లిథియం

From LTRC
Revision as of 18:45, 28 September 2026 by Abhinaya (talk | contribs) (ఇంగ్లీష్ వికీపీడియాలోని “Lithium” వ్యాసానికి తెలుగు అనువాదం)

లిథియం (గ్రీకు భాషలోని λίθος, líthos, రాయి నుండి వచ్చింది) అనేది ఒక రసాయన మూలకం; దీని రసాయన సంకేతం Li మరియు పరమాణు సంఖ్య 3. ఇది మెత్తని, వెండి-తెలుపు రంగులో ఉండే ఒక క్షార లోహం. ప్రామాణిక పరిస్థితులలో, ఇది అత్యంత తక్కువ సాంద్రత కలిగిన లోహం మరియు అత్యంత తక్కువ సాంద్రత కలిగిన ఘన మూలకం. అన్ని క్షార లోహాల వలె, లిథియం అత్యంత చర్యాశీలత మరియు మండే స్వభావం కలిగి ఉంటుంది, కాబట్టి దీనిని శూన్యంలో, జడ వాతావరణంలో లేదా శుద్ధి చేసిన కిరోసిన్[1] లేదా మినరల్ ఆయిల్ వంటి జడ ద్రవాలలో నిల్వ చేయాలి. ఇది స్వచ్ఛంగా ఉన్నప్పుడు లోహపు మెరుపును ప్రదర్శిస్తుంది, కానీ గాలిలో త్వరగా తుప్పు పట్టి మందపాటి వెండి-బూడిద రంగులోకి, ఆపై నల్లని రంగులోకి మారుతుంది. ఇది ప్రకృతిలో స్వేచ్ఛా స్థితిలో లభించదు, ప్రధానంగా పెగ్మటైట్ ఖనిజాల రూపంలో లభిస్తుంది, ఇవి ఒకప్పుడు లిథియంకు ప్రధాన వనరుగా ఉండేవి. అయాన్‌గా దీని ద్రావణీయత కారణంగా, ఇది సముద్రపు నీటిలో ఉంటుంది మరియు సాధారణంగా ఉప్పునీటి మడుగుల (brines) నుండి సేకరించబడుతుంది. లిథియం లోహాన్ని లిథియం క్లోరైడ్ మరియు పొటాషియం క్లోరైడ్ మిశ్రమం నుండి విద్యుద్విశ్లేషణ ద్వారా వేరు చేస్తారు.

లిథియం పరమాణువు యొక్క కేంద్రకం అస్థిరతకు దగ్గరగా ఉంటుంది, ఎందుకంటే ప్రకృతిలో లభించే రెండు స్థిరమైన లిథియం ఐసోటోపులు అన్ని స్థిరమైన న్యూక్లైడ్ల కంటే తక్కువ బంధన శక్తిని కలిగి ఉంటాయి. దీని సాపేక్ష కేంద్రక అస్థిరత కారణంగా, లిథియం కేంద్రకాలు చాలా తేలికగా ఉన్నప్పటికీ, సౌర కుటుంబంలో మొదటి 34 రసాయన మూలకాలలో 28 కంటే తక్కువ సాధారణంగా ఉంటుంది: భారీ కేంద్రకాలు తక్కువ సాధారణంగా ఉంటాయనే ధోరణికి ఇది ఒక మినహాయింపు.[2] సంబంధిత కారణాల వల్ల, కేంద్రక భౌతిక శాస్త్రంలో లిథియంకు ముఖ్యమైన ఉపయోగాలు ఉన్నాయి. 1932లో లిథియం పరమాణువులను హీలియంగా మార్చడం మొదటి పూర్తి మానవ-నిర్మిత కేంద్రక చర్య, మరియు లిథియం డ్యూటెరైడ్ స్టేజ్డ్ థర్మోన్యూక్లియర్ ఆయుధాలలో సంలీన ఇంధనంగా పనిచేస్తుంది.[3]

