Technik. 97 (6) 599–607. doi:10.1002/cite.202500020.
  15. ↑ (7 November 2017). How many people does synthetic fertilizer feed?. Our World in Data.
  16. ↑ (11 October 2021). Ammonia Technology Roadmap – Analysis. IEA.
  17. ↑ 40 C.F.R.: Appendix A to Part 355—The List of Extremely Hazardous Substances and Their Threshold Planning Quantities. Government Printing Office.
  18. ↑ Global ammonia annual production capacity. Statistia.
  19. ↑ (29 October 2021). Mitsubishi Heavy Industries BrandVoice: Scaling Ammonia Production for the World's Food Supply. Forbes.
  20. ↑ (1977). "Chemical Process Industries". 276. McGraw-Hill. ISBN 978-0-07-057145-7.
  21. ↑ Pliny the Elder, The Natural History, BOOK XXXI. REMEDIES DERIVED FROM THE AQUATIC PRODUCTION, CHAP. 39. (7.)—THE VARIOUS KINDS OF SALT; THE METHODS OF PREPARING IT, AND THE REMEDIES DERIVED FROM IT. TWO HUNDRED AND FOUR OBSERVATIONS THERE UPON.. www.perseus.tufts.edu.
  22. ↑ Agricola, Georg. (1986). "De re metallica". 560. Dover Publications. ISBN 978-0-486-60006-2.
  23. ↑ (July 2023). ammoniacal (adj.). Oxford English Dictionary. doi:10.1093/OED/3565252514.
  24. ↑ Shannon, Francis Patrick (1938) Tables of the properties of aqua–ammonia solutions. Part 1 of The Thermodynamics of Absorption Refrigeration. Lehigh University studies. Science and technology series
  25. ↑ An ammonia–water slurry may swirl below Pluto's icy surface. Purdue University (9 November 2015)
  26. ↑ 26.0 26.1 26.2 (November 2013). "Ammonia in the atmosphere: a review on emission sources, atmospheric chemistry and deposition on terrestrial bodies". Environmental Science and Pollution Research. 20 (11) 8092–8131. doi:10.1007/s11356-013-2051-9.
  27. ↑ (December 2021). "Ammonia-oxidizing bacteria play an important role in nitrification of acidic soils: A meta-analysis". Geoderma. 404. doi:10.1016/j.geoderma.2021.115395.
  28. ↑ 28.0 28.1 28.2 28.3 28.4 (15 July 2021). "Exploring the Global Importance of Atmospheric Ammonia Oxidation". ACS Earth and Space Chemistry. 5 (7) 1674–1685. doi:10.1021/acsearthspacechem.1c00021.
  29. ↑ (10 December 2018). "H 2 SO 4 –H 2 O–NH 3 ternary ion-mediated nucleation (TIMN): kinetic-based model and comparison with CLOUD measurements". Atmospheric Chemistry and Physics. 18 (23) 17451–17474. doi:10.5194/acp-18-17451-2018.
  30. ↑ (January 2016). "Decomposition of supercritical ammonia and modeling of supercritical ammonia–nitrogen–hydrogen solutions with applicability toward ammonothermal conditions". The Journal of Supercritical Fluids. 107 17–30. doi:10.1016/j.supflu.2015.07.032.
  31. ↑ (1979). "The crystal structure of deuteroammonia between 2 and 180 K by neutron powder profile refinement". Acta Crystallographica Section A. 35 (4) 569. doi:10.1107/S0567739479001340.
  32. ↑ (December 1975). "Dielectric constant of liquid ammonia from -35 to + 50.deg. and its influence on the association between solvated electrons and cation". The Journal of Physical Chemistry. 79 (26) 3053–3055. doi:10.1021/j100593a053.
  33. ↑ (27 November 2017). Safe Handling of Anhydrous Ammonia. Ohio State University Extension.
  34. ↑ (12 January 2017). Medical Management Guidelines for Ammonia. Agency for Toxic Substances and Disease Registry.
  35. ↑ Hawkins, Nehemiah. (1909). Hawkins' Mechanical Dictionary: A Cyclopedia of Words, Terms, Phrases and Data Used in the Mechanic Arts, Trades and Sciences. 15. T. Audel.
  36. ↑ 36.0 36.1 36.2 (2016). "Introducing a Hydrogen-Bond Donor into a Weakly Nucleophilic Brønsted Base: Alkali Metal Hexamethyldisilazides (MHMDS, M = Li, Na, K, Rb and Cs) with Ammonia". Chem. Eur. J.. 22 (35) 12340–12346. doi:10.1002/chem.201600833.
  37. ↑ 37.0 37.1 37.2 (2001). "Solutions of solvated electrons in liquid ammonia". Journal of Electroanalytical Chemistry. 499 144–151. doi:10.1016/S0022-0728(00)00504-0.
  38. ↑ (1953). Non-aqueous solvents. 45. John Wiley & Sons.
