క్రోమియం

From LTRC
Chromium
vickers hardness 950HV
vickers hardness ref https://www.journalmt.com/pdfs/mft/2018/04/16.pdf

క్రోమియం ఒక రసాయన మూలకం; దీని సంకేతం Cr మరియు పరమాణు సంఖ్య 24. ఇది గ్రూప్ 6లో మొదటి మూలకం. ఇది ఉక్కు-బూడిద రంగులో ఉండే, మెరిసే, గట్టి మరియు పెళుసైన పరివర్తన లోహం.[1]

క్రోమియం దాని అధిక తుప్పు నిరోధకత మరియు కఠినత్వం కోసం విలువైనది. ఉక్కు ఉత్పత్తిలో ఒక ప్రధాన అభివృద్ధి ఏమిటంటే, లోహ క్రోమియంను కలపడం ద్వారా స్టెయిన్‌లెస్ స్టీల్ను తయారు చేసి, ఉక్కుకు తుప్పు మరియు రంగు మారకుండా అధిక నిరోధకతను కల్పించవచ్చని కనుగొనడం. స్టెయిన్‌లెస్ స్టీల్ మరియు క్రోమ్ ప్లేటింగ్ (క్రోమియంతో ఎలక్ట్రోప్లేటింగ్) కలిసి వాణిజ్య వినియోగంలో 85% ఆక్రమిస్తాయి. క్రోమియం మలినం కాకుండా ఉంటూనే, అధికంగా మెరుగుపరచడానికి వీలయ్యే లోహంగా కూడా ఎంతో విలువైనది. మెరుగుపరచిన క్రోమియం దృశ్య వర్ణపటంలో దాదాపు 70% మరియు పరారుణ కాంతిలో దాదాపు 90% ప్రతిబింబిస్తుంది.[2] ఈ మూలకం పేరు గ్రీకు పదం χρῶμα, chrōma నుండి వచ్చింది, దీని అర్థం రంగు,[3] ఎందుకంటే అనేక క్రోమియం సమ్మేళనాలు తీవ్రమైన రంగులను కలిగి ఉంటాయి.

క్రోమియం యొక్క పారిశ్రామిక ఉత్పత్తి క్రోమైట్ ఖనిజం (ఎక్కువగా FeCr2O4) నుండి అల్యూమినోథెర్మిక్ లేదా సిలికోథెర్మిక్ చర్యల ద్వారా ఇనుము-క్రోమియం మిశ్రమ లోహమైన ఫెర్రోక్రోమియంను తయారు చేయడం ద్వారా జరుగుతుంది. ఫెర్రోక్రోమియంను స్టెయిన్‌లెస్ స్టీల్ వంటి మిశ్రమ లోహాలను తయారు చేయడానికి ఉపయోగిస్తారు. స్వచ్ఛమైన క్రోమియం లోహాన్ని వేరే ప్రక్రియ ద్వారా ఉత్పత్తి చేస్తారు: క్రోమైట్‌ను ఇనుము నుండి వేరు చేయడానికి రోస్టింగ్ మరియు లీచింగ్ చేసి, ఆపై కార్బన్ మరియు అల్యూమినియంతో క్షయకరణం చేస్తారు.

ట్రైవాలెంట్ క్రోమియం (Cr(III)) అనేక ఆహారాలలో సహజంగా లభిస్తుంది మరియు దీనిని ఆహార అనుబంధంగా విక్రయిస్తారు, అయితే ఆహార క్రోమియం ప్రజలకు పోషక ప్రయోజనాలను అందిస్తుందనడానికి తగిన ఆధారాలు లేవు.[4][5] 2014లో, European Food Safety Authority ఆహార క్రోమియంపై పరిశోధనలు దీనిని ఒక ముఖ్యమైన పోషకపదార్థంగా గుర్తించడానికి సరిపోవని నిర్ధారించింది.[6]

క్రోమియం లోహం మరియు Cr(III) అయాన్లు విషపూరితం కానివిగా పరిగణించబడినప్పటికీ, క్రోమేట్ మరియు దాని ఉత్పన్నాలు, వీటిని తరచుగా "హెక్సావాలెంట్ క్రోమియం" అని పిలుస్తారు, ఇవి విషపూరితమైనవి మరియు క్యాన్సర్ కారకాలు. European Chemicals Agency (ECHA) ప్రకారం, పారిశ్రామిక ఎలక్ట్రోప్లేటింగ్ ప్రక్రియలలో ఉపయోగించే క్రోమియం ట్రైఆక్సైడ్ "అత్యంత ఆందోళన కలిగించే పదార్థం" (SVHC).[7]

భౌతిక ధర్మాలు

పరమాణు ధర్మాలు

వాయు రూప క్రోమియం యొక్క గ్రౌండ్-స్టేట్ ఎలక్ట్రాన్ కాన్ఫిగరేషన్ [Ar] 3d5 4s1. ఆవర్తన పట్టికలో ఆఫ్‌బౌ సూత్రాన్ని ఉల్లంఘించే మొదటి మూలకం ఇదే. ఈ సూత్రానికి మినహాయింపులు ఆవర్తన పట్టికలో తర్వాత రాగి, నియోబియం మరియు మాలిబ్డినం వంటి మూలకాలలో కూడా కనిపిస్తాయి.[8]

3d శ్రేణిలో 3d ఎలక్ట్రాన్లు కోర్ లోకి మునిగిపోవడం ప్రారంభమయ్యే మొదటి మూలకం క్రోమియం; అందువల్ల ఇవి లోహ బంధానికి తక్కువగా దోహదపడతాయి, కాబట్టి క్రోమియం యొక్క ద్రవీభవన మరియు మరిగే స్థానాలు మరియు అటమైజేషన్ ఎంథాల్పీ దాని ముందున్న మూలకం వెనేడియం కంటే తక్కువగా ఉంటాయి. మాలిబ్డినం(VI) మరియు టంగ్‌స్టన్(VI) ఆక్సైడ్‌లతో పోలిస్తే క్రోమియం(VI) బలమైన ఆక్సీకరణ కారకం.[9]

స్థూల ధర్మాలు

కార్బన్ (వజ్రం) మరియు బోరాన్ తర్వాత మూడవ అత్యంత కఠినమైన మూలకం క్రోమియం. దీని మోహ్స్ కాఠిన్యం 8.5, అంటే ఇది క్వార్ట్జ్ మరియు టోపాజ్ నమూనాలను గీతలు పడగలదు, కానీ కొరండం ద్వారా గీతలు పడగలదు. క్రోమియం మలినం కావడానికి అత్యంత నిరోధకతను కలిగి ఉంటుంది, ఇది రాగి, మెగ్నీషియం మరియు అల్యూమినియం వంటి ఇతర లోహాల వలె కాకుండా, దాని బయటి పొరను తుప్పు పట్టకుండా కాపాడుకునే లోహంగా ఉపయోగపడుతుంది.

క్రోమియం ద్రవీభవన స్థానం 1907 °C (3465 °F), ఇది చాలా పరివర్తన లోహాలతో పోలిస్తే తక్కువ. అయినప్పటికీ, ఇది అన్ని పీరియడ్ 4 మూలకాలలో రెండవ అత్యధిక ద్రవీభవన స్థానాన్ని కలిగి ఉంది, దీని కంటే వెనేడియం 3 °C (5 °F) వద్ద 1910 °C (3470 °F) తో ముందుంది. అయితే, 2671 °C (4840 °F) వద్ద ఉన్న మరిగే స్థానం తులనాత్మకంగా తక్కువ, ఇది Period 4 పరివర్తన లోహాలలో రాగి, మాంగనీస్ మరియు జింక్ తర్వాత నాలుగవ అతి తక్కువ మరిగే స్థానం.[note 1] 20 °C వద్ద క్రోమియం యొక్క విద్యుత్ నిరోధకత 125 నానోఓమ్-మీటర్లు.

ఇతర పరివర్తన లోహాలతో పోలిస్తే క్రోమియం అధిక స్పెక్యులర్ రిఫ్లెక్షన్ కలిగి ఉంటుంది. పరారుణ కాంతిలో, 425 μm వద్ద, క్రోమియం గరిష్టంగా సుమారు 72% ప్రతిబింబ శక్తిని కలిగి ఉంటుంది, ఇది 750 μm వద్ద 62% కనిష్టానికి తగ్గి, మళ్ళీ 4000 μm వద్ద 90%కి పెరుగుతుంది.[2] క్రోమియంను స్టెయిన్‌లెస్ స్టీల్ మిశ్రమ లోహాలలో ఉపయోగించి మెరుగుపరిచినప్పుడు, అదనపు లోహాల చేరికతో స్పెక్యులర్ రిఫ్లెక్షన్ తగ్గుతుంది, అయినప్పటికీ ఇతర మిశ్రమ లోహాలతో పోలిస్తే ఇది ఎక్కువగా ఉంటుంది. మెరుగుపరిచిన స్టెయిన్‌లెస్ స్టీల్ నుండి దృశ్య వర్ణపటంలో 40% నుండి 60% వరకు ప్రతిబింబిస్తుంది.[2] క్రోమియం యొక్క అధిక ప్రతిబింబ శక్తి, ముఖ్యంగా పరారుణ కాంతిలో 90%, క్రోమియం యొక్క అయస్కాంత ధర్మాలకు కారణమని చెప్పవచ్చు.[10] క్రోమియం ప్రత్యేకమైన అయస్కాంత ధర్మాలను కలిగి ఉంటుంది; గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద మరియు అంతకంటే తక్కువ వద్ద యాంటీఫెరోమాగ్నెటిక్ క్రమాన్ని ప్రదర్శించే ఏకైక మూలక ఘనపదార్థం ఇదే. 38 °C పైన, దీని అయస్కాంత క్రమం పారామాగ్నెటిక్గా మారుతుంది. యాంటీఫెరోమాగ్నెటిక్ ధర్మాలు, క్రోమియం పరమాణువులను తాత్కాలికంగా అయనీకరణం చెంది తమతో తాము బంధం ఏర్పరచుకునేలా చేస్తాయి, ఇవి బాడీ-సెంట్రిక్ క్యూబిక్ యొక్క అయస్కాంత ధర్మాలు లాటిస్ పీరియాడిసిటీకి అనులోమానుపాతంలో లేనందున ఉంటాయి. ఇది క్యూబ్ మూలల వద్ద ఉన్న అయస్కాంత క్షణాలు మరియు సమానంగా లేని, కానీ యాంటీపారలల్, క్యూబ్ కేంద్రాల వల్ల జరుగుతుంది.[10] మాక్స్‌వెల్ సమీకరణాల నుండి మరియు క్రోమియం యొక్క యాంటీఫెరోమాగ్నెటిజం నుండి ఉద్భవించే క్రోమియం యొక్క ఫ్రీక్వెన్సీ-ఆధారిత సాపేక్ష పర్మిటివిటీ, పరారుణ మరియు దృశ్య తరంగదైర్ఘ్యాల వద్ద పెరిగిన ప్రతిబింబ శక్తికి దారితీస్తుంది.[11]

పాసివేషన్

గాలిలో క్రోమియం లోహం పాసివేట్ అవుతుంది: ఇది కొరండం నిర్మాణంతో క్రోమియం ఆక్సైడ్ యొక్క సన్నని, రక్షణ ఉపరితల పొరను ఏర్పరుస్తుంది. నైట్రిక్ యాసిడ్ వంటి ఆక్సీకరణ ఆమ్లాలతో స్వల్పకాలిక సంబంధం ద్వారా పాసివేషన్‌ను మెరుగుపరచవచ్చు. పాసివేట్ చేయబడిన క్రోమియం ఆమ్లాలకు వ్యతిరేకంగా స్థిరంగా ఉంటుంది. లోహంపై ఉన్న రక్షణ ఆక్సైడ్ పొరను నాశనం చేసే బలమైన క్షయకరణ కారకంతో పాసివేషన్‌ను తొలగించవచ్చు. ఈ విధంగా చికిత్స చేయబడిన క్రోమియం లోహం బలహీనమైన ఆమ్లాలలో సులభంగా కరిగిపోతుంది.[12]

ఉపరితల క్రోమియా Cr2O3 పొర లోహానికి అంటుకొని ఉంటుంది. దీనికి విరుద్ధంగా, ఇనుము మరింత పోరస్ ఆక్సైడ్‌ను ఏర్పరుస్తుంది, ఇది బలహీనంగా ఉండి సులభంగా ఊడిపోతుంది మరియు తాజా లోహాన్ని గాలికి బహిర్గతం చేస్తుంది, దీనివల్ల నిరంతర తుప్పు పడుతుంది. గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద, క్రోమియా పొర కొన్ని పరమాణు పొరల మందంతో ఉంటుంది, ఇది పొర అంతటా లోహ అయాన్ల బాహ్య వ్యాప్తి ద్వారా మందంలో పెరుగుతుంది. 950 °C పైన, క్రోమియా పొర నుండి అస్థిర క్రోమియం ట్రైఆక్సైడ్ CrO3 ఏర్పడుతుంది, ఇది పొర మందాన్ని మరియు ఆక్సీకరణ రక్షణను పరిమితం చేస్తుంది.[13]

క్రోమియం, ఇనుము మరియు నికెల్ వలె కాకుండా, హైడ్రోజన్ ఎంబ్రిటిల్‌మెంట్కు గురికాదు. అయితే, ఇది నైట్రోజన్ ఎంబ్రిటిల్‌మెంట్కు గురవుతుంది, గాలిలోని నైట్రోజన్‌తో చర్య జరిపి లోహ భాగాలను పని చేయడానికి అవసరమైన అధిక ఉష్ణోగ్రతల వద్ద పెళుసైన నైట్రైడ్‌లను ఏర్పరుస్తుంది.[14]

ఐసోటోపులు

ప్రధాన వ్యాసం: Isotopes of chromium

సహజంగా లభించే క్రోమియం నాలుగు స్థిరమైన ఐసోటోపులతో కూడి ఉంటుంది; 50Cr, 52Cr, 53Cr మరియు 54Cr, ఇందులో 52Cr అత్యధికంగా (83.789% సహజ సమృద్ధి) ఉంటుంది. 42Cr నుండి 70Cr వరకు ఇరవై ఐదు రేడియో ఐసోటోపులు గుర్తించబడ్డాయి; అత్యంత స్థిరమైన రేడియో ఐసోటోప్ 51Cr, దీని అర్ధ-జీవిత కాలం 27.70 రోజులు. మిగిలిన అన్ని రేడియోధార్మిక ఐసోటోపుల అర్ధ-జీవిత కాలాలు ఒక రోజు కంటే తక్కువగా మరియు మెజారిటీ ఒక నిమిషం కంటే తక్కువగా ఉంటాయి. క్రోమియం రెండు మెటాస్టేబుల్ న్యూక్లియర్ ఐసోమర్‌లను కూడా కలిగి ఉంది.ref

అత్యంత సమృద్ధిగా ఉన్న స్థిరమైన ఐసోటోప్ 52Cr కంటే ముందు ప్రాథమిక క్షయకరణ విధానం ఎలక్ట్రాన్ క్యాప్చర్ మరియు తర్వాత ప్రాథమిక విధానం బీటా క్షయం.ref

53Cr అనేది 53Mn (అర్ధ-జీవిత కాలం 3.7 మిలియన్ సంవత్సరాలు) యొక్క రేడియోజెనిక్ క్షయకరణ ఉత్పత్తి. క్రోమియం మరియు మాంగనీస్ రెండింటినీ ఐసోటోప్ భూగర్భ శాస్త్రంలో అప్లికేషన్ కనుగొనడానికి తగినంతగా కలిసి కనిపిస్తాయి. మాంగనీస్-క్రోమియం ఐసోటోప్ నిష్పత్తులు సౌర వ్యవస్థ యొక్క ప్రారంభ చరిత్రకు సంబంధించి 26Al మరియు 107Pd నుండి వచ్చిన ఆధారాలను బలపరుస్తాయి. అనేక ఉల్కల నుండి 53Cr/52Cr మరియు Mn/Cr నిష్పత్తులలోని వైవిధ్యాలు సున్నా కాని ప్రారంభ 53Mn/55Mn నిష్పత్తిని సూచిస్తాయి, ఇది క్రోమియం ఐసోటోపిక్ కూర్పు వైవిధ్యాలు విభిన్న గ్రహ శరీరాలలో 53Mn యొక్క ఇన్-సిటు క్షయం నుండి రావాలని సూచిస్తుంది. అందువల్ల 53Cr సౌర వ్యవస్థ యొక్క కలయికకు ముందు వెంటనే న్యూక్లియోసింథెటిక్ ప్రక్రియలకు అదనపు ఆధారాలను అందిస్తుంది.[15]