లిథియం మరియు దాని సమ్మేళనాలు వేడిని తట్టుకునే గాజు మరియు సిరామిక్లు, లిథియం గ్రీజు లూబ్రికెంట్లు, ఇనుము, ఉక్కు మరియు అల్యూమినియం ఉత్పత్తిలో ఫ్లక్స్ సంకలనాలు, లిథియం మెటల్ బ్యాటరీలు మరియు లిథియం-అయాన్ బ్యాటరీలతో సహా అనేక పారిశ్రామిక అనువర్తనాలను కలిగి ఉన్నాయి. బ్యాటరీలు మాత్రమే లిథియం ఉత్పత్తిలో ముప్పావు వంతు కంటే ఎక్కువ వినియోగిస్తాయి.[4]

లిథియం జీవ వ్యవస్థలలో తక్కువ మొత్తంలో ఉంటుంది. లిథియం-ఆధారిత మందులు బైపోలార్ డిజార్డర్ వంటి మానసిక అనారోగ్యాల చికిత్సలో మూడ్ స్టెబిలైజర్ మరియు యాంటిడిప్రెసెంట్గా ఉపయోగపడతాయి.

ధర్మాలు

పరమాణు మరియు భౌతిక ధర్మాలు

క్షార లోహాలను వాటి ప్రధాన మూలకమైన లిథియం పేరు మీద లిథియం కుటుంబం అని కూడా పిలుస్తారు. ఇతర క్షార లోహాల వలె (అవి సోడియం (Na), పొటాషియం (K), రుబిడియం (Rb), సీసియం (Cs), మరియు ఫ్రాన్సియం (Fr)), లిథియం ఒకే ఒక వేలెన్స్ ఎలక్ట్రాన్ను కలిగి ఉంటుంది, ఇది ద్రావణాల సమక్షంలో Li+ని ఏర్పరచడానికి సులభంగా విడుదలవుతుంది.[5] దీని కారణంగా, లిథియం వేడి మరియు విద్యుత్తుకు మంచి వాహకం మరియు రసాయనికంగా చురుకైనది, అయితే ఇది క్షార లోహాలలో తక్కువ చర్యాశీలత కలిగినది. లిథియం యొక్క తక్కువ చర్యాశీలతకు కారణం దాని వేలెన్స్ ఎలక్ట్రాన్ దాని కేంద్రకానికి దగ్గరగా ఉండటం (మిగిలిన రెండు ఎలక్ట్రాన్లు 1s ఆర్బిటాల్‌లో ఉంటాయి, ఇవి చాలా తక్కువ శక్తిని కలిగి ఉంటాయి మరియు రసాయన బంధాలలో పాల్గొనవు).[5] ద్రవ లిథియం దాని ఘన రూపం కంటే గణనీయంగా ఎక్కువ చర్యాశీలతను కలిగి ఉంటుంది.[6][7]

లిథియం లోహం కత్తితో కోయగలిగేంత మెత్తగా ఉంటుంది. ఇది వెండి-తెలుపు రంగులో ఉంటుంది. గాలిలో ఇది లిథియం ఆక్సైడ్గా ఆక్సీకరణం చెందుతుంది.[5] దీని ద్రవీభవన స్థానం 180.50 C[8] మరియు దీని బాష్పీభవన స్థానం 1342 C[8] రెండూ అన్ని క్షార లోహాలలో అత్యధికం.

ప్రామాణిక పరిస్థితులలో అన్ని లోహాలలో లిథియం అత్యల్ప సాంద్రత (0.534 g/cm3) కలిగి ఉంటుంది.[9] లిథియం తేలికపాటి హైడ్రోకార్బన్ నూనెలపై తేలగలదు మరియు నీటిపై తేలగల మూడు లోహాలలో ఇది ఒకటి, మిగిలిన రెండు సోడియం మరియు పొటాషియం.