  39. ↑ Edwin M. Kaiser. (2001). "Calcium–Ammonia". Encyclopedia of Reagents for Organic Synthesis. ISBN 978-0-471-93623-7. doi:10.1002/047084289X.rc003.
  40. ↑ 40.0 40.1 (2013). "CRC Handbook of Chemistry and Physics". 9–26. CRC Press. ISBN 978-1-4665-7114-3.
  41. ↑ Cleeton, C. E.. (1934). "Electromagnetic Waves of 1.1 cm. Wave-Length and the Absorption Spectrum of Ammonia". Physical Review. 45 (4) 234. doi:10.1103/PhysRev.45.234.
  42. ↑ Baker, H. B.. (1894). Influence of moisture on chemical change. J. Chem. Soc.. 65 611–624. doi:10.1039/CT8946500611.
  43. ↑ Ammonia. PubChem.
  44. ↑ (2019). "Science and technology of ammonia combustion". Proceedings of the Combustion Institute. 37 (1) 109–133. doi:10.1016/j.proci.2018.09.029.
  45. ↑ (1995). "Flammability limits of ammonia–air mixtures". U.S. DOE Office of Scientific and Technical Information.
  46. ↑ (18 October 2018). "Detailed Kinetic Mechanism for the Oxidation of Ammonia Including the Formation and Reduction of Nitrogen Oxides". Energy & Fuels. 32 (10) 10202–10217. doi:10.1021/acs.energyfuels.8b01056.
  47. ↑ (2001). "Inorganic Chemistry". Academic Press. ISBN 978-0-12-352651-9.
  48. ↑ (1966). High pressure chemistry of hydrogenous fuels. Northrop Space Labs.
  49. ↑ (2001). "Holleman-Wiberg inorganic chemistry". Academic. ISBN 978-0-12-352651-9.
  50. ↑ Herodotus with George Rawlinson, trans., The History of Herodotus (New York City: Tandy-Thomas Co., 1909), vol.2, Book 4, § 181, pp. 304–305.
  51. ↑ అమ్మోనియన్ల భూమి హెరోడోటస్ యొక్క చరిత్రలో మరియు పౌసానియాస్ యొక్క గ్రీస్ వివరణలో ఇతర చోట్ల పేర్కొనబడింది:
    • Herodotus with George Rawlinson, trans., The History of Herodotus (New York City: Tandy-Thomas Co., 1909), vol. 1, Book 2, § 42, p. 245, vol. 2, Book 3, § 25, p. 73, and vol. 2, Book 3, § 26, p. 74.
    • Pausanias with W.H.S. Jones, trans., Description of Greece (London, England: William Heinemann Ltd., 1979), vol. 2, Book 3, Ch. 18, § 3, pp. 109 and 111 and vol. 4, Book 9, Ch. 16, § 1, p. 239.
  52. ↑ Kopp, Hermann, Geschichte der Chemie [History of Chemistry] (Braunschweig, (Germany): Friedrich Vieweg und Sohn, 1845), Part 3, p. 237. [in German]
  53. ↑ (Chisholm, 1911) cites Pliny Nat. Hist. xxxi. 39. See: Pliny the Elder with John Bostock and H. T. Riley, ed.s, The Natural History (London, England: H. G. Bohn, 1857), vol. 5, Book 31, § 39, p. 502.
  54. ↑ Sal-ammoniac. Webmineral.
  55. ↑ ప్లిని కూడా natron (లాటిన్: nitrum, అశుద్ధ సోడియం కార్బోనేట్) అని చెప్పబడిన కొన్ని నమూనాలను సున్నం (కాల్షియం కార్బోనేట్) మరియు నీటితో చికిత్స చేసినప్పుడు, ఆ natron ఘాటైన వాసనను విడుదల చేస్తుందని పేర్కొన్నాడు, దీనిని కొంతమంది రచయితలు ఆ natron అమ్మోనియం క్లోరైడ్ అని లేదా దానితో కలుషితమైందని అర్థం చేసుకున్నారు. చూడండి:
    • Pliny with W.H.S. Jones, trans., Natural History (London, England: William Heinemann Ltd., 1963), vol. 8, Book 31, § 46, pp. 448–449. From pp. 448–449: "Adulteratur in Aegypto calce, deprehenditur gusto. Sincerum enim statim resolvitur, adulteratum calce pungit et asperum [or aspersum] reddit odorem vehementer." (ఈజిప్టులో ఇది [అంటే, natron] సున్నంతో కల్తీ చేయబడుతుంది, ఇది రుచి ద్వారా గుర్తించబడుతుంది; ఎందుకంటే స్వచ్ఛమైన natron వెంటనే కరిగిపోతుంది, కానీ సున్నంతో కల్తీ చేయబడిన natron సున్నం కారణంగా మండుతుంది, మరియు ఘాటైన వాసనను విడుదల చేస్తుంది [లేదా: నీటితో చిలకరించినప్పుడు (aspersum) తీవ్రమైన వాసనను విడుదల చేస్తుంది])
    • Kidd, John, Outlines of Mineralogy (Oxford, England: N. Bliss, 1809), vol. 2, p. 6.