53Cr/52Cr నిష్పత్తిని వాతావరణ ఆక్సిజన్ సాంద్రతకు ప్రాక్సీగా కూడా ప్రతిపాదించారు.[16]

రసాయన శాస్త్రం మరియు సమ్మేళనాలు

ప్రధాన వ్యాసం: Chromium compounds [17][18] క్రోమియం పరివర్తన లోహాల గ్రూప్ 6లో సభ్యుడు. క్రోమియం సమ్మేళనాలలో +3 మరియు +6 స్థితులు సర్వసాధారణంగా కనిపిస్తాయి, ఆ తర్వాత +2; క్రోమియం కోసం +1, +4 మరియు +5 ఛార్జీలు అరుదు, కానీ అప్పుడప్పుడు ఉనికిలో ఉంటాయి.[19]

ఆక్సీకరణ
స్థితులు[note 2]
−4 (d10) Na4Cr(CO)4[20]
−2 (d8) Na2Cr(CO)5
−1 (d7) Na2Cr2(CO)10
0 (d6) Cr(C6H6)2
+1 (d5) K3Cr(CN)5NO
+2 (d4) CrCl2
+3 (d3) CrCl3
+4 (d2) K2CrF6
+5 (d1) K3Cr(O2)4
+6 (d0) K2CrO4

క్రోమియం(III)

క్రోమియం(III) నైట్రేట్, క్రోమియం(III) ఎసిటేట్ మరియు క్రోమియం(III) ఆక్సైడ్ వంటి అనేక క్రోమియం(III) సమ్మేళనాలు తెలుసు.[21] క్రోమియం(III)ను హైడ్రోక్లోరిక్ యాసిడ్ లేదా సల్ఫ్యూరిక్ యాసిడ్ వంటి ఆమ్లాలలో మూలక క్రోమియంను కరిగించడం ద్వారా పొందవచ్చు, కానీ ఇది సైటోక్రోమ్ c7 ద్వారా క్రోమియం(VI) క్షయకరణం ద్వారా కూడా ఏర్పడుతుంది.[22] Cr(3+) అయాన్ Al(3+) (వ్యాసార్థం 50 pm)కి సమానమైన వ్యాసార్థాన్ని (63 pm) కలిగి ఉంటుంది, మరియు అవి క్రోమ్ ఆలం మరియు ఆలం వంటి కొన్ని సమ్మేళనాలలో ఒకదానికొకటి భర్తీ చేయగలవు.

క్రోమియం(III) ఆక్టాహెడ్రల్ కాంప్లెక్స్‌లను ఏర్పరుస్తుంది. వాణిజ్యపరంగా లభించే క్రోమియం(III) క్లోరైడ్ హైడ్రేట్ ముదురు ఆకుపచ్చ కాంప్లెక్స్ [CrCl2(H2O)4]Cl. దీనికి దగ్గరి సంబంధం ఉన్న సమ్మేళనాలు లేత ఆకుపచ్చ [CrCl(H2O)5]Cl2 మరియు ఊదా రంగు [Cr(H2O)6]Cl3. అన్‌హైడ్రస్ ఊదా[23] క్రోమియం(III) క్లోరైడ్ నీటిలో కరిగినప్పుడు, లోపలి కోఆర్డినేషన్ స్పియర్లోని క్లోరైడ్ నీటితో భర్తీ చేయబడటంతో ఊదా రంగు ద్రావణం కొంత సమయం తర్వాత ఆకుపచ్చగా మారుతుంది. ఈ రకమైన చర్య క్రోమ్ ఆలం మరియు ఇతర నీటిలో కరిగే క్రోమియం(III) లవణాల ద్రావణాలతో కూడా గమనించబడుతుంది. క్రోమియం(III) యొక్క టెట్రాహెడ్రల్ కోఆర్డినేషన్ Cr-కేంద్రీకృత కెగ్గిన్ నిర్మాణం యానియన్ [α\sCrW12O40](5–) కోసం నివేదించబడింది.[24]

క్రోమియం(III) హైడ్రాక్సైడ్ (Cr(OH)3) ఆంఫోటెరిక్, ఇది [Cr(H2O)6](3+)ను ఏర్పరచడానికి ఆమ్ల ద్రావణాలలో మరియు [Cr(OH)4(H2O)2]-ను ఏర్పరచడానికి క్షార ద్రావణాలలో కరుగుతుంది.[25] ఇది వేడి చేయడం ద్వారా డీహైడ్రేట్ చేయబడి ఆకుపచ్చ క్రోమియం(III) ఆక్సైడ్ (Cr2O3)ను ఏర్పరుస్తుంది, ఇది కొరండం నిర్మాణంతో సమానమైన స్ఫటిక నిర్మాణాన్ని కలిగి ఉన్న స్థిరమైన ఆక్సైడ్.[12]

క్రోమియం(VI)

ప్రధాన వ్యాసం: Hexavalent chromium క్రోమియం(VI) సమ్మేళనాలు తక్కువ లేదా తటస్థ pH వద్ద ఆక్సిడెంట్లుగా పనిచేస్తాయి. క్రోమేట్ యానియన్లు (CrO_{4}(2−)) మరియు డైక్రోమేట్ (Cr2O_{7}(2−)) యానియన్లు ఈ ఆక్సీకరణ స్థితిలో ప్రధాన అయాన్లు. ఇవి pH ద్వారా నిర్ణయించబడే సమతుల్యతలో ఉంటాయి:

2 CrO_{4}(2−) + 2 H+ <-> Cr2O_{7}(2−) + H2O

క్రోమియం(VI) ఆక్సిహాలైడ్లు కూడా తెలుసు మరియు వీటిలో క్రోమైల్ ఫ్లోరైడ్ (CrO2F2) మరియు క్రోమైల్ క్లోరైడ్ (CrO2Cl2) ఉన్నాయి.[12] అయితే, అనేక తప్పుడు వాదనలు ఉన్నప్పటికీ, 2020 నాటికి క్రోమియం హెక్సాఫ్లోరైడ్ (అన్ని ఇతర హెక్సాహాలైడ్లతో పాటు) తెలియదు.[26]

సోడియం క్రోమేట్ పారిశ్రామికంగా క్రోమైట్ ఖనిజాన్ని సోడియం కార్బోనేట్తో ఆక్సీకరణ రోస్టింగ్ చేయడం ద్వారా ఉత్పత్తి చేయబడుతుంది. సమతుల్యతలో మార్పు పసుపు (క్రోమేట్) నుండి నారింజ (డైక్రోమేట్) రంగులోకి మారడం ద్వారా కనిపిస్తుంది, ఉదాహరణకు పొటాషియం క్రోమేట్ యొక్క తటస్థ ద్రావణానికి ఆమ్లాన్ని కలిపినప్పుడు. ఇంకా తక్కువ pH విలువల వద్ద, క్రోమియం యొక్క మరింత సంక్లిష్టమైన ఆక్సియానియన్లకు తదుపరి కండెన్సేషన్ సాధ్యమవుతుంది.

క్రోమేట్ మరియు డైక్రోమేట్ యానియన్లు రెండూ తక్కువ pH వద్ద బలమైన ఆక్సీకరణ కారకాలు:[12]

Cr2O_{7}(2−) + 14 H3O+ + 6 e- → 2 Cr(3+) + 21 H2O (Eθ = 1.33 V)

అయితే, ఇవి అధిక pH వద్ద మాత్రమే మితంగా ఆక్సీకరణం చెందుతాయి:[12]

CrO_{4}(2−) + 4 H2O + 3 e− → Cr(OH)3 + 5 OH- (Eθ = −0.13 V)

ద్రావణంలోని క్రోమియం(VI) సమ్మేళనాలను ఆమ్ల హైడ్రోజన్ పెరాక్సైడ్ ద్రావణాన్ని కలపడం ద్వారా గుర్తించవచ్చు. అస్థిర ముదురు నీలం క్రోమియం(VI) పెరాక్సైడ్ (CrO(O2)2) ఏర్పడుతుంది, దీనిని ఈథర్ అడక్ట్ CrO(O2)2*OR2గా స్థిరీకరించవచ్చు.[12]

క్రోమిక్ యాసిడ్ ఊహాజనిత ఫార్ములా H2CrO4ను కలిగి ఉంటుంది. అనేక బాగా నిర్వచించబడిన క్రోమేట్లు మరియు డైక్రోమేట్లు తెలిసినప్పటికీ, ఇది అస్పష్టంగా వివరించబడిన రసాయనం. ముదురు ఎరుపు క్రోమియం(VI) ఆక్సైడ్ CrO3, క్రోమిక్ యాసిడ్ యొక్క ఆమ్ల అన్‌హైడ్రైడ్, పారిశ్రామికంగా "క్రోమిక్ యాసిడ్"గా విక్రయించబడుతుంది.[12] దీనిని సల్ఫ్యూరిక్ యాసిడ్‌ను డైక్రోమేట్‌తో కలపడం ద్వారా ఉత్పత్తి చేయవచ్చు మరియు ఇది బలమైన ఆక్సీకరణ కారకం.

ఇతర ఆక్సీకరణ స్థితులు

ఇవి కూడా చూడండి: Organochromium chemistry

క్రోమియం(II) సమ్మేళనాలు అసాధారణమైనవి, ఎందుకంటే అవి గాలిలో క్రోమియం(III) ఉత్పన్నాలకు సులభంగా ఆక్సీకరణం చెందుతాయి. నీటిలో స్థిరమైన క్రోమియం(II) క్లోరైడ్ CrCl2ను క్రోమియం(III) క్లోరైడ్‌ను జింక్తో క్షయకరణం చేయడం ద్వారా తయారు చేయవచ్చు. క్రోమియం(II) క్లోరైడ్‌ను కరిగించడం ద్వారా ఏర్పడిన ప్రకాశవంతమైన నీలం ద్రావణం తటస్థ pH వద్ద స్థిరంగా ఉంటుంది.[12] ఇతర ముఖ్యమైన క్రోమియం(II) సమ్మేళనాలలో క్రోమియం(II) ఆక్సైడ్ CrO, మరియు క్రోమియం(II) సల్ఫేట్ CrSO4 ఉన్నాయి. అనేక క్రోమియం(II) కార్బాక్సిలేట్లు తెలుసు. ఎరుపు రంగు క్రోమియం(II) ఎసిటేట్ (Cr2(CH3COO)4) కొంత ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇది Cr-Cr క్వాడ్రపుల్ బంధాన్ని కలిగి ఉంటుంది.[27]

క్రోమియం(V) సమ్మేళనాలు చాలా అరుదు; +5 ఆక్సీకరణ స్థితి కొన్ని సమ్మేళనాలలో మాత్రమే సాకారమవుతుంది, కానీ క్రోమేట్ ద్వారా ఆక్సీకరణలతో కూడిన అనేక చర్యలలో ఇవి మధ్యంతర పదార్థాలు. ఏకైక బైనరీ సమ్మేళనం అస్థిర క్రోమియం(V) ఫ్లోరైడ్ (CrF5). ఈ ఎరుపు రంగు ఘనపదార్థం 30 °C ద్రవీభవన స్థానం మరియు 117 °C మరిగే స్థానాన్ని కలిగి ఉంటుంది. దీనిని క్రోమియం లోహాన్ని 400 °C మరియు 200 బార్ పీడనం వద్ద ఫ్లోరిన్‌తో చికిత్స చేయడం ద్వారా తయారు చేయవచ్చు. పెరాక్సోక్రోమేట్(V) అనేది +5 ఆక్సీకరణ స్థితికి మరొక ఉదాహరణ. పొటాషియం పెరాక్సోక్రోమేట్ (K3Cr(O2)4)ను పొటాషియం క్రోమేట్‌ను తక్కువ ఉష్ణోగ్రతల వద్ద హైడ్రోజన్ పెరాక్సైడ్‌తో చర్య జరపడం ద్వారా తయారు చేస్తారు. ఈ ఎరుపు గోధుమ రంగు సమ్మేళనం గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద స్థిరంగా ఉంటుంది కానీ 150–170 °C వద్ద స్వయంచాలకంగా విచ్ఛిన్నమవుతుంది.[28]

క్రోమియం(IV) సమ్మేళనాలు క్రోమియం(V) కంటే కొంచెం సాధారణం. టెట్రాహాలైడ్లు, CrF4, CrCl4, మరియు CrBr4, ట్రైహాలైడ్లను (CrX3) అధిక ఉష్ణోగ్రతల వద్ద సంబంధిత హాలోజన్‌తో చికిత్స చేయడం ద్వారా ఉత్పత్తి చేయవచ్చు. ఇటువంటి సమ్మేళనాలు డిస్ప్రొపోర్షనేషన్ చర్యలకు గురవుతాయి మరియు నీటిలో స్థిరంగా ఉండవు. క్రోమియం టెట్రా t-బ్యూటాక్సైడ్ వంటి Cr(IV) స్థితిని కలిగి ఉన్న సేంద్రీయ సమ్మేళనాలు కూడా తెలుసు.[29]

అనేక Cr(0) కాంప్లెక్స్‌లు తెలుసు. బిస్(బెంజీన్)క్రోమియం మరియు క్రోమియం హెక్సాకార్బొనైల్ ఆర్గానోక్రోమియం రసాయన శాస్త్రంలో ముఖ్యాంశాలు.

చాలా క్రోమియం(I) సమ్మేళనాలు ఎలక్ట్రాన్-రిచ్, ఆక్టాహెడ్రల్ క్రోమియం(0) కాంప్లెక్స్‌ల ఆక్సీకరణ ద్వారా మాత్రమే పొందబడతాయి. ఇతర క్రోమియం(I) కాంప్లెక్స్‌లు సైక్లోపెంటాడైనైల్ లిగాండ్‌లను కలిగి ఉంటాయి. ఎక్స్-రే డిఫ్రాక్షన్ ద్వారా ధృవీకరించబడినట్లుగా, ఒక Cr-Cr క్వింటపుల్ బంధం (పొడవు 183.51(4) pm) కూడా వివరించబడింది.[30] అత్యంత భారీ మోనోడెంటేట్ లిగాండ్‌లు క్వింటపుల్ బంధాన్ని తదుపరి చర్యల నుండి రక్షించడం ద్వారా ఈ సమ్మేళనాన్ని స్థిరీకరిస్తాయి.