లిథియం యొక్క ఉష్ణ వ్యాకోచ గుణకం అల్యూమినియం కంటే రెట్టింపు మరియు ఇనుము కంటే దాదాపు నాలుగు రెట్లు ఉంటుంది.[10] లిథియం ప్రామాణిక పీడనం వద్ద 400 μK కంటే తక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్ద అతివాహకత (superconductive)ను ప్రదర్శిస్తుంది[11] మరియు చాలా ఎక్కువ పీడనాల వద్ద (>20 GPa) అధిక ఉష్ణోగ్రతల వద్ద (9 K కంటే ఎక్కువ) అతివాహకతను ప్రదర్శిస్తుంది.[12] 70 K కంటే తక్కువ ఉష్ణోగ్రతల వద్ద, లిథియం, సోడియం వలె, డిఫ్యూజన్‌లెస్ ఫేజ్ మార్పులకు లోనవుతుంది. 4.2 K వద్ద ఇది రోంబోహెడ్రల్ క్రిస్టల్ సిస్టమ్ను (తొమ్మిది-పొరల పునరావృత అంతరంతో) కలిగి ఉంటుంది; అధిక ఉష్ణోగ్రతల వద్ద ఇది ఫేస్-సెంటర్డ్ క్యూబిక్ మరియు ఆపై బాడీ-సెంటర్డ్ క్యూబిక్గా మారుతుంది. ద్రవ-హీలియం ఉష్ణోగ్రతల వద్ద (4 K) రోంబోహెడ్రల్ నిర్మాణం ఎక్కువగా ఉంటుంది.[13] అధిక పీడనాల వద్ద లిథియం కోసం బహుళ అలోట్రోపిక్ రూపాలు గుర్తించబడ్డాయి.[14]

లిథియం 3.58 కిలోజూల్స్ పర్ కిలోగ్రామ్-కెల్విన్ యొక్క ద్రవ్యరాశి విశిష్ట ఉష్ణ సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉంటుంది, ఇది అన్ని ఘనపదార్థాలలో అత్యధికం.[15][16] దీని కారణంగా, లిథియం లోహాన్ని తరచుగా ఉష్ణ బదిలీ అనువర్తనాల కోసం శీతలీకరణి (coolant)లలో ఉపయోగిస్తారు.[15]

ఐసోటోపులు

ప్రధాన వ్యాసం: లిథియం ఐసోటోపులు ప్రకృతిలో లభించే లిథియం రెండు స్థిరమైన ఐసోటోపులు, 6Li మరియు 7Li లతో కూడి ఉంటుంది, వీటిలో 7Li ఎక్కువ సమృద్ధిగా (95.15% సహజ సమృద్ధి) ఉంటుంది.ref రెండు సహజ ఐసోటోపులు కేంద్రకానికి తక్కువ కేంద్రక బంధన శక్తిని కలిగి ఉంటాయి (ఆవర్తన పట్టికలోని పొరుగు మూలకాలైన హీలియం మరియు బెరీలియంతో పోలిస్తే); కేంద్రక విచ్ఛిత్తి ద్వారా నికర శక్తిని ఉత్పత్తి చేయగల ఏకైక తక్కువ సంఖ్య కలిగిన మూలకం లిథియం. రెండు లిథియం కేంద్రకాలు హైడ్రోజన్-1, డ్యూటీరియం మరియు హీలియం-3 మినహా మరే ఇతర స్థిరమైన న్యూక్లైడ్ల కంటే తక్కువ బంధన శక్తులను కలిగి ఉంటాయి.[17] దీని ఫలితంగా, పరమాణు బరువులో చాలా తేలికగా ఉన్నప్పటికీ, లిథియం సౌర కుటుంబంలో మొదటి 34 రసాయన మూలకాలలో 28 కంటే తక్కువ సాధారణంగా ఉంటుంది.[2] ఏడు రేడియో ఐసోటోపులు గుర్తించబడ్డాయి, వీటిలో అత్యంత స్థిరమైనవి 838 ms అర్థ జీవిత కాలం కలిగిన 8Li మరియు 178 ms అర్థ జీవిత కాలం కలిగిన 9Li. మిగిలిన అన్ని రేడియోధార్మిక ఐసోటోపులు 8.6 ms కంటే తక్కువ అర్థ జీవిత కాలాలను కలిగి ఉన్నాయి. అత్యల్ప కాలం జీవించే ఐసోటోపు 4Li, ఇది ప్రోటాన్ ఉద్గారం ద్వారా క్షీణిస్తుంది మరియు 7.6 × 10−23 s అర్థ జీవిత కాలాన్ని కలిగి ఉంటుంది.[18] 6Li ఐసోటోపు బేసి సంఖ్యలో ప్రోటాన్లు మరియు బేసి సంఖ్యలో న్యూట్రాన్లు కలిగిన ఐదు స్థిరమైన న్యూక్లైడ్లలో ఒకటి, ఇతర నాలుగు స్థిరమైన బేసి-బేసి న్యూక్లైడ్లు హైడ్రోజన్-2, బోరాన్-10, నైట్రోజన్-14, మరియు టాంటాలమ్-180m.[19]