    • Moore, Nathaniel Fish, Ancient Mineralogy: Or, An Inquiry Respecting Mineral Substances Mentioned by the Ancients: ... (New York, New York: G. & C. Carvill & Co., 1834), pp. 96–97.
  56. ↑ చూడండి:
    • Forbes, R.J., Studies in Ancient Technology, vol. 5, 2nd ed. (Leiden, Netherlands: E.J. Brill, 1966), pp. 19, 48, and 65.
    • Moeller, Walter O., The Wool Trade of Ancient Pompeii (Leiden, Netherlands: E.J. Brill, 1976), p. 20.
    • Faber, G.A. (pseudonym of: Goldschmidt, Günther) (May 1938) "Dyeing and tanning in classical antiquity," Ciba Review, 9 : 277–312. Available at: Elizabethan Costume
    • Smith, William, A Dictionary of Greek and Roman Antiquities (London, England: John Murray, 1875), article: "Fullo" (అంటే, ఫుల్లర్లు లేదా లాండరర్లు), pp. 551–553.
    • Rousset, Henri (31 March 1917) "The laundries of the Ancients," Scientific American Supplement, 83 (2152) : 197.
    • Bond, Sarah E., Trade and Taboo: Disreputable Professions in the Roman Mediterranean (Ann Arbor, Michigan: University of Michigan Press, 2016), p. 112.
    • (6 June 1936). "Altes und Neues über die technische Verwendung des Harnes". Angewandte Chemie. 49 (23) 355–360. doi:10.1002/ange.19360492302.
    • (22 April 2016). "Ancient Roman Urine Chemistry". Acta Archaeologica. 87 (1) 179–191. doi:10.1111/j.1600-0390.2016.12170.x. విట్టి రోమన్లు ​​కొన్ని గంటల పాటు కిణ్వ ప్రక్రియ చెందిన మూత్రానికి కలప బూడిదను (అశుద్ధ పొటాషియం కార్బోనేట్) కలపడం ద్వారా అమ్మోనియాను గాఢ రూపంలో పొందారని ఊహించారు. Struvite (మెగ్నీషియం అమ్మోనియం ఫాస్ఫేట్) తద్వారా అవక్షేపించబడుతుంది, మరియు సముద్రపు నీటి నుండి ఉప్పును తయారు చేసేటప్పుడు ఉప ఉత్పత్తిగా వచ్చే మెగ్నీషియం-సమృద్ధిగా ఉన్న ద్రావణం బిట్టర్న్తో ద్రావణాన్ని చికిత్స చేయడం ద్వారా స్ట్రూవైట్ దిగుబడిని పెంచవచ్చు. స్ట్రూవైట్‌ను వేయించడం వల్ల అమ్మోనియా ఆవిర్లు విడుదలవుతాయి.
  57. ↑ Lenkeit, Roberta Edwards. (23 October 2018). High Heels and Bound Feet: And Other Essays on Everyday Anthropology, Second Edition. 72. Waveland Press. ISBN 978-1-4786-3841-4.
  58. ↑ (2016). [lB3KDAAAQBAJ Tooth Whitening]. 169–197. ISBN 978-3-319-38847-2. doi:10.1007/978-3-319-38849-6_8.
  59. ↑ (2014). [EzW8BAAAQBAJ Complex Plasmas]. 82 455–485. ISBN 978-3-319-05436-0. doi:10.1007/978-3-319-05437-7_14.
  60. ↑ (1994). "Names, Natures and Things". 158. ISBN 978-0-7923-3254-1. doi:10.1007/978-94-011-1898-9.