లభ్యత

Chromium minerals

క్రోమియం భూపటలంలో 21వ అత్యంత సమృద్ధిగా లభించే మూలకం[31], దీని సగటు గాఢత 100 ppm. క్రోమియం కలిగిన శిలల క్షయీకరణ (erosion) వల్ల క్రోమియం సమ్మేళనాలు పర్యావరణంలో కనిపిస్తాయి మరియు అగ్నిపర్వత విస్ఫోటనాల ద్వారా ఇవి తిరిగి పంపిణీ చేయబడవచ్చు. పర్యావరణ మాధ్యమాలలో క్రోమియం యొక్క సాధారణ నేపథ్య గాఢతలు: వాతావరణం <10 ng/m3; నేల <500 mg/kg; వృక్షసంపద <0.5 mg/kg; మంచినీరు <10 μg/L; సముద్రపు నీరు <1 μg/L; అవక్షేపం <80 mg/kg.[32] క్రోమియంను క్రోమైట్ (FeCr2O4) ఖనిజంగా తవ్వుతారు.[33]

ప్రపంచంలోని క్రోమైట్ ఖనిజాలు మరియు గాఢతలలో సుమారు ఐదు వంతులలో రెండు వంతులు దక్షిణాఫ్రికాలో, సుమారు మూడవ వంతు కజాఖ్స్థాన్‌లో ఉత్పత్తి అవుతున్నాయి,[34] అలాగే భారతదేశం, రష్యా మరియు టర్కీ కూడా గణనీయమైన ఉత్పత్తిదారులు. వెలికితీయని క్రోమైట్ నిల్వలు పుష్కలంగా ఉన్నాయి, కానీ భౌగోళికంగా కజాఖ్స్థాన్ మరియు దక్షిణ ఆఫ్రికాలో కేంద్రీకృతమై ఉన్నాయి.[35] అరుదుగానైనా, సహజ క్రోమియం నిల్వలు ఉనికిలో ఉన్నాయి.[36][37] రష్యాలోని ఉడాచ్నయా పైప్ (Udachnaya Pipe) సహజ లోహపు నమూనాలను ఉత్పత్తి చేస్తుంది. ఈ గని కింబర్లైట్ పైపు, ఇది వజ్రాలతో సమృద్ధిగా ఉంటుంది, మరియు క్షయకరణ వాతావరణం మూలక క్రోమియం మరియు వజ్రాలు రెండింటినీ ఉత్పత్తి చేయడానికి సహాయపడింది.[38]

Cr(III) మరియు Cr(VI) మధ్య సంబంధం ఆ ప్రదేశం యొక్క pH మరియు ఆక్సీకరణ ధర్మాలపై బలంగా ఆధారపడి ఉంటుంది. చాలా సందర్భాలలో, Cr(III) ఆధిపత్య జాతిగా ఉంటుంది,[17] కానీ కొన్ని ప్రాంతాలలో, భూగర్భ జలాలు 39 μg/L వరకు మొత్తం క్రోమియంను కలిగి ఉండవచ్చు, అందులో 30 μg/L Cr(VI) ఉంటుంది.[39]

చరిత్ర

ప్రారంభ అనువర్తనాలు

1790ల చివరలో ఫ్రెంచ్ ఫార్మసిస్ట్ మరియు రసాయన శాస్త్రవేత్త నికోలస్ లూయిస్ వాక్వెలిన్ (1763–1829) ప్రయోగాల వరకు క్రోమియం ఎక్కడా ఉపయోగించబడలేదు.[40]

1970ల నుండి 2019 వరకు, లోహపు తుప్పును నివారించడానికి క్రోమియం ప్లేటింగ్ సాంకేతికత ప్రాచీన చైనాలో కనుగొనబడిందని విస్తృతంగా నమ్మేవారు. ఈ సాంకేతికతను, ఉదాహరణకు, క్విన్ చక్రవర్తి సమాధిలో సమాధి వస్తువులుగా పాతిపెట్టిన బాణపు మునలు మరియు కత్తి బ్లేడ్ల వంటి కాంస్య కళాఖండాలను రక్షించడానికి ఉపయోగించారని భావించారు. అయితే, 2019లో జరిగిన వివరణాత్మక శాస్త్రీయ పరిశోధనలో ఈ కళాఖండాలపై కనిపించే క్రోమియం సహజంగా వాటికి పూసిన లాక్కర్ (lacquer) నుండి వచ్చిందని వెల్లడైంది. కళాఖండాల అద్భుతమైన సంరక్షణ ఉద్దేశపూర్వక క్రోమియం ప్లేటింగ్ వల్ల కాదని, సమాధి వాతావరణం వల్ల అని శాస్త్రవేత్తలు ఇప్పుడు నమ్ముతున్నారు: నేల సన్నని ధాన్యంతో మరియు క్షారయుతంగా ఉంది, ఇది గాలి ప్రసరణను మరియు సేంద్రియ పదార్థాల పెరుగుదలను పరిమితం చేసింది, తద్వారా లోహ సంరక్షణకు అనువైన పరిస్థితులను సృష్టించింది.[41][42]

క్రోమియం ఖనిజాలు వర్ణద్రవ్యాలుగా (pigments) పద్దెనిమిదవ శతాబ్దంలో పశ్చిమ దేశాల దృష్టికి వచ్చాయి. 1761 జూలై 26న, జోహాన్ గాట్లోబ్ లెహ్మాన్ యురల్ పర్వతాలలోని బెరియోజోవ్స్కాయే గనులలో ఒక నారింజ-ఎరుపు ఖనిజాన్ని కనుగొన్నాడు, దానికి అతను సైబీరియన్ రెడ్ లెడ్ అని పేరు పెట్టాడు.[43][44] సెలీనియం మరియు ఇనుము భాగాలతో కూడిన సీసపు సమ్మేళనంగా తప్పుగా గుర్తించబడినప్పటికీ, ఆ ఖనిజం వాస్తవానికి PbCrO4 ఫార్ములా కలిగిన క్రోకోయిట్.[45] 1770లో, పీటర్ సైమన్ పల్లాస్ లెహ్మాన్ సందర్శించిన అదే ప్రదేశాన్ని సందర్శించి, రంగులలో వర్ణద్రవ్యంగా ఉపయోగపడే లక్షణాలను కలిగి ఉన్న ఒక ఎరుపు సీసపు ఖనిజాన్ని కనుగొన్నాడు. పల్లాస్ తర్వాత, సైబీరియన్ రెడ్ లెడ్ యొక్క ఉపయోగం ఆ ప్రాంతమంతటా వేగంగా అభివృద్ధి చెందడం ప్రారంభమైంది.[46] చాలా సంవత్సరాల తర్వాత క్రోమైట్ కనుగొనబడే వరకు క్రోకోయిట్ వర్ణద్రవ్యాలలో క్రోమియంకు ప్రధాన వనరుగా ఉండేది.[47]

1794లో, లూయిస్ నికోలస్ వాక్వెలిన్ క్రోకోయిట్ ఖనిజం నమూనాలను అందుకున్నాడు. అతను క్రోకోయిట్‌ను హైడ్రోక్లోరిక్ ఆమ్లంతో కలపడం ద్వారా క్రోమియం(VI) ఆక్సైడ్ (CrO3)ను తయారు చేశాడు.[45] 1797లో, వాక్వెలిన్ ఆక్సైడ్‌ను బొగ్గు పొయ్యిలో వేడి చేయడం ద్వారా లోహ క్రోమియంను వేరు చేయగలనని కనుగొన్నాడు, దీని కోసం అతను ఈ మూలకాన్ని నిజంగా కనుగొన్న వ్యక్తిగా గుర్తింపు పొందాడు.[48][49] వాక్వెలిన్ కెంపు (ruby) మరియు పచ్చ (emerald) వంటి విలువైన రత్నాలలో కూడా క్రోమియం జాడలను గుర్తించగలిగాడు.[45][50]

పందొమ్మిదవ శతాబ్దంలో, క్రోమియం ప్రధానంగా రంగుల భాగం గానే కాకుండా, టానింగ్ (చర్మశుద్ధి) లవణాలలో కూడా ఉపయోగించబడింది. కొంతకాలం పాటు, రష్యాలో దొరికే క్రోకోయిట్ అటువంటి టానింగ్ పదార్థాలకు ప్రధాన వనరుగా ఉండేది. 1827లో, అమెరికాలోని బాల్టిమోర్ సమీపంలో ఒక పెద్ద క్రోమైట్ నిక్షేపం కనుగొనబడింది, ఇది గతంలో ఉపయోగించిన క్రోకోయిట్ కంటే చాలా సమర్థవంతంగా టానింగ్ లవణాల డిమాండ్‌ను తీర్చింది.[51] ఇది 1848 వరకు యునైటెడ్ స్టేట్స్‌ను అతిపెద్ద క్రోమియం ఉత్పత్తుల తయారీదారుగా మార్చింది, ఆ సమయంలో టర్కీలోని బుర్సా నగరం సమీపంలో పెద్ద క్రోమైట్ నిక్షేపాలు బయటపడ్డాయి.[33] పాశ్చాత్య ప్రపంచంలో మెటలర్జీ మరియు రసాయన పరిశ్రమల అభివృద్ధి తో, క్రోమియం అవసరం పెరిగింది.[52]

క్రోమియం పాలిష్ చేసినప్పుడు దాని ప్రతిబింబించే, లోహపు మెరుపుకు కూడా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇది కారు భాగాలు, ప్లంబింగ్ ఫిక్చర్లు, ఫర్నిచర్ భాగాలు మరియు అనేక ఇతర వస్తువులపై రక్షణ మరియు అలంకార పూతగా ఉపయోగించబడుతుంది, సాధారణంగా ఎలక్ట్రోప్లేటింగ్ ద్వారా వర్తించబడుతుంది. క్రోమియం 1848లోనే ఎలక్ట్రోప్లేటింగ్ కోసం ఉపయోగించబడింది, కానీ ఈ ఉపయోగం 1924లో మెరుగైన ప్రక్రియ అభివృద్ధి చెందడంతో విస్తృతంగా మారింది.[53]

ఉత్పత్తి

2013లో సుమారు 28.8 మిలియన్ మెట్రిక్ టన్నుల (Mt) మార్కెట్ చేయదగిన క్రోమైట్ ఖనిజం ఉత్పత్తి చేయబడింది మరియు 7.5 Mt ఫెర్రోక్రోమియంగా మార్చబడింది.[35] USGS కోసం రాస్తున్న జాన్ ఎఫ్. పాప్ ప్రకారం, "ఫెర్రోక్రోమియం క్రోమైట్ ఖనిజం యొక్క ప్రధాన అంతిమ ఉపయోగం, [మరియు] స్టెయిన్‌లెస్ స్టీల్ ఫెర్రోక్రోమియం యొక్క ప్రధాన అంతిమ ఉపయోగం."[35]

2013లో క్రోమియం ఖనిజం యొక్క అతిపెద్ద ఉత్పత్తిదారులు దక్షిణాఫ్రికా (48%), కజాఖ్స్థాన్ (13%), టర్కీ (11%), మరియు భారతదేశం (10%), మిగిలిన దేశాలు ప్రపంచ ఉత్పత్తిలో సుమారు 18% ఉత్పత్తి చేస్తున్నాయి.[35]

క్రోమియం ఖనిజ శుద్ధి యొక్క రెండు ప్రధాన ఉత్పత్తులు ఫెర్రోక్రోమియం మరియు లోహ క్రోమియం. ఆ ఉత్పత్తుల కోసం ఖనిజ స్మెల్టర్ ప్రక్రియ గణనీయంగా మారుతుంది. ఫెర్రోక్రోమియం ఉత్పత్తి కోసం, క్రోమైట్ ఖనిజం (FeCr2O4) పెద్ద ఎత్తున ఎలక్ట్రిక్ ఆర్క్ ఫర్నేస్లో లేదా చిన్న స్మెల్టర్లలో అల్యూమినియం లేదా సిలికాన్తో అల్యూమినోథెర్మిక్ చర్యలో క్షయకరణం చేయబడుతుంది.[54] స్వచ్ఛమైన క్రోమియం ఉత్పత్తి కోసం, ఇనుమును క్రోమియం నుండి రెండు దశల రోస్టింగ్ మరియు లీచింగ్ ప్రక్రియలో వేరు చేయాలి. క్రోమైట్ ఖనిజాన్ని గాలి సమక్షంలో కాల్షియం కార్బోనేట్ మరియు సోడియం కార్బోనేట్ మిశ్రమంతో వేడి చేస్తారు. క్రోమియం హెక్సావాలెంట్ రూపానికి ఆక్సీకరణం చెందుతుంది, అయితే ఇనుము స్థిరమైన Fe2O3ని ఏర్పరుస్తుంది. తదుపరి అధిక ఉష్ణోగ్రతల వద్ద లీచింగ్ క్రోమేట్లను కరిగిస్తుంది మరియు కరగని ఇనుము ఆక్సైడ్‌ను వదిలివేస్తుంది. క్రోమేట్ సల్ఫ్యూరిక్ ఆమ్లం ద్వారా డైక్రోమేట్‌గా మార్చబడుతుంది.[54]

4 FeCr2O4 + 8 Na2CO3 + 7 O2 → 8 Na2CrO4 + 2 Fe2O3 + 8 CO2
2 Na2CrO4 + H2SO4 → Na2Cr2O7 + Na2SO4 + H2O

డైక్రోమేట్ కార్బన్‌తో క్షయకరణం ద్వారా క్రోమియం(III) ఆక్సైడ్‌గా మార్చబడుతుంది మరియు తర్వాత అల్యూమినోథెర్మిక్ చర్యలో క్రోమియంగా క్షయకరణం చేయబడుతుంది.[54]

Na2Cr2O7 + 2 C → Cr2O3 + Na2CO3 + CO
Cr2O3 + 2 Al → Al2O3 + 2 Cr

[55]

దేశాల వారీగా

దేశాల వారీగా క్రోమియం ఉత్పత్తి (వేల టన్నులలో) (2024)[56]
దేశం ఉత్పత్తి నిల్వలు
ప్రపంచం 47,000 1,200,000
దక్షిణ ఆఫ్రికా 21,000 200,000
టర్కీ 8,000 27,000
కజాఖ్స్థాన్ 6,500 320,000
భారతదేశం 4,100 79,000
ఇతర దేశాలు 2,900 –
ఫిన్లాండ్ 1,900 8,300
బ్రెజిల్ 1,400 6,600
జింబాబ్వే 1,100 540,000
యునైటెడ్ స్టేట్స్ – 630

అనువర్తనాలు

లోహ మిశ్రమాల తయారీ అందుబాటులో ఉన్న క్రోమియం వినియోగంలో 85% వాటాను కలిగి ఉంది. మిగిలిన క్రోమియం రసాయన పరిశ్రమ, రిఫ్రాక్టరీ మరియు ఫౌండ్రీ పరిశ్రమలలో ఉపయోగించబడుతుంది.[57]

మెటలర్జీ

ప్రధాన వ్యాసం: Chrome plating, Stainless steel ధాన్యపు సరిహద్దుల వద్ద స్థిరమైన లోహ కార్బైడ్లను ఏర్పరిచే బలపరిచే ప్రభావం మరియు తుప్పు నిరోధకతలో బలమైన పెరుగుదల క్రోమియంను ఉక్కు కోసం ఒక ముఖ్యమైన మిశ్రమ పదార్థంగా మార్చాయి. హై-స్పీడ్ టూల్ స్టీల్స్ 3–5% క్రోమియంను కలిగి ఉంటాయి. స్టెయిన్‌లెస్ స్టీల్, ప్రాథమిక తుప్పు-నిరోధక లోహ మిశ్రమం, 11% కంటే ఎక్కువ గాఢతలో క్రోమియంను ఇనుముకు చేర్చినప్పుడు ఏర్పడుతుంది.[58] స్టెయిన్‌లెస్ స్టీల్ తయారీ కోసం, కరిగిన ఇనుముకు ఫెర్రోక్రోమియం కలుపుతారు. అలాగే, నికెల్-ఆధారిత మిశ్రమాలు ధాన్యపు సరిహద్దుల వద్ద వివిక్త, స్థిరమైన, లోహ, కార్బైడ్ కణాల ఏర్పాటు కారణంగా పెరిగిన బలాన్ని కలిగి ఉంటాయి. ఉదాహరణకు, ఇన్‌కోనెల్ 718లో 18.6% క్రోమియం ఉంటుంది. ఈ నికెల్ సూపర్ అలాయ్స్ యొక్క అద్భుతమైన అధిక-ఉష్ణోగ్రత లక్షణాల కారణంగా, వీటిని సాధారణ నిర్మాణ పదార్థాలకు బదులుగా జెట్ ఇంజన్లు మరియు గ్యాస్ టర్బైన్లలో ఉపయోగిస్తారు.[59] ASTM B163 కండెన్సర్ మరియు హీట్-ఎక్స్ఛేంజర్ ట్యూబ్‌ల కోసం క్రోమియంపై ఆధారపడుతుంది, అయితే అధిక ఉష్ణోగ్రతల వద్ద అధిక బలం కలిగిన కాస్టింగ్స్ క్రోమియంను కలిగి ఉండి ASTM A567తో ప్రామాణీకరించబడ్డాయి.[60] AISI టైప్ 332 అధిక ఉష్ణోగ్రత సాధారణంగా కార్బరైజేషన్, ఆక్సీకరణ లేదా తుప్పుకు కారణమయ్యే చోట ఉపయోగించబడుతుంది.[61] ఇన్‌కోలాయ్ 800 "అధిక ఉష్ణోగ్రతలకు ఎక్కువ కాలం బహిర్గతమైన తర్వాత కూడా స్థిరంగా ఉండగలదు మరియు దాని ఆస్టెనిటిక్ నిర్మాణాన్ని నిర్వహించగలదు".[62] నిక్రోమ్ టోస్టర్లు మరియు స్పేస్ హీటర్ల వంటి వాటిలో హీటింగ్ ఎలిమెంట్స్ కోసం రెసిస్టెన్స్ వైర్‌గా ఉపయోగించబడుతుంది. ఈ ఉపయోగాలు క్రోమియంను ఒక వ్యూహాత్మక పదార్థంగా చేస్తాయి. పర్యవసానంగా, రెండవ ప్రపంచ యుద్ధ సమయంలో, అమెరికన్ రోడ్ ఇంజనీర్లు పసుపు రంగు రోడ్ పెయింట్‌లో క్రోమియంను నివారించాలని సూచించబడ్డారు, ఎందుకంటే ఇది "అత్యవసర సమయంలో కీలకమైన పదార్థంగా మారవచ్చు".[63] యునైటెడ్ స్టేట్స్ కూడా క్రోమియంను "జర్మన్ యుద్ధ పరిశ్రమకు అవసరం" అని భావించి, దానిని నాజీ జర్మనీ చేతికి చిక్కకుండా ఉంచడానికి తీవ్రమైన దౌత్యపరమైన ప్రయత్నాలు చేసింది.[64]