లిథియం ఐసోటోపులు ఖనిజ నిర్మాణం (రసాయన అవక్షేపణం), జీవక్రియ, మరియు అయాన్ మార్పిడి వంటి అనేక రకాల సహజ ప్రక్రియలలో గణనీయంగా విభజించబడతాయి.[20] లిథియం అయాన్లు క్లే ఖనిజాలలో ఆక్టాహెడ్రల్ సైట్లలో మెగ్నీషియం మరియు ఇనుముకు బదులుగా ఉంటాయి, ఇక్కడ 7Li కంటే 6Liకి ప్రాధాన్యత ఇవ్వబడుతుంది, దీని ఫలితంగా హైపర్‌ఫిల్ట్రేషన్ మరియు రాతి మార్పు ప్రక్రియలలో తేలికపాటి ఐసోటోప్ సమృద్ధిగా మారుతుంది. అసాధారణమైన 11Li న్యూట్రాన్ హాలోను ప్రదర్శిస్తుందని తెలుసు, దీనిలో 3 ప్రోటాన్లు మరియు 6 న్యూట్రాన్ల కేంద్రకం చుట్టూ 2 న్యూట్రాన్లు తిరుగుతుంటాయి. అటామిక్ వేపర్ లేజర్ ఐసోటోప్ సెపరేషన్ అనే ప్రక్రియను లిథియం ఐసోటోపులను, ముఖ్యంగా 7Li నుండి 6Liని వేరు చేయడానికి ఉపయోగించవచ్చు.[21]

కేంద్రక ఆయుధాల తయారీ మరియు ఇతర కేంద్రక భౌతిక శాస్త్ర అనువర్తనాలు కృత్రిమ లిథియం విభజనకు ప్రధాన వనరు, తేలికపాటి ఐసోటోప్ 6Li పరిశ్రమ మరియు సైనిక నిల్వల ద్వారా ఎంతగా నిలుపుకోబడుతుందంటే, ఇది నదుల వంటి సహజ వనరులలో 6Li నుండి 7Li నిష్పత్తిలో స్వల్పమైన కానీ కొలవదగిన మార్పుకు కారణమైంది. ఇది ప్రామాణిక పరమాణు బరువులో అసాధారణ అనిశ్చితికి దారితీసింది, ఎందుకంటే ఈ పరిమాణం వాణిజ్య లిథియం ఖనిజ వనరులలో లభించే ఈ సహజంగా లభించే స్థిరమైన లిథియం ఐసోటోపుల సహజ సమృద్ధి నిష్పత్తులపై ఆధారపడి ఉంటుంది.[22]

రెండు స్థిరమైన ఐసోటోపులను లేజర్ కూలింగ్ చేయవచ్చు మరియు మొదటి క్వాంటం డీజెనరేట్ బోస్-ఫెర్మి మిశ్రమాన్ని ఉత్పత్తి చేయడానికి ఉపయోగించబడ్డాయి.[23]

లభ్యత

ఖగోళ సంబంధిత

[24] ప్రధాన వ్యాసం: న్యూక్లియోసింథసిస్, నక్షత్ర న్యూక్లియోసింథసిస్, లిథియం బర్నింగ్