  61. ↑ Spiritus salis urinæ (మూత్రం యొక్క ఉప్పు యొక్క ఆత్మ, అంటే, అమ్మోనియం కార్బోనేట్) వాలెంటినస్ కంటే ముందే ఉత్పత్తి చేయబడింది, అయినప్పటికీ అతను తన పుస్తకంలో దానిని తయారు చేయడానికి కొత్త, సరళమైన పద్ధతిని ప్రదర్శించాడు: Valentinus, Basilius, Vier Tractätlein Fr. Basilii Valentini ... [బ్రదర్ బాసిల్ వాలెంటైన్ యొక్క నాలుగు వ్యాసాలు ... ] (ఫ్రాంక్‌ఫర్ట్ యామ్ మెయిన్, (జర్మనీ): లూకా జెన్నిస్, 1625), "Supplementum oder Zugabe" (అనుబంధం), pp. 80–81: "Der Weg zum Universal, damit die drei Stein zusammen kommen." (విశ్వవ్యాప్తానికి మార్గం, తద్వారా మూడు రాళ్ళు కలిసి వస్తాయి.). From p. 81: "Der Spiritus salis Urinæ nimbt langes wesen zubereiten / dieser proceß aber ist waß leichter unnd näher auß dem Salz von Armenia, ... Nun nimb sauberen schönen Armenischen Salz armoniac ohn alles sublimiren / thue ihn in ein Kolben / giesse ein Oleum Tartari drauff / daß es wie ein Muß oder Brey werde / vermachs baldt / dafür thu auch ein grosen vorlag / so lege sich als baldt der Spiritus Salis Urinæ im Helm an Crystallisch ... " (మూత్రం యొక్క ఉప్పు యొక్క ఆత్మ [అంటే, అమ్మోనియం కార్బోనేట్] తయారు చేయడానికి సుదీర్ఘ పద్ధతి అవసరం; అయితే ఆర్మేనియా నుండి వచ్చిన ఉప్పు [అంటే, అమ్మోనియం క్లోరైడ్] నుండి ఈ [అంటే, వాలెంటైన్] ప్రక్రియ కొంత సులభం మరియు చిన్నది ... ఇప్పుడు శుభ్రమైన అందమైన ఆర్మేనియన్ ఉప్పును తీసుకోండి, ఏమీ సబ్లిమేట్ చేయకుండా; దానిని ఒక [స్వేదన] ఫ్లాస్క్‌లో ఉంచండి; దానిపై టార్టార్ నూనె [అంటే, గాలి నుండి గ్రహించిన నీటిలో మాత్రమే కరిగిన పొటాషియం కార్బోనేట్] పోయండి, [తద్వారా] అది [అంటే, మిశ్రమం] గుజ్జు లేదా పేస్ట్ లాగా మారుతుంది; దానిని [అంటే, స్వేదన పరికరం (అలెంబిక్)] త్వరగా అమర్చండి; ఆ [ప్రయోజనం] కోసం ఒక పెద్ద రిసీవింగ్ ఫ్లాస్క్‌ను కనెక్ట్ చేయండి; అప్పుడు త్వరలోనే మూత్రం యొక్క ఉప్పు యొక్క ఆత్మ "హెల్మెట్"లో [అంటే, ఆవిరి కోసం అవుట్‌లెట్, ఇది స్వేదన ఫ్లాస్క్ పైన ఉంటుంది] స్ఫటికాలుగా నిక్షిప్తమవుతుంది ...)
    చూడండి: Kopp, Hermann, Geschichte der Chemie [History of Chemistry] (Braunschweig, (జర్మనీ): ఫ్రీడ్రిచ్ వ్యూవెగ్ అండ్ సోన్, 1845), Part 3, p. 243. [in German]
  62. ↑ Maurice P. Crosland. (2004). Historical Studies in the Language of Chemistry. 72. Courier Dover Publications. ISBN 978-0-486-43802-3.
  63. ↑ Black, Joseph. (1893). Experiments upon magnesia alba, quick-lime, and other alcaline substances. W.F. Clay.
  64. ↑ Jacobson, Mark Z.. (23 April 2012). Air Pollution and Global Warming: History, Science, and Solutions. Cambridge University Press. ISBN 978-1-107-69115-5.
  65. ↑ Woulfe's bottle. Chemistry World.
  66. ↑ (31 December 1767). L. Experiments on the distillation of acids, volatile alkalies, &c. shewing how they may be condensed without loss, and how thereby we may avoid disagreeable and noxious fumes: In a letter from Mr. Peter Woulfe, F. R. S. to John Ellis, Esq; F. R. S.. Philosophical Transactions of the Royal Society of London. 57 (57) 517–536. doi:10.1098/rstl.1767.0052.
  67. ↑ (1942). "Pictorial life history of the apothecary chemist Carl Wilhelm Scheele". American Institute of the History of Pharmacy.
  68. ↑ చూడండి:
    • Priestley, Joseph (1773) "Extrait d'une lettre de M. Priestley, en date du 14 Octobre 1773" (Extract of a letter from Mr. Priestley, dated 14 October 1773), Observations sur la Physique ..., 2 : 389.
    • Priestley, Joseph, Experiments and Observations on Different Kinds of Air, vol. 1, 2nd ed. (London, England: 1775), Part 2, § 1: Observations on Alkaline Air, pp. 163–177.
    • Schofield, Robert E., The Enlightened Joseph Priestley: A Study of His Life and Work from 1773 to 1804 (University Park, Pennsylvania: Pennsylvania State University Press, 2004), pp. 93–94.
    • 1775 నాటికి, విద్యుత్తు అమ్మోనియాను ("ఆల్కలీన్ ఎయిర్") విచ్ఛిన్నం చేసి, మండే స్వభావం గల వాయువును (హైడ్రోజన్) విడుదల చేస్తుందని ప్రీస్ట్లీ గమనించారు. చూడండి: Priestley, Joseph, Experiments and Observations on Different Kinds of Air, vol. 2 (London, England: J. Johnson, 1775), pp. 239–240.
  69. ↑ Berthollet (1785) "Analyse de l'alkali volatil" (Analysis of volatile alkali), Mémoires de l'Académie Royale des Sciences, 316–326.
  70. ↑ Smith, Roland. (2001). "Conquering Chemistry". McGraw-Hill. ISBN 978-0-07-470146-1.