మిశ్రమం చేయని క్రోమియం యొక్క అధిక కాఠిన్యం మరియు తుప్పు నిరోధకత దానిని ఉపరితల పూత కోసం నమ్మదగిన లోహంగా మారుస్తాయి; ఇతర పూత లోహాలతో పోలిస్తే, దాని సగటు కంటే ఎక్కువ మన్నికతో, షీట్ కోటింగ్ కోసం ఇది ఇప్పటికీ అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన లోహం.[65] ఎలక్ట్రోప్లేటింగ్ పద్ధతుల ద్వారా ముందస్తుగా శుద్ధి చేసిన లోహ ఉపరితలాలపై క్రోమియం పొరను నిక్షిప్తం చేస్తారు. రెండు నిక్షేపణ పద్ధతులు ఉన్నాయి: పలుచని మరియు మందపాటి. పలుచని నిక్షేపణలో క్రోమ్ ప్లేటింగ్ ద్వారా 1 μm కంటే తక్కువ మందం కలిగిన క్రోమియం పొర ఉంటుంది మరియు ఇది అలంకార ఉపరితలాల కోసం ఉపయోగించబడుతుంది. దుస్తులు-నిరోధక ఉపరితలాలు అవసరమైతే మందపాటి క్రోమియం పొరలను నిక్షిప్తం చేస్తారు. రెండు పద్ధతులు ఆమ్ల క్రోమేట్ లేదా డైక్రోమేట్ ద్రావణాలను ఉపయోగిస్తాయి. ఆక్సీకరణ స్థితిలో శక్తిని వినియోగించే మార్పును నివారించడానికి, క్రోమియం(III) సల్ఫేట్ ఉపయోగం అభివృద్ధిలో ఉంది; క్రోమియం యొక్క చాలా అనువర్తనాల కోసం, గతంలో స్థాపించబడిన ప్రక్రియనే ఉపయోగిస్తారు.[53]

క్రోమేట్ కన్వర్షన్ కోటింగ్ ప్రక్రియలో, అల్యూమినియం, జింక్ మరియు కాడ్మియం వంటి లోహాలపై రక్షణ ఆక్సైడ్ పొరను నిక్షిప్తం చేయడానికి క్రోమేట్ల బలమైన ఆక్సీకరణ ధర్మాలు ఉపయోగించబడతాయి. ఈ పాసివేషన్ మరియు క్రోమేట్ కన్వర్షన్ కోటింగ్‌లో నిల్వ చేయబడిన క్రోమేట్ యొక్క స్వీయ-వైద్యం (self-healing) లక్షణాలు, ఇది స్థానిక లోపాలకు వలస వెళ్ళగలదు, ఈ పూత పద్ధతి యొక్క ప్రయోజనాలు.[66] క్రోమేట్లపై పర్యావరణ మరియు ఆరోగ్య నిబంధనల కారణంగా, ప్రత్యామ్నాయ పూత పద్ధతులు అభివృద్ధిలో ఉన్నాయి.[67]

అల్యూమినియం యొక్క క్రోమిక్ యాసిడ్ యానోడైజింగ్ (లేదా టైప్ I యానోడైజింగ్) అనేది మరొక ఎలక్ట్రోకెమికల్ ప్రక్రియ, ఇది క్రోమియం నిక్షేపణకు దారితీయదు, కానీ ద్రావణంలో ఎలక్ట్రోలైట్‌గా క్రోమిక్ ఆమ్లాన్ని ఉపయోగిస్తుంది. యానోడైజేషన్ సమయంలో, అల్యూమినియంపై ఆక్సైడ్ పొర ఏర్పడుతుంది. సాధారణంగా ఉపయోగించే సల్ఫ్యూరిక్ ఆమ్లానికి బదులుగా క్రోమిక్ ఆమ్లాన్ని ఉపయోగించడం వల్ల, ఈ ఆక్సైడ్ పొరలలో స్వల్ప వ్యత్యాసం ఏర్పడుతుంది.[68] స్థాపించబడిన క్రోమియం ఎలక్ట్రోప్లేటింగ్ ప్రక్రియలో ఉపయోగించే Cr(VI) సమ్మేళనాల అధిక విషపూరితం, మరియు భద్రత మరియు పర్యావరణ నిబంధనల బలోపేతం క్రోమియంకు ప్రత్యామ్నాయాల కోసం లేదా కనీసం తక్కువ విషపూరితమైన క్రోమియం(III) సమ్మేళనాలకు మార్పు కోసం అన్వేషణను డిమాండ్ చేస్తున్నాయి.[53]

వర్ణద్రవ్యం (Pigment)

ఖనిజమైన క్రోకోయిట్ (ఇది లెడ్ క్రోమేట్ PbCrO4 కూడా) కనుగొన్న కొద్ది కాలానికే పసుపు వర్ణద్రవ్యంగా ఉపయోగించబడింది. మరింత సమృద్ధిగా లభించే క్రోమైట్ నుండి సంశ్లేషణ పద్ధతి అందుబాటులోకి వచ్చిన తర్వాత, క్రోమ్ ఎల్లో, కాడ్మియం ఎల్లోతో పాటు అత్యధికంగా ఉపయోగించిన పసుపు వర్ణద్రవ్యాలలో ఒకటిగా నిలిచింది. ఈ వర్ణద్రవ్యం కాంతికి క్షీణించదు, కానీ క్రోమియం(III) ఆక్సైడ్ ఏర్పడటం వల్ల ఇది ముదురు రంగులోకి మారే అవకాశం ఉంది. ఇది బలమైన రంగును కలిగి ఉంటుంది, దీనిని యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లో పాఠశాల బస్సులకు మరియు ఐరోపాలో పోస్టల్ సేవల కోసం (ఉదాహరణకు, డ్యుయిష్ పోస్ట్) ఉపయోగించారు. పర్యావరణ మరియు భద్రతా కారణాల దృష్ట్యా క్రోమ్ ఎల్లో వాడకం అప్పటి నుండి తగ్గింది మరియు దీని స్థానంలో సీసం మరియు క్రోమియం లేని సేంద్రీయ వర్ణద్రవ్యాలు లేదా ఇతర ప్రత్యామ్నాయాలను ఉపయోగిస్తున్నారు. క్రోమియం ఆధారిత ఇతర వర్ణద్రవ్యాలకు ఉదాహరణగా, ముదురు రంగులో ఉండే క్రోమ్ రెడ్ వర్ణద్రవ్యాన్ని చెప్పవచ్చు, ఇది కేవలం లెడ్ క్రోమేట్ మరియు లెడ్(II) హైడ్రాక్సైడ్ (PbCrO4*Pb(OH)2) మిశ్రమం. మెటల్ ప్రైమర్ ఫార్ములేషన్లలో విస్తృతంగా ఉపయోగించబడిన చాలా ముఖ్యమైన క్రోమేట్ వర్ణద్రవ్యం జింక్ క్రోమేట్, దీని స్థానంలో ఇప్పుడు జింక్ ఫాస్ఫేట్ వచ్చింది. అల్యూమినియం విమానాల బాడీలను ఫాస్ఫారిక్ యాసిడ్ ద్రావణంతో ముందస్తుగా శుద్ధి చేసే ప్రమాదకరమైన పద్ధతికి ప్రత్యామ్నాయంగా ఒక వాష్ ప్రైమర్ రూపొందించబడింది. ఇది పాలీవినైల్ బ్యూటిరల్ ద్రావణంలో విస్తరించిన జింక్ టెట్రాక్సీక్రోమేట్‌ను ఉపయోగించింది. అప్లికేషన్‌కు ముందు ద్రావణంలో 8% ఫాస్ఫారిక్ యాసిడ్ ద్రావణాన్ని కలుపుతారు. సులభంగా ఆక్సీకరణం చెందే ఆల్కహాల్ ఒక ముఖ్యమైన పదార్ధమని కనుగొనబడింది. సుమారు 10–15 μm మందం గల పొరను పూస్తారు, ఇది క్యూర్ అయినప్పుడు పసుపు నుండి ముదురు ఆకుపచ్చ రంగులోకి మారుతుంది. దీనికి సరైన యంత్రాంగం ఏమిటనే దానిపై ఇంకా ప్రశ్నలు ఉన్నాయి. క్రోమ్ గ్రీన్ అనేది ప్రష్యన్ బ్లూ మరియు క్రోమ్ ఎల్లోల మిశ్రమం, అయితే క్రోమ్ ఆక్సైడ్ గ్రీన్ అనేది క్రోమియం(III) ఆక్సైడ్.[69]

క్రోమియం ఆక్సైడ్‌లను గాజు తయారీ రంగంలో ఆకుపచ్చ వర్ణద్రవ్యంగా మరియు సిరామిక్స్ కోసం గ్లేజ్‌గా కూడా ఉపయోగిస్తారు.[70] ఆకుపచ్చ క్రోమియం ఆక్సైడ్ అత్యంత లైట్‌ఫాస్ట్ కలిగి ఉంటుంది, కాబట్టి దీనిని క్లాడింగ్ కోటింగ్‌లలో ఉపయోగిస్తారు. ఇది ఇన్‌ఫ్రారెడ్ పరావర్తన పెయింట్‌లలో ప్రధాన పదార్ధం, దీనిని సాయుధ దళాలు వాహనాలకు పెయింట్ చేయడానికి మరియు వాటికి ఆకుపచ్చ ఆకుల మాదిరిగానే ఇన్‌ఫ్రారెడ్ పరావర్తనాన్ని అందించడానికి ఉపయోగిస్తాయి.[71]

ఇతర ఉపయోగాలు

కొరండం స్పటికాలలో (అల్యూమినియం ఆక్సైడ్) ఉండే క్రోమియం(III) అయాన్లు వాటికి ఎరుపు రంగును కలిగిస్తాయి; కొరండం అలా కనిపించినప్పుడు, దానిని రూబీ అని పిలుస్తారు. కొరండంలో క్రోమియం(III) అయాన్లు లేకపోతే, దానిని నీలమణి (sapphire) అని పిలుస్తారు.[note 3] కృత్రిమ కొరండం స్పటికాలలో క్రోమియం(III)ను డోపింగ్ చేయడం ద్వారా కూడా ఎరుపు రంగు కృత్రిమ రూబీని పొందవచ్చు, తద్వారా సింథటిక్ రూబీలను తయారు చేయడానికి క్రోమియం అవసరమవుతుంది.[note 4][72] అటువంటి సింథటిక్ రూబీ స్పటికం 1960లో ఉత్పత్తి చేయబడిన మొదటి లేజర్కు ఆధారం, ఇది అటువంటి స్పటికంలోని క్రోమియం పరమాణువుల నుండి కాంతి యొక్క ఉత్తేజిత ఉద్గారం (stimulated emission)పై ఆధారపడింది. రూబీ 694.3 నానోమీటర్ల వద్ద లేజర్ పరివర్తనను కలిగి ఉంటుంది, ఇది ముదురు ఎరుపు రంగులో ఉంటుంది.[73]

క్రోమియం(VI) లవణాలను కలప సంరక్షణ కోసం ఉపయోగిస్తారు. ఉదాహరణకు, క్రోమేటెడ్ కాపర్ ఆర్సెనేట్ (CCA)ను కలపను క్షయం చేసే శిలీంధ్రాలు, చెదపురుగులు వంటి కలపను తినే కీటకాలు మరియు సముద్రపు బోరర్ల నుండి రక్షించడానికి టింబర్ ట్రీట్‌మెంట్లో ఉపయోగిస్తారు.[74] ఈ ఫార్ములేషన్లలో 35.3% నుండి 65.5% మధ్య CrO3 ఆక్సైడ్ ఆధారిత క్రోమియం ఉంటుంది. యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లో, 1996లో 65,300 మెట్రిక్ టన్నుల CCA ద్రావణాన్ని ఉపయోగించారు.[74]

క్రోమియం(III) లవణాలు, ముఖ్యంగా క్రోమ్ ఆలం మరియు క్రోమియం(III) సల్ఫేట్, తోలు పదును పెట్టడంలో (tanning) ఉపయోగిస్తారు. క్రోమియం(III) కొల్లాజెన్ ఫైబర్‌లను క్రాస్ లింక్ చేయడం ద్వారా తోలును స్థిరీకరిస్తుంది.[75] క్రోమియం ట్యాన్ చేసిన తోలులో 4–5% క్రోమియం ఉండవచ్చు, ఇది ప్రోటీన్లకు గట్టిగా బంధించబడి ఉంటుంది.[33] టానింగ్ కోసం ఉపయోగించే క్రోమియం రూపం విషపూరితమైన హెక్సావాలెంట్ రకం కానప్పటికీ, టానింగ్ పరిశ్రమలో క్రోమియం నిర్వహణపై ఆసక్తి కొనసాగుతోంది. క్రోమియం వినియోగాన్ని మెరుగ్గా నిర్వహించడానికి రికవరీ మరియు పునర్వినియోగం, ప్రత్యక్ష/పరోక్ష రీసైక్లింగ్,[76] మరియు "క్రోమ్-లెస్" లేదా "క్రోమ్-ఫ్రీ" టానింగ్ పద్ధతులను పాటిస్తున్నారు.[77]

అధిక ఉష్ణ నిరోధకత మరియు అధిక ద్రవీభవన స్థానం కారణంగా క్రోమైట్ మరియు క్రోమియం(III) ఆక్సైడ్ అధిక ఉష్ణోగ్రత రిఫ్రాక్టరీ అప్లికేషన్ల కోసం, అంటే బ్లాస్ట్ ఫర్నేస్లు, సిమెంట్ కిల్న్లు, ఇటుకల తయారీకి అచ్చులు మరియు లోహాల కాస్టింగ్ కోసం ఫౌండ్రీ ఇసుకగా ఉపయోగపడతాయి. ఈ అప్లికేషన్లలో, రిఫ్రాక్టరీ పదార్థాలను క్రోమైట్ మరియు మాగ్నసైట్ మిశ్రమాల నుండి తయారు చేస్తారు. క్రోమియం(VI) ఏర్పడే అవకాశం ఉన్నందున పర్యావరణ నిబంధనల కారణంగా దీని వాడకం తగ్గుతోంది.[54] [78]

అనేక క్రోమియం సమ్మేళనాలను హైడ్రోకార్బన్‌లను ప్రాసెస్ చేయడానికి ఉత్ప్రేరకాలు (catalysts)గా ఉపయోగిస్తారు. ఉదాహరణకు, క్రోమియం ఆక్సైడ్‌ల నుండి తయారు చేయబడిన ఫిలిప్స్ ఉత్ప్రేరకం, ప్రపంచంలోని సగం పాలీఇథిలీన్ ఉత్పత్తికి ఉపయోగించబడుతుంది.[79] Fe-Cr మిశ్రమ ఆక్సైడ్‌లను వాటర్ గ్యాస్ షిఫ్ట్ రియాక్షన్ కోసం అధిక-ఉష్ణోగ్రత ఉత్ప్రేరకాలుగా ఉపయోగిస్తారు.[80][81] కాపర్ క్రోమైట్ ఒక ఉపయోగకరమైన హైడ్రోజనేషన్ ఉత్ప్రేరకం.