లిథియం-7 విశ్వ చరిత్రలో చాలా ప్రారంభంలో, బిగ్ బ్యాంగ్ న్యూక్లియోసింథసిస్ అనే ప్రక్రియలో కేంద్రక చర్యల ద్వారా సృష్టించబడింది. హైడ్రోజన్ మరియు హీలియం ఐసోటోపులతో పోలిస్తే దీని సాపేక్ష మొత్తం తక్కువ. సృష్టించబడిన ఏకైక ఇతర మూలకం బెరీలియం-7, ఇది లిథియం-7గా క్షీణించింది. కొలిచిన లిథియం సమృద్ధి న్యూక్లియోసింథసిస్ నమూనాతో సరిపోలడం లేదు, దీనిని "కాస్మోలాజికల్ లిథియం ప్రాబ్లం" అని పిలుస్తారు; ఇది కష్టమైన ప్రయోగాత్మక కొలతలలో సమస్యల వల్లనా లేదా సిద్ధాంతంలోని అంశాల వల్లనా అనేది తెలియదు. ప్రాథమిక లిథియం సమృద్ధిని కొలవడం సంక్లిష్టమైనది, ఎందుకంటే లిథియం-7 కాస్మిక్ రే, క్లాసికల్ నోవా, మరియు సూపర్నోవా చర్యలలో మరియు నక్షత్రాల లోపల సృష్టించబడవచ్చు మరియు నాశనం చేయబడవచ్చు. లిథియం-6ను ఉత్పత్తి చేయడానికి తెలిసిన ఏకైక యంత్రాంగం కాస్మిక్-రే పరస్పర చర్యల ద్వారా మాత్రమే.[25]

లిథియం బ్రౌన్ డ్వార్ఫ్ సబ్‌స్టెల్లార్ వస్తువులలో కూడా కనిపిస్తుంది. లిథియం చల్లని, తక్కువ-ద్రవ్యరాశి కలిగిన బ్రౌన్ డ్వార్ఫ్‌లలో ఉంటుంది, కానీ వేడి రెడ్ డ్వార్ఫ్ నక్షత్రాలలో నాశనం చేయబడుతుంది కాబట్టి, వాటిని వేరు చేయడానికి నక్షత్రాల స్పెక్ట్రాలో దీని ఉనికిని లిథియం టెస్ట్లో ఉపయోగించవచ్చు.[26][27] కొన్ని రెడ్ జెయింట్ నక్షత్రాలు కూడా అధిక సాంద్రతను కలిగి ఉండవచ్చు. ఈ లిథియం కోసం అనేక విభిన్న కారణాలు ప్రతిపాదించబడ్డాయి, వీటిలో తోడు నక్షత్రాల నుండి లిథియంను లాగడం కూడా ఉంది.[28][29]

భూసంబంధిత

ఇవి కూడా చూడండి: :Category:Lithium compounds, :Category:Lithium minerals లిథియం భూమిపై విస్తృతంగా పంపిణీ చేయబడినప్పటికీ, దాని అధిక చర్యాశీలత కారణంగా ఇది సహజంగా మూలక రూపంలో ఉండదు.[5] సముద్రపు నీటిలో మొత్తం లిథియం కంటెంట్ చాలా పెద్దది మరియు 230 బిలియన్ టన్నులుగా అంచనా వేయబడింది, ఇక్కడ మూలకం 0.14 నుండి 0.25 పార్ట్స్ పర్ మిలియన్ (ppm) సాంద్రత వద్ద ఉంటుంది,[30][31] లేదా 25 మైక్రోమోలార్;[32] 7 ppm సమీపంలో అధిక సాంద్రతలు హైడ్రోథర్మల్ వెంట్స్ దగ్గర కనిపిస్తాయి.[31]