  71. ↑ (2020). Mineral Commodity Summaries 2020, p. 117 – Nitrogen. USGS.
  72. ↑ (2014). 50-year trends in nitrogen use efficiency of world cropping systems: the relationship between yield and nitrogen input to cropland. Environmental Research Letters. 9 (10). doi:10.1088/1748-9326/9/10/105011.
  73. ↑ David Brown. (18 April 2013). Anhydrous ammonia fertilizer: abundant, important, hazardous. Washington Post.
  74. ↑ Applications of Anhydrous Ammonia and Aqueous Ammonia. www.mysoreammonia.com.
  75. ↑ Conversion of CO2 from South African coal-fired power plants using green ammonia and hydrogen https://www.igb.fraunhofer.de/en/reference-projects/coalco2x.html;
  76. ↑ Skills development workshop for hydrogen and ammonia https://www.igb.fraunhofer.de/en/reference-projects/ptx-skills-development-in-tunisia.html;
  77. ↑ Green Ammonia – Production of green ammonia in Morocco https://www.igb.fraunhofer.de/en/reference-projects/green-ammonia.html;
  78. ↑ Wright, Jerry. (13 April 2015). Cooling System Keeps Space Station Safe, Productive. NASA.
  79. ↑ International Space Station's Cooling System: How It Works (Infographic). Space.com.
  80. ↑ Reducing Hydrofluorocarbon (HFC) Use and Emissions in the Federal Sector through SNAP.
  81. ↑ Samuel Rideal. (1895). Disinfection and Disinfectants: An Introduction to the Study of. 109. Charles Griffin and Company.
  82. ↑ Tajkarimi, Mehrdad. (2008). "Ammonia disinfection of animal feeds – Laboratory study". International Journal of Food Microbiology. 122 (1–2) 23–28. doi:10.1016/j.ijfoodmicro.2007.11.040.
  83. ↑ (January 2016). "A review on alkaline pretreatment technology for bioconversion of lignocellulosic biomass.". Bioresource Technology. 199 42–48. doi:10.1016/j.biortech.2015.08.085.
  84. ↑ (2009). "2009 Reno, Nevada, June 21 - June 24, 2009". doi:10.13031/2013.27245.
  85. ↑ Reference Document: Antimicrobial Interventions for Beef ఆర్కైవ్ చేసిన కాపీ, Dawna Winkler and Kerri B. Harris, Center for Food Safety, Department of Animal Science, Texas A&M University, May 2009, page 12
  86. ↑ Moss, Michael. (3 October 2009). The Burger That Shattered Her Life. The New York Times.
  87. ↑ Moss, Michael. (31 December 2009). Safety of Beef Processing Method Is Questioned. The New York Times.
  88. ↑ (3 February 2022). MOL studies ammonia FSRU concept. Offshore Energy.
  89. ↑ Collins (l_collins), Leigh. (27 January 2022). SPECIAL REPORT | Why shipping pure hydrogen around the world might already be dead in the water | Recharge. Recharge | Latest renewable energy news.
  90. ↑ 90.0 90.1 (28 August 2014). Ammonia as a suitable fuel for fuel cells. Frontiers in Energy Research. 2 35. doi:10.3389/fenrg.2014.00035.
  91. ↑ Lindzon, Jared. (27 February 2019). He's Creating a New Fuel Out of Thin Air – for 85 Cents per Gallon. OZY.
  92. ↑ (6 November 2017). "Ammonia as a Renewable Energy Transportation Media". ACS Sustainable Chemistry & Engineering. 5 (11) 10231–10239. doi:10.1021/acssuschemeng.7b02219.
  93. ↑ (July 2016). "Ammonia-fed fuel cells: a comprehensive review". Renewable and Sustainable Energy Reviews. 60 822–835. doi:10.1016/j.rser.2016.01.120.
  94. ↑ (24 September 2014). "Hydrogen Production from Ammonia Using Sodium Amide". Journal of the American Chemical Society. 136 (38) 13082–13085. doi:10.1021/ja5042836.
  95. ↑ (5 June 2021). "Catalytic ammonia decomposition over Ni–Ru supported on CeO2 for hydrogen production: Effect of metal loading and kinetic analysis". Applied Catalysis B: Environmental. 286. doi:10.1016/j.apcatb.2021.119896.
  96. ↑ Green ammonia | Royal Society. royalsociety.org.
  97. ↑ (27 September 2020). Saudi Arabia Sends Blue Ammonia to Japan in World-First Shipment. Bloomberg.com.
  98. ↑ (28 March 2021). "Ammonia—a renewable fuel made from sun, air, and water—could power the globe without carbon". Science. doi:10.1126/science.aau7489.
  99. ↑ Kypriotaki, Anastasia. (10 October 2024). DNV Energy Transition Outlook 2024: Maritime energy demand will only grow slightly. SAFETY4SEA.
  100. ↑ Mehta, Amgeli. (15 May 2023). In the voyage to net-zero, which green shipping fuel will rule the seas?. Reuters.