సమ్మేళనాల ఉపయోగాలు

జీవసంబంధ పాత్ర

క్రోమియం(III) యొక్క పోషక విలువ నిరూపితం కాలేదు.[91][92] క్రోమియంను ట్రేస్ ఎలిమెంట్ మరియు ఖనిజ (పోషక)గా పరిగణించినప్పటికీ, కార్బోహైడ్రేట్, కొవ్వు మరియు ప్రోటీన్ల జీవక్రియ మరియు నిల్వను నియంత్రించే హార్మోన్ అయిన ఇన్సులిన్ చర్యలో దీని పాత్రలు తగినంతగా స్థాపించబడలేదు.[4][5] శరీరంలో దాని చర్యల యంత్రాంగం నిర్వచించబడలేదు, ఆరోగ్యవంతులలో క్రోమియంకు జీవసంబంధ పాత్ర ఉందో లేదో సందేహాస్పదంగా ఉంది.[4][5][6]

దీనికి విరుద్ధంగా, హెక్సావాలెంట్ క్రోమియం (Cr(VI) లేదా Cr(6+)) అత్యంత విషపూరితమైనది మరియు మ్యుటాజెనిక్.[93] నీటిలో క్రోమియం(VI) తీసుకోవడం కడుపు కణితులతో ముడిపడి ఉంది, మరియు ఇది అలెర్జీ కాంటాక్ట్ డెర్మటైటిస్కు కూడా కారణం కావచ్చు.[94]

"క్రోమియం లోపం", శరీరంలో Cr(III) లేకపోవడం లేదా గ్లూకోజ్ టాలరెన్స్ ఫ్యాక్టర్ వంటి దాని సంక్లిష్టత, వైద్యపరమైన పరిస్థితిగా అంగీకరించబడలేదు, ఎందుకంటే దీనికి ఎటువంటి లక్షణాలు లేవు మరియు ఆరోగ్యవంతులకు క్రోమియం సప్లిమెంటేషన్ అవసరం లేదు.[4][5] క్రోమియం(III) యొక్క జీవక్రియ చురుకైన రూపం తక్కువ-మాలిక్యులర్-వెయిట్ క్రోమియం-బైండింగ్ సబ్‌స్టాన్స్ (క్రోమోడ్యులిన్) అనే ఒలిగోపెప్టైడ్ ద్వారా శరీరంలో రవాణా చేయబడుతుందని కొన్ని అధ్యయనాలు సూచిస్తున్నాయి, ఇది ఇన్సులిన్ సిగ్నలింగ్ మార్గంలో పాత్ర పోషించవచ్చు.[4][95]

సాధారణ ఆహారాలలో క్రోమియం కంటెంట్ సాధారణంగా తక్కువగా ఉంటుంది (సర్వింగ్‌కు 1–13 మైక్రోగ్రాములు).[4][96] నేలలోని ఖనిజ కంటెంట్, పెరుగుతున్న కాలం, మొక్కల కల్టివర్, మరియు ప్రాసెసింగ్ సమయంలో కాలుష్యం వంటి తేడాల వల్ల ఆహారంలోని క్రోమియం కంటెంట్ విస్తృతంగా మారుతూ ఉంటుంది.[5][96] క్రోమియం (మరియు నికెల్) స్టెయిన్‌లెస్ స్టీల్‌లో వండిన ఆహారంలోకి లీక్ అవుతాయి, వంట పాత్రలు కొత్తగా ఉన్నప్పుడు ఈ ప్రభావం ఎక్కువగా ఉంటుంది. గంటల తరబడి వండే ఆమ్ల ఆహారాలు కూడా ఈ ప్రభావాన్ని తీవ్రతరం చేస్తాయి.[97][98]

ఆహార సిఫార్సులు

Dietary recommendations ఇవి కూడా చూడండి: Chromium deficiency క్రోమియం ఒక ముఖ్యమైన పోషకమా కాదా అనే దానిపై భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. ఆస్ట్రేలియా, న్యూజిలాండ్, భారతదేశం మరియు జపాన్ ప్రభుత్వ విభాగాలు క్రోమియంను ముఖ్యమైనదిగా పరిగణిస్తాయి,[99][100][101] అయితే యునైటెడ్ స్టేట్స్ మరియు యూరోపియన్ యూనియన్ యొక్క యూరోపియన్ ఫుడ్ సేఫ్టీ అథారిటీ దీనిని పరిగణించవు.[4][6]

యు.ఎస్. నేషనల్ అకాడమీ ఆఫ్ మెడిసిన్ (NAM) 2001లో క్రోమియం కోసం ఎస్టిమేటెడ్ యావరేజ్ రిక్వైర్మెంట్స్ (EARs) మరియు రికమెండెడ్ డైటరీ అలవెన్సెస్ (RDAs)లను అప్‌డేట్ చేసింది. క్రోమియం కోసం, EARలు మరియు RDAలను సెట్ చేయడానికి తగినంత సమాచారం లేదు, కాబట్టి దీని అవసరాలను తగినంత తీసుకోవడం (Adequate Intake - AI) కోసం అంచనాలుగా వివరించబడ్డాయి. 2001 అంచనా ప్రకారం, 14 నుండి 50 ఏళ్ల మధ్య వయస్సు గల మహిళలకు క్రోమియం యొక్క AI 25 μg/రోజు, మరియు 50 ఏళ్లు పైబడిన మహిళలకు AI 20 μg/రోజు. గర్భిణీ స్త్రీలకు AI 30 μg/రోజు, మరియు పాలిచ్చే మహిళలకు, సెట్ చేసిన AI 45 μg/రోజు. 14 నుండి 50 ఏళ్ల మధ్య వయస్సు గల పురుషులకు AI 35 μg/రోజు, మరియు 50 ఏళ్లు పైబడిన పురుషులకు AI 30 μg/రోజు. 1 నుండి 13 ఏళ్ల పిల్లలకు, AI వయస్సుతో పాటు 0.2 μg/రోజు నుండి 25 μg/రోజు వరకు పెరుగుతుంది.[4] భద్రత విషయానికొస్తే, సాక్ష్యం సరిపడా ఉన్నప్పుడు NAM విటమిన్లు మరియు ఖనిజాల కోసం టాలరబుల్ అప్పర్ ఇన్‌టేక్ లెవల్స్ (ULs)ని సెట్ చేస్తుంది. క్రోమియం విషయంలో, ఇంకా తగినంత సమాచారం లేదు, కాబట్టి ఎటువంటి UL స్థాపించబడలేదు. సమిష్టిగా, EARలు, RDAలు, AIలు మరియు ULలు డైటరీ రిఫరెన్స్ ఇన్‌టేక్ (DRI) అని పిలువబడే పోషకాహార సిఫార్సు వ్యవస్థ కోసం పారామీటర్లు.[102]

ఆస్ట్రేలియా మరియు న్యూజిలాండ్ క్రోమియంను ఒక ముఖ్యమైన పోషకంగా పరిగణిస్తాయి, పురుషులకు 35 μg/రోజు, మహిళలకు 25 μg/రోజు, గర్భిణీ స్త్రీలకు 30 μg/రోజు మరియు పాలిచ్చే మహిళలకు 45 μg/రోజు AI ఉంటుంది. తగినంత డేటా లేకపోవడం వల్ల UL సెట్ చేయబడలేదు.[99] భారతదేశం క్రోమియంను ఒక ముఖ్యమైన పోషకంగా పరిగణిస్తుంది, పెద్దలకు సిఫార్సు చేయబడిన తీసుకోవడం 33 μg/రోజు.[100] జపాన్ కూడా క్రోమియంను ఒక ముఖ్యమైన పోషకంగా పరిగణిస్తుంది, గర్భిణీ లేదా పాలిచ్చే మహిళలతో సహా పెద్దలకు 10 μg/రోజు AI ఉంటుంది. UL సెట్ చేయబడలేదు.[101]

EFSA క్రోమియంను ఒక ముఖ్యమైన పోషకంగా పరిగణించదు.[6][103][104]

లేబులింగ్

యు.ఎస్. ఆహారం మరియు డైటరీ సప్లిమెంట్ లేబులింగ్ ప్రయోజనాల కోసం, ఒక సర్వింగ్‌లోని పదార్ధం యొక్క పరిమాణం డైలీ వాల్యూ (%DV) శాతంగా వ్యక్తీకరించబడుతుంది. క్రోమియం లేబులింగ్ ప్రయోజనాల కోసం, డైలీ వాల్యూలో 100% 120 μg ఉండేది. 27 మే 2016 నాటికి, డైలీ వాల్యూ శాతం 35 μgకి సవరించబడింది, ఇది క్రోమియం తీసుకోవడం అధికారిక రికమెండెడ్ డైటరీ అలవెన్స్తో ఏకాభిప్రాయానికి రావడానికి ఉద్దేశించబడింది.[105][106] యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లోని పాత మరియు కొత్త పెద్దల డైలీ వాల్యూల పట్టిక రిఫరెన్స్ డైలీ ఇన్‌టేక్ వద్ద అందించబడింది.

క్రోమియం యొక్క సంభావ్య పోషక విలువపై పరిశోధనను మూల్యాంకనం చేసిన తర్వాత, యూరోపియన్ ఫుడ్ సేఫ్టీ అథారిటీ ఆరోగ్యవంతులలో ఆహార క్రోమియం వల్ల ఎటువంటి ప్రయోజనం లేదని నిర్ధారించింది, తద్వారా ఐరోపాలో క్రోమియం యొక్క ఆహార తీసుకోవడం కోసం సిఫార్సులను స్థాపించడానికి నిరాకరించింది.[6]

ఆహార వనరులు

యు.ఎస్. డిపార్ట్‌మెంట్ ఆఫ్ అగ్రికల్చర్ నిర్వహించే ఆహార కూర్పు డేటాబేస్‌లలో ఆహారాల క్రోమియం కంటెంట్ గురించి సమాచారం లేదు.[107] అనేక రకాల జంతు మరియు వృక్ష ఆహారాలలో క్రోమియం ఉంటుంది.[4][102] సర్వింగ్‌కు కంటెంట్ మొక్కలు పెరిగే నేలలోని క్రోమియం కంటెంట్, జంతువులకు అందించే ఆహార పదార్థాలు మరియు ప్రాసెసింగ్ పద్ధతుల ద్వారా ప్రభావితమవుతుంది, ఎందుకంటే స్టెయిన్‌లెస్ స్టీల్ పరికరాల్లో ప్రాసెస్ చేసినప్పుడు లేదా వండినప్పుడు క్రోమియం ఆహారంలోకి లీక్ అవుతుంది.[108] మెక్సికోలో నిర్వహించిన ఒక ఆహార విశ్లేషణ అధ్యయనం సగటు రోజువారీ క్రోమియం తీసుకోవడం 30 మైక్రోగ్రాములుగా నివేదించింది.[109] యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లోని సుమారు 31% మంది పెద్దలు మల్టీ-విటమిన్/మినరల్ డైటరీ సప్లిమెంట్లను తీసుకుంటారు,[110] వీటిలో తరచుగా 25 నుండి 60 మైక్రోగ్రాముల క్రోమియం ఉంటుంది.

సప్లిమెంటేషన్

క్రోమియం టోటల్ పారెంటరల్ న్యూట్రిషన్ (TPN)లో ఒక పదార్ధం, ఎందుకంటే క్రోమియం లేని TPNతో నెలల తరబడి ఇంట్రావీనస్ ఫీడింగ్ చేసిన తర్వాత లోపం ఏర్పడవచ్చు.[111] ఇది ముందస్తు శిశువుల (preterm infants) కోసం పోషకాహార ఉత్పత్తులలో కూడా జోడించబడుతుంది.[112] జీవక్రియలలో క్రోమియం యొక్క పనితీరు యంత్రాంగం అస్పష్టంగా ఉన్నప్పటికీ, యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లో క్రోమియం కలిగిన ఉత్పత్తులు 50 నుండి 1,000 μg పరిమాణంలో ప్రిస్క్రిప్షన్ లేని ఆహార పదార్ధాలుగా (dietary supplements) విక్రయించబడతాయి. యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లో సుమారు 31% మంది పెద్దలు తీసుకునే మల్టీ-విటమిన్/మినరల్ సప్లిమెంట్లలో తక్కువ మొత్తంలో క్రోమియం కూడా తరచుగా కలుపుతారు.[110] డైటరీ సప్లిమెంట్లలో ఉపయోగించే రసాయన సమ్మేళనాలలో క్రోమియం క్లోరైడ్, క్రోమియం సిట్రేట్, క్రోమియం(III) పికోలినేట్, క్రోమియం(III) పాలీనికోటినేట్ మరియు ఇతర రసాయన మిశ్రమాలు ఉన్నాయి.[4] సప్లిమెంట్ల వల్ల కలిగే ప్రయోజనం నిరూపించబడలేదు.[4][113]

గ్లూకోజ్‌పై పరిశోధన ప్రారంభం

గ్లూకోజ్ జీవక్రియను నియంత్రించే సామర్థ్యం ఉన్న మూలకంగా క్రోమియం అనే భావన 1950లలో శాస్త్రవేత్తలు ఎలుకల ఆహారాన్ని నియంత్రిస్తూ చేసిన ప్రయోగాల శ్రేణితో ప్రారంభమైంది.[114] పరిశోధకులు ఎలుకలకు క్రోమియం లోపం ఉన్న ఆహారాన్ని ఇచ్చారు, దీనివల్ల రక్తంలో పెరిగిన గ్లూకోజ్ స్థాయిలకు అవి సమర్థవంతంగా స్పందించలేకపోయాయి. ఆహారంలో క్రోమియం అధికంగా ఉండే బ్రూవర్స్ ఈస్ట్ అందించినప్పుడు, ఎలుకలు గ్లూకోజ్‌ను సమర్థవంతంగా జీవక్రియ చేయగలిగాయి, తద్వారా గ్లూకోజ్ నిర్వహణలో క్రోమియం పాత్ర ఉండవచ్చని ఆధారాలు లభించాయి.[114]

ఆమోదించబడిన మరియు తిరస్కరించబడిన ఆరోగ్య క్లెయిమ్‌లు

2005లో, U.S. ఫుడ్ అండ్ డ్రగ్ అడ్మినిస్ట్రేషన్ (FDA) క్రోమియం పికోలినేట్ కోసం ఒక అర్హత కలిగిన ఆరోగ్య క్లెయిమ్‌ను ఆమోదించింది, దీనికి నిర్దిష్ట లేబుల్ పదజాలం అవసరం:

"ఒక చిన్న అధ్యయనం ప్రకారం క్రోమియం పికోలినేట్ ఇన్సులిన్ నిరోధకత ప్రమాదాన్ని తగ్గించవచ్చని, తద్వారా టైప్ 2 డయాబెటిస్ ప్రమాదాన్ని కూడా తగ్గించవచ్చని సూచిస్తోంది. అయితే, క్రోమియం పికోలినేట్‌కు మరియు ఇన్సులిన్ నిరోధకత లేదా టైప్ 2 డయాబెటిస్‌కు మధ్య ఇటువంటి సంబంధం ఉందనేది చాలా అనిశ్చితమని FDA నిర్ధారించింది."