భూమి యొక్క క్రస్టల్ కంటెంట్ కోసం అంచనాలు బరువు ప్రకారం 20 నుండి 70 ppm వరకు ఉంటాయి.[33][34] దాని పేరుకు అనుగుణంగా, లిథియం అగ్నిపర్వత శిలలలో చిన్న భాగాన్ని ఏర్పరుస్తుంది, గ్రానిట్లలో అతిపెద్ద సాంద్రతలు ఉంటాయి. గ్రానిటిక్ పెగ్మటైట్లు కూడా గొప్ప సమృద్ధిని అందిస్తాయి, స్పోడుమీన్ మరియు పెటాలైట్ అత్యంత వాణిజ్యపరంగా లాభదాయకమైన వనరులు.[33] మరొక ముఖ్యమైన ఖనిజం లెపిడోలైట్, ఇది ఇప్పుడు పాలీలిథియోనైట్ మరియు ట్రైలిథియోనైట్ ద్వారా ఏర్పడిన సిరీస్ కోసం ఒక వాడుకలో లేని పేరు.[35][36] లిథియం కోసం మరొక వనరు హెక్టోరైట్ క్లే, దీని ఏకైక క్రియాశీల అభివృద్ధి యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లోని వెస్ట్రన్ లిథియం కార్పొరేషన్ ద్వారా జరుగుతోంది.[37] భూమి క్రస్ట్‌లో ప్రతి కిలోకు 20 mg లిథియం చొప్పున,[38] లిథియం 31వ అత్యంత సమృద్ధిగా ఉన్న మూలకం.[39]

హ్యాండ్‌బుక్ ఆఫ్ లిథియం అండ్ నేచురల్ కాల్షియం ప్రకారం, "లిథియం ఒక తులనాత్మకంగా అరుదైన మూలకం, అయినప్పటికీ ఇది అనేక శిలలలో మరియు కొన్ని ఉప్పునీటి మడుగులలో కనిపిస్తుంది, కానీ ఎల్లప్పుడూ చాలా తక్కువ సాంద్రతలలో ఉంటుంది. లిథియం ఖనిజ మరియు ఉప్పునీటి నిక్షేపాలు చాలా పెద్ద సంఖ్యలో ఉన్నాయి, కానీ వాటిలో చాలా తక్కువ మాత్రమే వాస్తవ లేదా సంభావ్య వాణిజ్య విలువను కలిగి ఉన్నాయి. చాలా చిన్నవి, మరికొన్ని గ్రేడ్లో చాలా తక్కువగా ఉన్నాయి."[40]

చిలీ (2020) అతిపెద్ద నిల్వలను, 9.2 మిలియన్ టన్నులు (Mt),[41] మరియు ఆస్ట్రేలియా అత్యధిక వార్షిక ఉత్పత్తిని (40,000 టన్నులు) కలిగి ఉన్నట్లు అంచనా వేయబడింది.[41] లిథియం యొక్క అతిపెద్ద నిల్వ స్థావరాలలో[note 1] ఒకటి బొలీవియాలోని సలార్ డి ఉయుని ప్రాంతంలో ఉంది, ఇది 5.4 Mt కలిగి ఉంది. ఇతర ప్రధాన సరఫరాదారులలో అర్జెంటీనా మరియు చైనా ఉన్నాయి.[42][43] 2015 నాటికి, చెక్ జియోలాజికల్ సర్వే మొత్తం ఓర్ మౌంటైన్స్ను చెక్ రిపబ్లిక్‌లో లిథియం ప్రావిన్స్‌గా పరిగణించింది. ఐదు నిక్షేపాలు నమోదు చేయబడ్డాయి, సిన్వెక్ సమీపంలో ఉన్న ఒకటి 160,000 టన్నులతో సంభావ్య ఆర్థిక నిక్షేపంగా పరిగణించబడుతుంది.[44] డిసెంబర్ 2019లో, ఫిన్నిష్ మైనింగ్ కంపెనీ కెలిబర్ ఓయ్ తన రాపాసారి లిథియం నిక్షేపం 5.280 Mt అంచనా వేయబడిన నిరూపితమైన మరియు సంభావ్య ఖనిజ నిల్వలను కలిగి ఉందని నివేదించింది.[45]