  101. ↑ (6 October 2020). DSME gets LR AIP for ammonia-fueled 23,000 TEU boxship. Offshore Energy.
  102. ↑ (30 March 2022). What will power aircraft in the future?. Aviafuture.
  103. ↑ (2025). "Reducing emissions and fuel consumption in supersonic aviation with ammonia hybrid engines". International Journal of Hydrogen Energy. 162. doi:10.1016/j.ijhydene.2025.150540.
  104. ↑ (24 June 2021). Japan to advance ammonia co-firing technology. Argus Media.
  105. ↑ (6 October 2021). First International Conference on Fuel Ammonia 2021. ICFA.
  106. ↑ (12 October 2021). First International Conference on Fuel Ammonia Held. METI, Japan.
  107. ↑ (16 June 2022). -free power generation achieved with the world's first gas turbine using 100% liquid ammonia. IHI Corporation.
  108. ↑ Masaya Kato. (14 July 2022). Quad members agree to promote hydrogen, ammonia fuel tech. The Nikkei.
  109. ↑ On the use of ammonia as a fuel – A perspective.
  110. ↑ Nitrogen Oxides as a By-product of Ammonia/Hydrogen Combustion Regimes.
  111. ↑ Douglas Self. (1 October 2007). Ammonia Motors.
  112. ↑ Louis C. Hennick. (1965). "The Streetcars of New Orleans". 14–16. Pelican Publishing. ISBN 978-1-4556-1259-8.
  113. ↑ 113.0 113.1 (15–16 October 2007). Ammonia as a Transportation Fuel IV. Norm Olson – Iowa Energy Center.
  114. ↑ (1 November 2017). Development of new combustion strategy for internal combustion engine fueled by pure ammonia. Seoul National University, Department of Mechanical Engineering.
  115. ↑ Brohi, Emtiaz Ali. (2014). Ammonia as fuel for internal combustion engines?. Chalmers University of Technology.
  116. ↑ Elucidare. (2 February 2008). Ammonia: New possibilities for hydrogen storage and transportation. Elucidare Limited.
  117. ↑ Ammonia Powered Car
  118. ↑ Watch 'Ammonia Fuel'. Greg Vezina.
  119. ↑ Welcome to NH3 Car. NH3Car.com.
  120. ↑ Ammonia. chm.bris.ac.uk.
  121. ↑ (2013). Characteristics of an SI Engine Using Direct Ammonia Injection. Department of Mechanical Engineering, Iowa State University.
  122. ↑ (April 1905). The Decomposition of Ammonia at High Temperatures. Journal of the American Chemical Society. 27 (4) 373–386. doi:10.1021/ja01982a005.
  123. ↑ (July 2022). "Alternative Propellant Nuclear Thermal Propulsion Engine Architectures". Journal of Spacecraft and Rockets. 59 (4) 1149–1160. doi:10.2514/1.A35289.
  124. ↑ (17 September 2020). Will Saudi Arabia build the world's largest green hydrogen and ammonia plant?. energypost.eu.
  125. ↑ Diesel: Greener Than You Think.
  126. ↑ (1998). Phosgene: Health and Safety Guide. International Programme on Chemical Safety.
  127. ↑ (6 October 2009). Anhydrous ammonia tank locks have flaws. Cedar Rapids Gazette.
  128. ↑ Illinois Attorney General | Basic Understanding of Meth. Illinoisattorneygeneral.gov.
  129. ↑ Greenberg, Michael I.. (1 January 2003). Occupational, Industrial, and Environmental Toxicology. Elsevier Health Sciences. ISBN 978-0-323-01340-6.
  130. ↑ (January 1983). "Change in thermal properties of wool after treatment with liquid ammonia". Journal of Thermal Analysis. 26 (1) 17–22. doi:10.1007/BF01914084.
  131. ↑ (2005). "AIAA 5th ATIO and16th Lighter-Than-Air Sys Tech. And Balloon Systems Conferences". ISBN 978-1-62410-067-3. doi:10.2514/6.2005-7393.
  132. ↑ Fuming white oak. woodweb.com.
  133. ↑ minerals year book, vol. 3
  134. ↑ 134.0 134.1 (September 2004). Toxic FAQ Sheet for Ammonia. Agency for Toxic Substances and Disease Registry (ATSDR).
  135. ↑ Ammonia, IDLH Documentation
  136. ↑ (OSHA) Source: Sax, N. Irving (1984) Dangerous Properties of Industrial Materials. 6th Ed. Van Nostrand Reinhold. 0-442-28304-0.
  137. ↑ Is Anhydrous Ammonia covered under the Hazardous Materials Safety Permit Program? from the website of the United States Department of Transportation (DOT)
  138. ↑ (2002). Biochemistry.
  139. ↑ (13 May 2020). "Rapid growth of new atmospheric particles by nitric acid and ammonia condensation". Nature. 581 (7807) 184–189. doi:10.1038/s41586-020-2270-4.