పిటిషన్‌లో ఇతర అంశాలలో, క్రోమియం పికోలినేట్ మరియు హృదయ సంబంధ వ్యాధులు, రెటినోపతి లేదా అసాధారణంగా అధిక రక్త చక్కెర స్థాయిల వల్ల వచ్చే మూత్రపిండాల వ్యాధుల క్లెయిమ్‌లను FDA తిరస్కరించింది.[115] మార్చి 2024 నాటికి, క్రోమియంపై ఈ తీర్పు అమలులో ఉంది.[116]

2010లో, క్రోమియం(III) పికోలినేట్ డైటరీ సప్లిమెంట్లలో ఉపయోగించడానికి హెల్త్ కెనడా ద్వారా ఆమోదించబడింది. ఆమోదించబడిన లేబులింగ్ స్టేట్‌మెంట్లలో ఇవి ఉన్నాయి: మంచి ఆరోగ్యాన్ని నిర్వహించడంలో ఒక కారకం, ఆరోగ్యకరమైన గ్లూకోజ్ జీవక్రియకు మద్దతు ఇస్తుంది, కార్బోహైడ్రేట్లను జీవక్రియ చేయడానికి శరీరానికి సహాయపడుతుంది మరియు కొవ్వులను జీవక్రియ చేయడానికి శరీరానికి సహాయపడుతుంది.[117] యూరోపియన్ ఫుడ్ సేఫ్టీ అథారిటీ (EFSA) 2010లో క్రోమియం సాధారణ మాక్రోన్యూట్రియెంట్ జీవక్రియకు మరియు సాధారణ రక్త గ్లూకోజ్ సాంద్రతను నిర్వహించడానికి దోహదపడుతుందని క్లెయిమ్‌లను ఆమోదించింది, కానీ సాధారణ శరీర బరువును నిర్వహించడం లేదా సాధించడం, లేదా అలసటను తగ్గించడం వంటి క్లెయిమ్‌లను తిరస్కరించింది.[118]

అయితే, క్రోమియం కోసం డైటరీ రిఫరెన్స్ ఇన్‌టేక్ (DRI) విలువను నిర్ణయించవచ్చో లేదో తెలుసుకోవడానికి 2014లో చేసిన అధ్యయనాల పునఃసమీక్షలో, EFSA ఇలా పేర్కొంది:[6]

"శారీరక విధులను నిర్వహించడానికి క్రోమియం కోసం ఎటువంటి సగటు అవసరం (Average Requirement) మరియు ఎటువంటి జనాభా రిఫరెన్స్ ఇన్‌టేక్ (Population Reference Intake) నిర్వచించలేమని ప్యానెల్ ముగించింది." మరియు
"ఆరోగ్యవంతులైన వ్యక్తులలో క్రోమియం తీసుకోవడం వల్ల ఎటువంటి ప్రయోజనకరమైన ప్రభావాలు ఉన్నట్లు ఆధారాలు లేవని ప్యానెల్ భావించింది. క్రోమియం కోసం తగినంత తీసుకోవడం (Adequate Intake) సెట్ చేయడం కూడా తగదని ప్యానెల్ ముగించింది."

డయాబెటిస్

క్రోమియం లేని ఇంట్రావీనస్ పోషకాహార ఉత్పత్తుల సందర్భంలో క్రోమియం లోపం గ్లూకోజ్ నిర్వహణలో సమస్యలను కలిగిస్తుందనే ఆధారాలను బట్టి,[111] క్రోమియం సప్లిమెంటేషన్ టైప్ 2 డయాబెటిస్ ఉన్నవారికి, కానీ క్రోమియం లోపం లేనివారికి ప్రయోజనం చేకూరుస్తుందా అనే దానిపై పరిశోధన ఆసక్తి పెరిగింది. నాలుగు మెటా-విశ్లేషణల ఫలితాలను పరిశీలిస్తే, ఒకటి ఉపవాస ప్లాస్మా గ్లూకోజ్ స్థాయిలలో గణాంకపరంగా గణనీయమైన తగ్గుదలని మరియు హిమోగ్లోబిన్ A1C తగ్గడంలో గణనీయమైన ధోరణి లేదని నివేదించింది.[119] రెండవది అదే విషయాన్ని నివేదించింది,[120] మూడవది రెండు కొలతలకు గణనీయమైన తగ్గుదలని నివేదించింది,[121] అయితే నాలుగవది దేనికీ ప్రయోజనం లేదని నివేదించింది.[122] 2016లో ప్రచురించబడిన ఒక సమీక్ష ఆరు మెటా-విశ్లేషణలలో ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ వాటిలో చేర్చబడిన 53 యాదృచ్ఛిక క్లినికల్ ట్రయల్స్ (randomized clinical trials) జాబితాను అందించింది. ఈ మెటా-విశ్లేషణలలో కొన్నింటిలో ఉపవాస రక్త గ్లూకోజ్ మరియు/లేదా HbA1Cలో గణాంకపరంగా గణనీయమైన తగ్గుదల ఉండవచ్చు, కానీ క్లినికల్ ఫలితాలకు సంబంధించి ఆశించేంత పెద్ద తగ్గుదల ఏ ట్రయల్స్‌లోనూ లేదని అది ముగించింది.[123]

శరీర బరువు

రెండు సిస్టమాటిక్ రివ్యూలు అధిక బరువు మరియు ఊబకాయం ఉన్నవారిలో శరీర బరువును నిర్వహించే మార్గంగా క్రోమియం సప్లిమెంట్లను పరిశీలించాయి. ఒకటి, సాధారణ సప్లిమెంట్ పదార్ధమైన క్రోమియం పికోలినేట్కు పరిమితమై, 12 వారాల కంటే ఎక్కువ కాలం జరిగిన ట్రయల్స్‌లో గణాంకపరంగా గణనీయమైన -1.1 కిలోల (2.4 పౌండ్లు) బరువు తగ్గుదలని నివేదించింది.[124] మరొకటి అన్ని క్రోమియం సమ్మేళనాలను చేర్చి, గణాంకపరంగా గణనీయమైన -0.50 కిలోల (1.1 పౌండ్లు) బరువు మార్పును నివేదించింది.[125] శరీర కొవ్వు శాతంలో మార్పు గణాంకపరంగా గణనీయతను సాధించలేదు. రెండు సమీక్షల రచయితలు ఈ స్వల్ప బరువు తగ్గుదల యొక్క క్లినికల్ ప్రాముఖ్యత అనిశ్చితంగా/నమ్మదగనిదిగా భావించారు.[124][125] యూరోపియన్ ఫుడ్ సేఫ్టీ అథారిటీ సాహిత్యాన్ని సమీక్షించి, క్లెయిమ్‌కు మద్దతు ఇవ్వడానికి తగినంత ఆధారాలు లేవని ముగించింది.[6]

క్రీడలు

క్రోమియం ఇన్సులిన్ చర్యను పెంచుతుందనే సిద్ధాంతం ఆధారంగా, కండరాల ద్రవ్యరాశి పెరగడం మరియు వ్యాయామం తర్వాత రికవరీ సమయంలో గ్లైకోజెన్ నిల్వ వేగంగా పునరుద్ధరించబడుతుందనే అంచనాలతో దీనిని క్రీడా పనితీరును మెరుగుపరిచే డైటరీ సప్లిమెంట్‌గా ప్రచారం చేస్తారు.[113][126][127] క్లినికల్ ట్రయల్స్ సమీక్ష క్రోమియం సప్లిమెంటేషన్ వ్యాయామ పనితీరును మెరుగుపరచలేదని లేదా కండరాల బలాన్ని పెంచలేదని నివేదించింది.[128] ఇంటర్నేషనల్ ఒలింపిక్ కమిటీ 2018లో హై-పెర్ఫార్మెన్స్ అథ్లెట్ల కోసం డైటరీ సప్లిమెంట్లను సమీక్షించి, అథ్లెట్లకు క్రోమియం తీసుకోవడం పెంచాల్సిన అవసరం లేదని, అలాగే శరీర కొవ్వును కోల్పోతారనే క్లెయిమ్‌లకు మద్దతు లేదని ముగించింది.[129]

మంచినీటి చేపలు

క్రోమియం కోసం సాగునీటి ప్రమాణాలు 0.1 mg/L, కానీ బంగ్లాదేశ్లోని కొన్ని నదులలో ఆ పరిమాణం కంటే ఐదు రెట్లు ఎక్కువ ఉంది. మానవ వినియోగం కోసం చేపల ప్రమాణం 1 mg/kg కంటే తక్కువ, కానీ పరీక్షించిన అనేక నమూనాలలో ఆ పరిమాణం కంటే ఐదు రెట్లు ఎక్కువ ఉంది.[130] క్రోమియం, ముఖ్యంగా హెక్సావాలెంట్ క్రోమియం, చేపలకు చాలా విషపూరితమైనది, ఎందుకంటే ఇది మొప్పల ద్వారా సులభంగా గ్రహించబడుతుంది, రక్త ప్రసరణలోకి సులభంగా ప్రవేశిస్తుంది, కణ త్వచాలను దాటుతుంది మరియు ఆహార గొలుసులో బయోకాన్సెంట్రేట్ అవుతుంది. దీనికి విరుద్ధంగా, ట్రైవాలెంట్ క్రోమియం యొక్క విషపూరితం చాలా తక్కువ, ఇది తక్కువ త్వచ పారగమ్యత మరియు తక్కువ బయోమాగ్నిఫికేషన్‌కు కారణమని చెప్పవచ్చు.[131]

క్రోమియం(VI)కు తీవ్రమైన మరియు దీర్ఘకాలిక గురికావడం చేపల ప్రవర్తన, శరీరధర్మశాస్త్రం, పునరుత్పత్తి మరియు మనుగడను ప్రభావితం చేస్తుంది. కలుషితమైన వాతావరణంలో హైపర్యాక్టివిటీ మరియు అస్థిరమైన ఈత నివేదించబడ్డాయి. గుడ్లు పొదగడం మరియు ఫింగర్లింగ్ మనుగడ ప్రభావితమవుతాయి. వయోజన చేపలలో కాలేయం, మూత్రపిండాలు, కండరాలు, ప్రేగులు మరియు మొప్పలకు హిస్టోపాథలాజికల్ నష్టం జరిగినట్లు నివేదికలు ఉన్నాయి. యంత్రాంగాలలో మ్యుటాజెనిక్ జన్యు నష్టం మరియు ఎంజైమ్ విధులలో అంతరాయాలు ఉన్నాయి.[131]

చేపలకు క్రోమియం అవసరం లేకపోవచ్చు, కానీ ఆహారంలో కొలిచిన మొత్తంలో ప్రయోజనం పొందుతాయని ఆధారాలు ఉన్నాయి. ఒక అధ్యయనంలో, జువెనైల్ చేపలు సున్నా క్రోమియం ఆహారంపై బరువు పెరిగాయి, కానీ క్రోమియం క్లోరైడ్ లేదా ఇతర సప్లిమెంట్ రకాల రూపంలో కిలో ఆహారానికి (పొడి బరువు) 500 μg క్రోమియం చేర్చడం వల్ల బరువు పెరుగుదల పెరిగింది. 2,000 μg/kg వద్ద బరువు పెరుగుదల సున్నా క్రోమియం ఆహారంతో కంటే మెరుగ్గా లేదు మరియు DNA స్ట్రాండ్ బ్రేక్‌లు పెరిగాయి.[132]

జాగ్రత్తలు

ప్రధాన వ్యాసం: Chromium toxicity

నీటిలో కరగని క్రోమియం(III) సమ్మేళనాలు మరియు క్రోమియం లోహం ఆరోగ్యానికి ప్రమాదకరమని పరిగణించబడవు, అయితే క్రోమియం(VI) యొక్క విషపూరిత మరియు క్యాన్సర్ కారక లక్షణాలు చాలా కాలంగా తెలుసు.[133] నిర్దిష్ట ట్రాన్స్‌పోర్ట్ ప్రోటీన్ యంత్రాంగాల కారణంగా, పరిమిత మొత్తంలో క్రోమియం(III) మాత్రమే కణాలలోకి ప్రవేశిస్తుంది. తీవ్రమైన నోటి విషపూరితం 50 మరియు 150 mg/kg మధ్య ఉంటుంది.[134] 2008 నాటి ఒక సమీక్ష డైటరీ సప్లిమెంట్ల ద్వారా క్రోమియం(III) యొక్క మితమైన తీసుకోవడం ఎటువంటి జన్యు-విషపూరిత ప్రమాదాన్ని కలిగించదని సూచించింది.[135] USలో, ఆక్యుపేషనల్ సేఫ్టీ అండ్ హెల్త్ అడ్మినిస్ట్రేషన్ (OSHA) కార్యాలయంలో గాలిలో పర్మిసిబుల్ ఎక్స్‌పోజర్ లిమిట్ (PEL)ని టైమ్-వెయిటెడ్ యావరేజ్ (TWA)గా 1 mg/m³గా నిర్ణయించింది. నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఫర్ ఆక్యుపేషనల్ సేఫ్టీ అండ్ హెల్త్ (NIOSH) 0.5 mg/m³, టైమ్-వెయిటెడ్ యావరేజ్ యొక్క రికమెండెడ్ ఎక్స్‌పోజర్ లిమిట్ (REL)ని సెట్ చేసింది. IDLH (జీవితానికి మరియు ఆరోగ్యానికి తక్షణ ప్రమాదకరమైన) విలువ 250 mg/m³.[136]

క్రోమియం(VI) విషపూరితం

క్రోమియం(VI) కోసం తీవ్రమైన నోటి విషపూరితం 1.5 మరియు 3.3 mg/kg మధ్య ఉంటుంది.[134] శరీరంలో, క్రోమియం(VI) కణాలలోకి ప్రవేశించే ముందే రక్తంలోనే అనేక యంత్రాంగాల ద్వారా క్రోమియం(III)గా తగ్గించబడుతుంది. క్రోమియం(III) శరీరం నుండి విసర్జించబడుతుంది, అయితే క్రోమేట్ అయాన్ రవాణా యంత్రాంగం ద్వారా కణంలోకి బదిలీ చేయబడుతుంది, దీని ద్వారా సల్ఫేట్ మరియు ఫాస్ఫేట్ అయాన్లు కూడా కణంలోకి ప్రవేశిస్తాయి. క్రోమియం(VI) యొక్క తీవ్రమైన విషపూరితం దాని బలమైన ఆక్సిడెంట్ లక్షణాల వల్ల కలుగుతుంది. ఇది రక్త ప్రవాహానికి చేరుకున్న తర్వాత, ఆక్సీకరణ ప్రతిచర్యల ద్వారా మూత్రపిండాలు, కాలేయం మరియు రక్త కణాలను దెబ్బతీస్తుంది. హీమోలిసిస్, మూత్రపిండ మరియు కాలేయ వైఫల్యం సంభవిస్తాయి. అగ్రెసివ్ డయాలసిస్ చికిత్సాపరంగా ఉండవచ్చు.[137]

క్రోమేట్ ధూళి యొక్క క్యాన్సర్ కారకత చాలా కాలంగా తెలుసు, మరియు 1890లో మొదటి ప్రచురణ క్రోమేట్ డై కంపెనీలో కార్మికులకు పెరిగిన క్యాన్సర్ ప్రమాదాన్ని వివరించింది.[138][139] క్రోమియం(VI) యొక్క జన్యు విషపూరితం (genotoxicity)ని వివరించడానికి మూడు యంత్రాంగాలను ప్రతిపాదించారు. మొదటి యంత్రాంగంలో అత్యంత రియాక్టివ్ హైడ్రాక్సిల్ రాడికల్స్ మరియు ఇతర రియాక్టివ్ రాడికల్స్ ఉన్నాయి, ఇవి క్రోమియం(VI) నుండి క్రోమియం(III)కి తగ్గడం వల్ల ఉప-ఉత్పత్తులుగా ఏర్పడతాయి. రెండవ ప్రక్రియలో కణంలో తగ్గింపు ద్వారా ఉత్పత్తి చేయబడిన క్రోమియం(V) మరియు క్రోమియం(IV) సమ్మేళనాలు నేరుగా DNAకి బంధించబడతాయి. చివరి యంత్రాంగం క్రోమియం(III) తగ్గింపు యొక్క తుది ఉత్పత్తి DNAకి బంధించబడటం వల్ల జన్యు విషపూరితం కలుగుతుందని పేర్కొంది.[140][141]