  140. ↑ (2011). "Hazardous Compounds in Tobacco Smoke". International Journal of Environmental Research and Public Health. 8 (12) 613–628. doi:10.3390/ijerph8020613.
  141. ↑ Cutting-Edge Solutions For Coking Wastewater Reuse To Meet The Standard of Circulation Cooling Systems. www.wateronline.com.
  142. ↑ (30 June 2005). Sustainable Mining Practices: A Global Perspective. 113. CRC Press. ISBN 978-1-4398-3423-7.
  143. ↑ 143.0 143.1 143.2 Oram, Brian. Ammonia in Groundwater, Runoff, and Streams. The Water Centre.
  144. ↑ (2004). "Managing ammonia in fish ponds". Southern Regional Aquaculture Center.
  145. ↑ 145.0 145.1 145.2 Sergeant, Chris. (5 February 2014). The Management of Ammonia Levels in an Aquaculture Environment. Water/Wastewater.
  146. ↑ Electronic Code of Federal Regulations: ఆర్కైవ్ చేసిన కాపీ. Ecfr.gpoaccess.gov. Retrieved on 22 December 2011.
  147. ↑ Ammonia Tanks – Carbon and Stainless Steel Construction. ammoniatanks.com.
  148. ↑ 148.0 148.1 Nitrogen (Fixed)--Ammonia (2022). U.S. National Minerals Information Center.
  149. ↑ Nobel Prize in Chemistry (1918) – Haber–Bosch process.
  150. ↑ Chemistry of the Group 2 Elements – Be, Mg, Ca, Sr, Ba, Ra. BBC.co.uk.
  151. ↑ (December 1930). "Elektrolytische Bindung von komprimiertem Stickstoff bei gewöhnlicher Temperatur". Helvetica Chimica Acta. 13 (6) 1228–1236. doi:10.1002/hlca.19300130604.
  152. ↑ (22 November 2023). "Is Ethanol Essential for the Lithium-Mediated Nitrogen Reduction Reaction?". ChemSusChem. 16 (22). doi:10.1002/cssc.202301011.
  153. ↑ 153.0 153.1 (17 April 2019). "Understanding Continuous Lithium-Mediated Electrochemical Nitrogen Reduction". Joule. 3 (4) 1127–1139. doi:10.1016/j.joule.2019.02.003.
  154. ↑ (4 March 1994). "Lithium-mediated electrochemical reduction of high pressure N2 to NH3". Journal of Electroanalytical Chemistry. 367 (1) 183–188. doi:10.1016/0022-0728(93)03025-K.
  155. ↑ (June 2019). "A rigorous electrochemical ammonia synthesis protocol with quantitative isotope measurements". Nature. 570 (7762) 504–508. doi:10.1038/s41586-019-1260-x.
  156. ↑ (1 May 2020). "Non-aqueous gas diffusion electrodes for rapid ammonia synthesis from nitrogen and water-splitting-derived hydrogen". Nature Catalysis. 3 (5) 463–469. doi:10.1038/s41929-020-0455-8.
  157. ↑ 157.0 157.1 (11 June 2021). Nitrogen reduction to ammonia at high efficiency and rates based on a phosphonium proton shuttle. Science. 372 (6547) 1187–1191. doi:10.1126/science.abg2371.
  158. ↑ Lavars, Nick. (30 November 2021). Green ammonia electrolysis breakthrough could finally kill Haber–Bosch. New Atlas.
  159. ↑ Blaine, Loz. (19 November 2021). FuelPositive promises green ammonia at 60% the cost of today's gray. New Atlas.
  160. ↑ (17 February 2023). "Continuous-flow electrosynthesis of ammonia by nitrogen reduction and hydrogen oxidation". Science. 379 (6633) 707–712. doi:10.1126/science.adf4403.
  161. ↑ Hyperammonemia
  162. ↑ (2026). StatPearls. StatPearls Publishing.
  163. ↑ (2010). "Crystal Structures of Ethanolamine Ammonia-lyase Complexed with Coenzyme B12 Analogs and Substrates". Journal of Biological Chemistry. 285 (34) 26484–26493. doi:10.1074/jbc.M110.125112.
  164. ↑ (June 2002). Nitrogen Fixation and Inoculation of Forage Legumes. University of Florida IFAS Extension.
  165. ↑ (March 2009). "Identifying the direct effects of ammonia on the brain". Metabolic Brain Disease. 24 (1) 95–102. doi:10.1007/s11011-008-9112-7.
  166. ↑ (May 2005). "Trapping H- Bound to the Nitrogenase FeMo-Cofactor Active Site during H2 Evolution: Characterization by ENDOR Spectroscopy". Journal of the American Chemical Society. 127 (17) 6231–6241. doi:10.1021/ja043596p.
  167. ↑ (2004). "Vademecum Metabolism". Schattauer Verlag. ISBN 978-3-7945-2385-6.
  168. ↑ (1994). Renal Pathophysiology. Williams & Wilkins. ISBN 978-0-683-07354-6.
  169. ↑ Campbell, Neil A.. (2002). Biology. 937–938. Pearson Education, Inc. ISBN 978-0-8053-6624-2.
  170. ↑ Edited by Kirk Munsell. Image page credit Lunar and Planetary Institute. NASA. "NASA's Solar Exploration: Multimedia: Gallery: Gas Giant Interiors ఆర్కైవ్ చేసిన కాపీ". Retrieved 26 April 2006.
  171. ↑ (1968). "Detection of NH3 molecules in the interstellar medium by their microwave emission". Phys. Rev. Lett.. 21 (25) 1701. doi:10.1103/PhysRevLett.21.1701.
  172. ↑ 172.0 172.1 (1983). "Interstellar ammonia". Annu. Rev. Astron. Astrophys.. 21 (1) 239–70. doi:10.1146/annurev.aa.21.090183.001323.
  173. ↑ (April 2003). "Deuterium Fractionation in Interstellar Clouds". Space Science Reviews. 106 (1–4) 73–86. doi:10.1023/A:1024677318645.
  174. ↑ Ungerechts, H.. (1980). Ammonia and cyanoacetylene observations of the high-density core of L-183 (L-134-N). Astron. Astrophys.. 88 259.
  175. ↑ (1982). "NH3 in Orion-KL – A new interpretation". Astrophysical Journal. 259 L103. doi:10.1086/183856.
  176. ↑ The UMIST data for Astrochemistry.
  177. ↑ Vikor, L.. (1999). Branching fractions of dissociative recombination of NH4+ and NH2+ molecular ions. Astronomy and Astrophysics. 344 1027.
  178. ↑ (1986). Comprehensive models of diffuse interstellar clouds – Physical conditions and molecular abundances. Astrophys. J. Suppl. Ser.. 62 109–145. doi:10.1086/191135.
  179. ↑ astrochemistry.net. astrochemistry.net.
  180. ↑ (1980). "A model for gas phase chemistry in interstellar clouds". The Astrophysical Journal Supplement Series. 43 1. doi:10.1086/190665.
  181. ↑ (1975). "Flow–drift tube measurements of kinetic energy dependences of some exothermic proton transfer rate constants". J. Chem. Phys.. 62 (9) 3549. doi:10.1063/1.430946.
  182. ↑ Smith, D.. (1977). "Reactions of CH+n IONS with ammonia at 300 K". Chemical Physics Letters. 47 (1) 145. doi:10.1016/0009-2614(77)85326-8.
  183. ↑ (1980). "Detection of C2H in cold dark clouds". Astrophysical Journal. 239 844. doi:10.1086/158168.
  184. ↑ Wilson, T. L.. (1979). "Ammonia in Orion". Astronomy and Astrophysics. 71 (3) 275.
  185. ↑ (June 1981). "Detection of new ammonia sources". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. 195 (2) 387–395. doi:10.1093/mnras/195.2.387.
  186. ↑ (December 1973). "Interstellar ammonia". The Astrophysical Journal. 186 501. doi:10.1086/152515.
  187. ↑ (January 1985). "VLA observations of ammonia and continuum in regions with high-velocity gaseous outflows". The Astrophysical Journal. 288 595. doi:10.1086/162825.
  188. ↑ (1990). "VLA imaging of extragalactic ammonia – Hot gas in the nucleus of IC 342". Astrophysical Journal Letters. 355 L19. doi:10.1086/185728.
  189. ↑ (1994). "Hot ammonia towards compact HII regions". Astronomy and Astrophysics. 288 903–920.
  190. ↑ (September 1982). "Observation of interstellar ammonia ice". The Astrophysical Journal. 260 141. doi:10.1086/160241.
  191. ↑ (October 1982). "Airborne spectroscopy of Jupiter in the 100- to 300-cm−1 region: Global properties of ammonia gas and ice haze". Icarus. 52 (1) 81–93. doi:10.1016/0019-1035(82)90170-1.
  192. ↑ (September 1989). "A survey for dense cores in dark clouds". The Astrophysical Journal Supplement Series. 71 89. doi:10.1086/191365.
  193. ↑ (1987). "Ammonia in the galactic halo and the infrared cirrus". Astronomy and Astrophysics. 180 213–217.
  194. ↑ (1979). "Detection of extragalactic ammonia". Astronomy and Astrophysics. 74 (1).
  195. ↑ (25 April 2002). "Observations of Ammonia in External Galaxies I. NGC 253 and M 82". Publications of the Astronomical Society of Japan. 54 (2) 195–207. doi:10.1093/pasj/54.2.195.

ఉదహరించిన రచనలు

మరింత పఠనం

బాహ్య లింకులు

మూలం: ఇంగ్లీష్ వికీపీడియాలోని “Ammonia” వ్యాసానికి అనువాదం. మూల వ్యాసం: https://en.wikipedia.org/wiki/Ammonia ఈ అనువాదం స్వయంచాలకంగా రూపొందించబడింది.

Retrieved from "https://ltrc.sciwiki.in/index.php?title=అమ్మోనియా&oldid=1411"