క్రోమియం లవణాలు (క్రోమేట్లు) కొంతమందిలో అలెర్జీ ప్రతిచర్యలకు కూడా కారణమవుతాయి. క్రోమేట్లను ఇతర వాటితో పాటు తోలు ఉత్పత్తులు, పెయింట్లు, సిమెంట్, మోర్టార్ మరియు యాంటీ-కొరోసివ్స్ తయారీకి తరచుగా ఉపయోగిస్తారు. క్రోమేట్లు ఉన్న ఉత్పత్తులతో సంబంధం అలెర్జీ కాంటాక్ట్ డెర్మటైటిస్ మరియు ఇరిటెంట్ డెర్మటైటిస్‌కు దారితీస్తుంది, దీని ఫలితంగా చర్మంపై పుండ్లు ఏర్పడతాయి, వీటిని కొన్నిసార్లు "క్రోమ్ అల్సర్స్" అని పిలుస్తారు. ఈ పరిస్థితి తరచుగా ఎలక్ట్రోప్లేటింగ్, టానింగ్ మరియు క్రోమ్-ఉత్పత్తి తయారీదారులలో బలమైన క్రోమేట్ ద్రావణాలకు గురైన కార్మికులలో కనిపిస్తుంది.[142][143]

పర్యావరణ సమస్యలు

క్రోమియం సమ్మేళనాలను రంగులు, పెయింట్లు, మరియు తోలు టానింగ్ సమ్మేళనాలలో ఉపయోగించినందున, ఈ సమ్మేళనాలు తరచుగా క్రియాశీల మరియు వదిలివేసిన పారిశ్రామిక సైట్‌లలోని నేల మరియు భూగర్భ జలాలలో కనిపిస్తాయి, వీటికి పర్యావరణ శుభ్రత మరియు పర్యావరణ నివారణ అవసరం. హెక్సావాలెంట్ క్రోమియం కలిగిన ప్రైమర్ పెయింట్ ఇప్పటికీ ఏరోస్పేస్ మరియు ఆటోమొబైల్ రిఫినిషింగ్ అప్లికేషన్ల కోసం విస్తృతంగా ఉపయోగించబడుతోంది.[144]

2010లో, ఎన్విరాన్‌మెంటల్ వర్కింగ్ గ్రూప్ మొదటి దేశవ్యాప్త అధ్యయనంలో 35 అమెరికన్ నగరాల్లోని తాగునీటిని అధ్యయనం చేసింది. ఈ అధ్యయనంలో నమూనా తీసుకున్న 31 నగరాల్లోని కుళాయి నీటిలో కొలవదగిన హెక్సావాలెంట్ క్రోమియం ఉన్నట్లు కనుగొనబడింది, నార్మన్, ఓక్లహోమా జాబితాలో అగ్రస్థానంలో ఉంది; 25 నగరాల్లో కాలిఫోర్నియా ప్రతిపాదిత పరిమితిని మించిన స్థాయిలు ఉన్నాయి.[145]

మరింత విషపూరితమైన హెక్సావాలెంట్ క్రోమియం రూపాన్ని నేలల్లోని సేంద్రియ పదార్థం, ఫెర్రస్ ఐరన్, సల్ఫైడ్లు మరియు ఇతర తగ్గించే ఏజెంట్ల ద్వారా తక్కువ కరిగే ట్రైవాలెంట్ ఆక్సీకరణ స్థితికి తగ్గించవచ్చు, ఇటువంటి తగ్గింపు రేట్లు ఆల్కలీన్ పరిస్థితుల కంటే ఆమ్ల పరిస్థితులలో వేగంగా ఉంటాయి. దీనికి విరుద్ధంగా, ట్రైవాలెంట్ క్రోమియంను నేలల్లో మాంగనీస్ ఆక్సైడ్లు, అంటే Mn(III) మరియు Mn(IV) సమ్మేళనాల ద్వారా హెక్సావాలెంట్ క్రోమియంకు ఆక్సీకరణం చేయవచ్చు. క్రోమియం(VI) యొక్క ద్రావణీయత మరియు విషపూరితం క్రోమియం(III) కంటే ఎక్కువగా ఉన్నందున, రెండు ఆక్సీకరణ స్థితుల మధ్య ఆక్సీకరణ-తగ్గింపు మార్పిడి నేలలు, భూగర్భ జలాలు మరియు మొక్కలలో క్రోమియం కదలిక మరియు జీవ లభ్యతపై ప్రభావాలను చూపుతుంది.[146]

గమనికలు

  1. ↑ పరివర్తన లోహాల ద్రవీభవన/మరిగే స్థానాలు సాధారణంగా క్షార లోహాలు, క్షార మృత్తిక లోహాలు మరియు అలోహాలతో పోలిస్తే ఎక్కువగా ఉంటాయి, అందుకే క్రోమియంతో పోల్చిన మూలకాల పరిధి భిన్నంగా ఉంది
  2. ↑ క్రోమియం యొక్క అత్యంత సాధారణ ఆక్సీకరణ స్థితులు బోల్డ్‌లో ఉన్నాయి. కుడి నిలువు వరుస ప్రతి ఆక్సీకరణ స్థితికి ఒక ప్రతినిధి సమ్మేళనాన్ని జాబితా చేస్తుంది.
  3. ↑ ఏ రంగు కొరండం అయినా (ఎరుపు మినహాయించి) నీలమణిగా పరిగణించబడుతుంది. కొరండం ఎరుపు రంగులో ఉంటే, అది రూబీ అవుతుంది. నీలమణులు నీలం రంగు కొరండం స్పటికాలు మాత్రమే కావాల్సిన అవసరం లేదు, ఎందుకంటే నీలమణులు పసుపు మరియు ఊదా వంటి ఇతర రంగులలో కూడా ఉండవచ్చు
  4. ↑ Cr(3+) అనేది కొరండం (అల్యూమినియం ఆక్సైడ్, Al2O3)లో Al(3+) స్థానాన్ని భర్తీ చేసినప్పుడు, క్రోమియం పరిమాణాన్ని బట్టి పింక్ సఫైర్ లేదా రూబీ ఏర్పడుతుంది.

సూచనలు

  1. ↑ (1956). "Ductility in Chromium". Nature. 178 (4533) 587. doi:10.1038/178587a0.
  2. ↑ 2.0 2.1 2.2 Reflecting power of beryllium, chromium, and several other metals. National Institute of Standards and Technology.
  3. ↑ χρῶμα ఆర్కైవ్ చేసిన కాపీ, Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, on Perseus
  4. ↑ 4.00 4.01 4.02 4.03 4.04 4.05 4.06 4.07 4.08 4.09 4.10 (2 June 2022). Chromium. Office of Dietary Supplements, US National Institutes of Health.
  5. ↑ 5.0 5.1 5.2 5.3 5.4 (January 2024). Chromium. Micronutrient Information Center, Linus Pauling Institute, Oregon State University, Corvallis.
  6. ↑ 6.0 6.1 6.2 6.3 6.4 6.5 6.6 (18 September 2014). "Scientific Opinion on Dietary Reference Values for Chromium". EFSA Journal. 12 (10) 3845. doi:10.2903/j.efsa.2014.3845.
  7. ↑ Substance Information – ECHA. echa.europa.eu.
  8. ↑ (2005). The Nature of X-Ray Photoelectron Spectra. CasaXPS.
  9. ↑ Greenwood and Earnshaw, pp. 1004–5
  10. ↑ 10.0 10.1 (1972). The infrared reflectivity of chromium and chromium-aluminium alloys. Iowa State University Digital Repository.
  11. ↑ (1969). Optical properties of chromium-manganese alloys. Iowa State University Digital Repository.
  12. ↑ 12.0 12.1 12.2 12.3 12.4 12.5 12.6 12.7 (1985). "Lehrbuch der Anorganischen Chemie". 1081–1095. Walter de Gruyter. ISBN 978-3-11-007511-3.
  13. ↑ Wallwork, GR. (1976). "The oxidation of alloys". Reports on Progress in Physics. 39 (5) 401–485. doi:10.1088/0034-4885/39/5/001.
  14. ↑ National Research Council (U.S.). Committee on Coatings. (1970). High-temperature oxidation-resistant coatings: coatings for protection from oxidation of superalloys, refractory metals, and graphite. National Academy of Sciences. ISBN 978-0-309-01769-5.
  15. ↑ (1999). "53Mn-53Cr evolution of the early solar system". Geochimica et Cosmochimica Acta. 63 (23–24) 4111–4117. doi:10.1016/S0016-7037(99)00312-9.
  16. ↑ (2009). "Fluctuations in Precambrian atmospheric oxygenation recorded by chromium isotopes". Nature. 461 (7261) 250–253. doi:10.1038/nature08266.
  17. ↑ 17.0 17.1 (2000). "Chromium occurrence in the environment and methods of its speciation". Environmental Pollution. 107 (3) 263–283. doi:10.1016/S0269-7491(99)00168-2.
  18. ↑ Puigdomenech, Ignasi Hydra/Medusa Chemical Equilibrium Database and Plotting Software ఆర్కైవ్ చేసిన కాపీ (2004) KTH Royal Institute of Technology
  19. ↑ Oxidation states (oxidation numbers). Chemguide.
  20. ↑ (2011-12-15). "Chromium: Organometallic Chemistry". Encyclopedia of Inorganic and Bioinorganic Chemistry. ISBN 978-1-119-95143-8. doi:10.1002/9781119951438.eibc0042..
  21. ↑ Chromium(III) compounds. National Pollutant Inventory.
  22. ↑ (31 July 2002). NMR structural characterization of the reduction of chromium(VI) to chromium(III) by cytochrome c7. Protein Data Bank. (1LM2). doi:10.2210/pdb1LM2/pdb.
  23. ↑ Luther, George W.. (2016). Inorganic Chemistry for Geochemistry & Environmental Sciences: Fundamentals & Applications. 244. John Wiley & Sons. ISBN 978-1-118-85137-1.
  24. ↑ (2020-02-19). "Incorporation of CrIII into a Keggin Polyoxometalate as a Chemical Strategy to Stabilize a Labile {CrIIIO4} Tetrahedral Conformation and Promote Unattended Single-Ion Magnet Properties". Journal of the American Chemical Society. 142 (7) 3336–3339. doi:10.1021/jacs.9b12797.
  25. ↑ Rai, D; Sass, BM & Moore, DA (1987) Chromium(III) hydrolysis constants and solubility of chromium(III) hydroxide Inorganic Chemistry 26:345-349 https://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/ic00250a002
  26. ↑ Seppelt, Konrad. (2015-01-28). "Molecular Hexafluorides". Chemical Reviews. 115 (2) 1296–1306. doi:10.1021/cr5001783.
  27. ↑ (1993). Multiple Bonds Between Metal Atoms. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-855649-7.
  28. ↑ Haxhillazi, Gentiana. (2003). Preparation, Structure and Vibrational Spectroscopy of Tetraperoxo Complexes of CrV+, VV+, NbV+ and TaV+. University of Siegen.
  29. ↑ (1989-06-01). "Structure and reactivity of chromium(4+) tert-butoxide". Inorganic Chemistry. 28 (12) 2431–2434. doi:10.1021/ic00311a035.
  30. ↑ (2005). "Synthesis of a stable compound with fivefold bonding between two chromium(I) centers". Science. 310 (5749) 844–847. doi:10.1126/science.1116789.
  31. ↑ Emsley, John. (2001). Nature's Building Blocks: An A–Z Guide to the Elements. 495–498. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-850340-8.
  32. ↑ John Rieuwerts. (14 July 2017). The Elements of Environmental Pollution. Taylor & Francis. ISBN 978-1-135-12679-7.
  33. ↑ 33.0 33.1 33.2 National Research Council (U.S.). Committee on Biologic Effects of Atmospheric Pollutants. (1974). Chromium. National Academy of Sciences. ISBN 978-0-309-02217-0.
  34. ↑ Champion, Marc. (11 Jan 2018). How a Trump SoHo Partner Ended Up With Toxic Mining Riches From Kazakhstan. Bloomberg.com.
  35. ↑ 35.0 35.1 35.2 35.3 Papp, John F. Mineral Yearbook 2015: Chromium. United States Geological Survey.
  36. ↑ Fleischer, Michael. (1982). New Mineral Names. American Mineralogist. 67 854–860.
  37. ↑ Chromium ఆర్కైవ్ చేసిన కాపీ (with location data), Mindat.
  38. ↑ Chromium from Udachnaya-Vostochnaya pipe, Daldyn, Daldyn-Alakit kimberlite field, Saha Republic (Sakha Republic; Yakutia), Eastern-Siberian Region, Russia ఆర్కైవ్ చేసిన కాపీ, Mindat.
  39. ↑ (2005). "Natural Occurrence of Hexavalent Chromium in the Aromas Red Sands Aquifer, California". Environmental Science and Technology. 39 (15) 5505–5511. doi:10.1021/es048835n.
  40. ↑ "Chromium(VI) Handbook". CRC Press. ISBN 978-1-56670-608-7.
  41. ↑ (4 April 2019). Ancient advanced weapon technology theory debunked by new research. National Geographic.
  42. ↑ (4 April 2019). Terracotta Army Preservation Mystery Solved by Scientists. Newsweek.
  43. ↑ Meyer, RJ. (1962). "Chrom: Teil A – Lieferung 1. Geschichtliches · Vorkommen · Technologie · Element bis Physikalische Eigenschaften". Springer Berlin Heidelberg Imprint Springer. ISBN 978-3-662-11865-8.
  44. ↑ (1766). De Nova Minerae Plumbi Specie Crystallina Rubra, Epistola.
  45. ↑ 45.0 45.1 45.2 Guertin, Jacques. (2005). Chromium (VI) Handbook. 7–11. CRC Press. ISBN 978-1-56670-608-7.
  46. ↑ (1932). "The discovery of the elements. V. Chromium, molybdenum, tungsten and uranium". Journal of Chemical Education. 9 (3) 459–73. doi:10.1021/ed009p459.
  47. ↑ (30 April 2014). Chromite mining. Oregon Encyclopedia.
  48. ↑ Vauquelin, Louis Nicolas. (1798). Memoir on a New Metallic Acid which exists in the Red Lead of Siberia. Journal of Natural Philosophy, Chemistry, and the Arts. 3 145–146.
  49. ↑ Glenn, William. (1895). Chrome in the Southern Appalachian Region. Transactions of the American Institute of Mining, Metallurgical and Petroleum Engineers. 25 482.
  50. ↑ van der Krogt, Peter. Chromium.
  51. ↑ Soldier's Delight, Baltimore Country. Maryland Department of Natural Resources.
  52. ↑ Klasikten Moderne Osmanlı Ekonomisi. 240. Kronik Kitap.
  53. ↑ 53.0 53.1 53.2 (1993). Nickel and Chromium Plating. 9–12. Woodhead Publishing. ISBN 978-1-85573-081-6.
  54. ↑ 54.0 54.1 54.2 54.3 Papp, John F.. (2006). Industrial Minerals & Rocks: Commodities, Markets, and Uses. SME. ISBN 978-0-87335-233-8.
  55. ↑ Papp, John F.. Mineral Yearbook 2002: Chromium. United States Geological Survey.
  56. ↑ Mineral Commodity Summaries 2025 - Chromium.
  57. ↑ (4 Aug 2010). Environmental Forensics: Contaminant Specific Guide. Academic Press. ISBN 978-0-08-049478-4.
  58. ↑ Davis, JR. (2000). Alloy digest sourcebook: stainless steels. 1–5. ASM International. ISBN 978-0-87170-649-2.
  59. ↑ Bhadeshia, HK. Nickel-Based Superalloys. University of Cambridge.
  60. ↑ (1990). "Chromium, Nickel and Welding". IARC Monographs. 49 49–50.
  61. ↑ (5 March 2013). Stainless Steel Grade 332 (UNS S33200). AZoNetwork.
  62. ↑ (3 July 2013). Super Alloy INCOLOY Alloy 800 (UNS N08800). AZoNetwork.
  63. ↑ (November 1942). Manual On Uniform Traffic Control Devices (War Emergency Edition). 52. American Associan of State Highway Officials.
  64. ↑ State Department, United States. Allied Relations and Negotiations with Turkey.
  65. ↑ (2002-08-15). Thermal Spraying versus Hard Chrome Plating. Azo Materials.
  66. ↑ Edwards, J. (1997). "Coating and Surface Treatment Systems for Metals". 66–71. Finishing Publications Ltd. and ASMy International. ISBN 978-0-904477-16-0.
  67. ↑ (2001). "Effects of chromate and chromate conversion coatings on corrosion of aluminum alloy 2024-T3". Surface and Coatings Technology. 140 (1) 51–57. doi:10.1016/S0257-8972(01)01003-9.
  68. ↑ (1994). ASM Handbook: Surface Engineering. ASM International. ISBN 978-0-87170-384-2.
  69. ↑ Gettens, Rutherford John. (1966). Painting Materials: A Short Encyclopaedia. 105–106. Courier Dover Publications. ISBN 978-0-486-21597-6.
  70. ↑ Gerd Anger et al. "Chromium Compounds" Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry 2005, Wiley-VCH, Weinheim. 10.1002/14356007.a07_067
  71. ↑ (2004). The chemistry and physics of coatings. 287–. Royal Society of Chemistry. ISBN 978-0-85404-604-1.
  72. ↑ (1964). The chromium position in ruby. Zeitschrift für Kristallographie. 120 (4–5) 359–363. doi:10.1524/zkri.1964.120.4-5.359.
  73. ↑ (2004). Handbook of Laser Technology and Applications: Laser design and laser systems. 323–. CRC Press. ISBN 978-0-7503-0963-9.
  74. ↑ 74.0 74.1 (2001). "Leaching of chromated copper arsenate wood preservatives: a review". Environmental Pollution. 111 (1) 53–66. doi:10.1016/S0269-7491(00)00030-0.
  75. ↑ (1997). "A Conformational Study of Collagen as Affected by Tanning Procedures". Journal of the American Leather Chemists Association. 92 225–233.
  76. ↑ (2003). "Sustaining tanning process through conservation, recovery and better utilization of chromium". Resources, Conservation and Recycling. 38 (3) 185–212. doi:10.1016/S0921-3449(02)00151-9.
  77. ↑ (9 December 2015). "A Chrome-Free and Chrome-Less Tanning System Based on the Hyperbranched Polymer". ACS Sustainable Chemistry & Engineering. 4 (3) 701–707. doi:10.1021/acssuschemeng.5b00917.
  78. ↑ (1997). "Occurrences, Uses, and Properties of Chromium". Regulatory Toxicology and Pharmacology. 26 (1) S3–S7. doi:10.1006/rtph.1997.1132.
  79. ↑ (1999). Olefin polymerization over supported chromium oxide catalysts. Catalysis Today. 51 (2) 215–221. doi:10.1016/S0920-5861(99)00046-2.
  80. ↑ (1989). Catalyst Handbook. Taylor & Francis. ISBN 978-0-7234-0857-4.
  81. ↑ (1995). "Water-gas shift reaction: Finding the mechanistic boundary". Catalysis Today. 23 43–58. doi:10.1016/0920-5861(94)00135-O.
  82. ↑ Mallinson, John C.. (1993). The foundations of magnetic recording. 32. Academic Press. ISBN 978-0-12-466626-9.
  83. ↑ (30 November 2011). Advances in CMP Polishing Technologies. 60–. William Andrew. ISBN 978-1-4377-7860-1.
  84. ↑ (2002). "Chromium-based regulations and greening in metal finishing industries in the USA". Environmental Science & Policy. 5 (2) 121–133. doi:10.1016/S1462-9011(02)00028-X.
  85. ↑ (3 June 2019). Oxidizing Agents. LibreTexts.
  86. ↑ (1994). Vacuum Sealing Techniques. 118–. Springer Science & Business Media. ISBN 978-1-56396-259-2.
  87. ↑ (27 October 2008). Determination of iron using potassium dichromate: Redox indicators. The Department of Chemistry UWI, Jamaica.
  88. ↑ Garverick, Linda. (1994). Corrosion in the Petrochemical Industry. ASM International. ISBN 978-0-87170-505-1.
  89. ↑ Shahid Ul-Islam. (18 July 2017). Plant-Based Natural Products: Derivatives and Applications. 74–. Wiley. ISBN 978-1-119-42388-1.
  90. ↑ (6 June 2020). Why Are New Airplanes Green?.
  91. ↑ (2013). "Interrelations between Essential Metal Ions and Human Diseases". 13 171–198. Springer. ISBN 978-94-007-7499-5. doi:10.1007/978-94-007-7500-8_6.
  92. ↑ (2019). "Essential Metals in Medicine:Therapeutic Use and Toxicity of Metal Ions in the Clinic; In: Metal Ions in Life Sciences". Metal Ions in Life Sciences. 19 231–251. ISBN 978-3-11-052691-2. doi:10.1515/9783110527872-015.
  93. ↑ (2012). "Chromium and genomic stability". Mutation Research/Fundamental and Molecular Mechanisms of Mutagenesis. 733 (1–2) 78–82. doi:10.1016/j.mrfmmm.2011.12.002.
  94. ↑ (Feb 2001). ToxFAQs: Chromium. Agency for Toxic Substances & Disease Registry, Centers for Disease Control and Prevention.
  95. ↑ (2015). "Is the Pharmacological Mode of Action of Chromium(III) as a Second Messenger?". Biological Trace Element Research. 166 (1) 7–12. doi:10.1007/s12011-015-0231-9.
  96. ↑ 96.0 96.1 (2011). "Evaluation of the comprehensiveness and reliability of the chromium composition of foods in the literature". Journal of Food Composition and Analysis. 24 (8) 1147–1152. doi:10.1016/j.jfca.2011.04.006.
  97. ↑ Kamerud KL. (2013). "Stainless steel leaches nickel and chromium into foods during cooking". Journal of Agricultural and Food Chemistry. 61 (39) 9495–9501. doi:10.1021/jf402400v.
  98. ↑ Flint GN. (1997). "Purity of food cooked in stainless steel utensils". Food Additives and Contaminants. 14 (2) 115–126. doi:10.1080/02652039709374506.
  99. ↑ 99.0 99.1 (2014). Chromium. Nutrient Reference Values for Australia and New Zealand.
  100. ↑ 100.0 100.1 Nutrient Requirements and Recommended Dietary Allowances for Indians: A Report of the Expert Group of the Indian Council of Medical Research. pp.283–295 (2009).
  101. ↑ 101.0 101.1 (2015). DRIs for Chromium (μg/day). Overview of Dietary Reference Intakes for Japanese. 41.
  102. ↑ 102.0 102.1 (2001). Chromium. IN: Dietary Reference Intakes for Vitamin A, Vitamin K, Arsenic, Boron, Chromium, Chromium, Iodine, Iron, Manganese, Molybdenum, Nickel, Silicon, Vanadium, and Chromium. Institute of Medicine (U.S.) Panel on Micronutrients, National Academy Press. 197–223.
  103. ↑ (2017). Overview on Dietary Reference Values for the EU population as derived by the EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies.
  104. ↑ (2006). Tolerable Upper Intake Levels For Vitamins And Minerals. European Food Safety Authority.
  105. ↑ Federal Register May 27, 2016 Food Labeling: Revision of the Nutrition and Supplement Facts Labels. FR page 33982.
  106. ↑ Daily Value Reference of the Dietary Supplement Label Database (DSLD). Dietary Supplement Label Database (DSLD).
  107. ↑ (April 2018). USDA Food Composition Databases. United States Department of Agriculture Agricultural Research Service.
  108. ↑ (1992). "Chromium content of foods and diets". Biological Trace Element Research. 32 (1–3) 9–18. doi:10.1007/BF02784582.
  109. ↑ (2001). "Chromium content in foods and dietary intake estimation in the Northwest of Mexico". Arch Latinoam Nutr. 51 (1) 105–110.
  110. ↑ 110.0 110.1 (11 October 2017). "Trends in Dietary Supplement Use Among US Adults From 1999–2012". JAMA. 316 (14) 1464–1474. doi:10.1001/jama.2016.14403.
  111. ↑ 111.0 111.1 (6 April 2014). "Parenteral trace element provision: recent clinical research and practical conclusions". European Journal of Clinical Nutrition. 70 (8) 886–893. doi:10.1038/ejcn.2016.53.
  112. ↑ (February 2015). "Review of trace mineral requirements for preterm infants: What are the current recommendations for clinical practice?". Nutrition in Clinical Practice. 30 (1) 44–58. doi:10.1177/0884533614563353.
  113. ↑ 113.0 113.1 (2010). "Chromium: Celebrating 50 years as an essential element?". Dalton Transactions. 39 (16) 3787–3794. doi:10.1039/B920480F.
  114. ↑ 114.0 114.1 (1959). "Chromium(III) and the glucose tolerance factor". Archives of Biochemistry and Biophysics. 85 292–95. doi:10.1016/0003-9861(59)90479-5.
  115. ↑ FDA Qualified Health Claims: Letters of Enforcement Discretion, Letters of Denial U.S. Food and Drug Administration, Docket #2004Q-0144 (August 2005).
  116. ↑ (28 March 2024). Qualified Health Claims: Letters of Enforcement Discretion. US Food and Drug Administration.
  117. ↑ (9 December 2009). Monograph: Chromium (from Chromium picolinate). Health Canada.
  118. ↑ Scientific Opinion on the substantiation of health claims related to chromium and contribution to normal macronutrient metabolism (ID 260, 401, 4665, 4666, 4667), maintenance of normal blood glucose concentrations (ID 262, 4667), contribution to the maintenance or achievement of a normal body weight (ID 339, 4665, 4666), and reduction of tiredness and fatigue (ID 261) pursuant to Article 13(1) of Regulation (EC) No 1924/2006 ఆర్కైవ్ చేసిన కాపీ European Food Safety Authority EFSA J 2010;8(10)1732.
  119. ↑ (2016). "[Chromium supplementation in patients with type 2 diabetes and high risk of type 2 diabetes: a meta-analysis of randomized controlled trials]". Nutr Hosp. 33 (1) 27. doi:10.20960/nh.v33i1.27.
  120. ↑ (2013). "Effect of chromium on glucose and lipid profiles in patients with type 2 diabetes; a meta-analysis review of randomized trials". J Pharm Pharm Sci. 16 (1) 99–114. doi:10.18433/J3G022.
  121. ↑ (17 March 2013). "Systematic review and meta-analysis of the efficacy and safety of chromium supplementation in diabetes". J Clin Pharm Ther. 39 (3) 292–306. doi:10.1111/jcpt.12147.
  122. ↑ (January 2014). "Improved meta-analytic methods show no effect of chromium supplements on fasting glucose". Biol Trace Elem Res. 157 (1) 1–8. doi:10.1007/s12011-013-9863-9.
  123. ↑ (30 May 2016). "Chromium supplements for glycemic control in type 2 diabetes: limited evidence of effectiveness". Nutrition Reviews. 74 (7) 455–468. doi:10.1093/nutrit/nuw011.
  124. ↑ 124.0 124.1 (2013). "Chromium picolinate supplementation for overweight or obese adults". Cochrane Database Syst Rev. 2013 (11). doi:10.1002/14651858.CD010063.pub2.
  125. ↑ 125.0 125.1 (2013). "Chromium supplementation in overweight and obesity: a systematic review and meta-analysis of randomized clinical trials". Obes Rev. 14 (6) 496–507. doi:10.1111/obr.12026.
  126. ↑ (1992). "Efficacy of chromium supplementation in athletes: emphasis on anabolism". International Journal of Sport Nutrition. 2 (2) 111–122. doi:10.1123/ijsn.2.2.111.
  127. ↑ (2003). "The potential value and toxicity of chromium picolinate as a nutritional supplement, weight loss agent and muscle development agent". Sports Med. 33 (3) 213–230. doi:10.2165/00007256-200333030-00004.
  128. ↑ (2008). "Supplements and sports". Am Fam Physician. 78 (9) 1039–1046.
  129. ↑ (2018). "IOC Consensus Statement: Dietary Supplements and the High-Performance Athlete". International Journal of Sport Nutrition and Exercise Metabolism. 28 (2) 104–125. doi:10.1123/ijsnem.2018-0020.
  130. ↑ (2018). "Heavy Metal and Metalloid Pollution of Soil, Water and Foods in Bangladesh: A Critical Review". International Journal of Environmental Research and Public Health. 15 (12) 2825. doi:10.3390/ijerph15122825.
  131. ↑ 131.0 131.1 (2018). "A comprehensive review on chromium induced alterations in fresh water fishes". Toxicol Rep. 5 440–447. doi:10.1016/j.toxrep.2018.03.007.
  132. ↑ (2012). "The efficacy of chromium as a growth enhancer for mirror carp (Cyprinus carpio L): an integrated study using biochemical, genetic, and histological responses". Biol Trace Elem Res. 148 (2) 187–197. doi:10.1007/s12011-012-9354-4.
  133. ↑ (1999). "Chromium". Clinical Toxicology. 37 (2) 173–194. doi:10.1081/CLT-100102418.
  134. ↑ 134.0 134.1 (1992). "The toxicology of chromium with respect to its chemical speciation: A review". Journal of Applied Toxicology. 13 (3) 217–224. doi:10.1002/jat.2550130314.
  135. ↑ (2008). "Trivalent Chromium: Assessing the Genotoxic Risk of an Essential Trace Element and Widely Used Human and Animal Nutritional Supplement". Critical Reviews in Toxicology. 38 (3) 173–190. doi:10.1080/10408440701845401.
  136. ↑ 0141
  137. ↑ (2001). "Mechanisms of chromium toxicity, carcinogenicity and allergenicity: Review of the literature from 1985 to 2000". Human & Experimental Toxicology. 20 (9) 439–451. doi:10.1191/096032701682693062.
  138. ↑ Newman, D.. (1890). "A case of adeno-carcinoma of the left inferior turbinated body, and perforation of the nasal septum, in the person of a worker in chrome pigments". Glasgow Medical Journal. 33 469–470.
  139. ↑ Langard, S. (1990). "One Hundred Years of Chromium and Cancer: A Review of Epidemiological Evidence and Selected Case Reports". American Journal of Industrial Medicine. 17 (2) 189–214. doi:10.1002/ajim.4700170205.
  140. ↑ (1993). "Mechanisms of chromium carcinogenicity and toxicity". Critical Reviews in Toxicology. 23 (3) 255–281. doi:10.3109/10408449309105012.
  141. ↑ (2011). Methods to Develop Inhalation Cancer Risk Estimates for Chromium and Nickel Compounds. U.S. Environmental Protection Agency, Office of Air Quality Planning and Standards, Health and Environmental Impacts Division.
  142. ↑ Ngan, V. (2002). Chrome Allergy. DermNet NZ.
  143. ↑ (2000). "Investigation of the threshold for allergic reactivity to chromium". Contact Dermatitis. 44 (2) 70–74. doi:10.1034/j.1600-0536.2001.440202.x.
  144. ↑ Baselt, Randall C. (2008). "Disposition of Toxic Drugs and Chemicals in Man". 305–307. Biomedical Publications. ISBN 978-0-9626523-7-0.
  145. ↑ (19 December 2010). US water has large amounts of likely carcinogen: study. Yahoo News.
  146. ↑ James, Bruce. (1996). "The challenge of remediating chromium-contaminated soil". Environmental Science and Technology. 30 (6) 248A–251A. doi:10.1021/es962269h.

సాధారణ గ్రంథ పట్టిక

బాహ్య లింకులు

chromium

మూలం: ఇంగ్లీష్ వికీపీడియాలోని “Chromium” వ్యాసానికి అనువాదం. మూల వ్యాసం: https://en.wikipedia.org/wiki/Chromium ఈ అనువాదం స్వయంచాలకంగా రూపొందించబడింది.

Retrieved from "https://ltrc.sciwiki.in/index.php?title=క్రోమియం&oldid=943"