జూన్ 2010లో, ద న్యూయార్క్ టైమ్స్ కథనం ప్రకారం, పశ్చిమ ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లోని ఎండిపోయిన ఉప్పు సరస్సులలో అమెరికన్ భూగర్భ శాస్త్రవేత్తలు క్షేత్రస్థాయి సర్వేలు నిర్వహిస్తున్నారు; అక్కడ భారీ నిల్వలు ఉన్నాయని వారు నమ్ముతున్నారు.[46] ఈ అంచనాలు "ప్రధానంగా 1979–1989 మధ్య ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌ను సోవియట్లు ఆక్రమించిన సమయంలో సేకరించిన పాత డేటాపై ఆధారపడి ఉన్నాయి".[47] రక్షణ శాఖ ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లోని లిథియం నిల్వలు బొలీవియాలోని నిల్వలతో సమానమని అంచనా వేసి, దీనిని "లిథియం సౌదీ అరేబియా"గా అభివర్ణించింది.[48] ఇంగ్లాండ్‌లోని కార్న్‌వాల్‌లో, ఆ ప్రాంతపు చారిత్రక మైనింగ్ పరిశ్రమ కారణంగా లిథియం అధికంగా ఉండే ఉప్పునీటి ఉనికి బాగా తెలుసు, మరియు ఈ ప్రాంతంలో సంభావ్య లిథియం వెలికితీతను పరిశోధించడానికి ప్రైవేట్ పెట్టుబడిదారులు పరీక్షలు నిర్వహించారు.[49][50]

జీవసంబంధమైనవి

ఇవి కూడా చూడండి: Potassium in biology, Sodium in biology, Soil salinity లిథియం అనేక మొక్కలు, ప్లాంక్టన్ మరియు అకశేరుకాలలో 69 నుండి 5,760 పార్ట్స్ పర్ బిలియన్ (ppb) సాంద్రతలలో స్వల్ప మొత్తంలో కనిపిస్తుంది. వెన్నెముక ఉన్న జీవులలో (కశేరుకాలు) ఈ సాంద్రత కొంచెం తక్కువగా ఉంటుంది, మరియు దాదాపు అన్ని కశేరుక కణజాలాలు మరియు శరీర ద్రవాలు 21 నుండి 763 ppb పరిధిలో లిథియంను కలిగి ఉంటాయి.[31] సముద్ర జీవులు భూచర జీవుల కంటే లిథియంను ఎక్కువగా జీవసాంద్రత (bioaccumulate) చేసుకుంటాయి.[51] ఈ జీవులలో దేనిలోనైనా లిథియంకు ఏదైనా శారీరక పాత్ర ఉందా అనేది తెలియదు.[31] మానవ కణజాలంలో లిథియం సాంద్రత సగటున సుమారు 24 ppb (రక్తంలో 4 ppb, మరియు ఎముకలలో 1.3 పార్ట్స్ పర్ మిలియన్ ppm) ఉంటుంది.[52]

లిథియం మొక్కల ద్వారా సులభంగా గ్రహించబడుతుంది[52] మరియు మొక్కల కణజాలంలో లిథియం సాంద్రత సాధారణంగా సుమారు 1 పార్ట్ పర్ మిలియన్ ppm ఉంటుంది.[53] కొన్ని మొక్కల కుటుంబాలు ఇతర వాటి కంటే ఎక్కువ లిథియంను జీవసాంద్రత చేసుకుంటాయి.[53] ఉదాహరణకు, సోలనేసి (Solanaceae) కుటుంబానికి చెందిన మొక్కలలో (ఇందులో బంగాళదుంపలు మరియు టమోటాలు ఉంటాయి) పొడి బరువు లిథియం సాంద్రతలు 30 ppm వరకు ఉండవచ్చు, అదే మొక్కజొన్న గింజలలో ఇది 0.05 ppb వరకు తక్కువగా ఉండవచ్చు.[52] ఖనిజాలు అధికంగా ఉండే నేలల్లో చేసిన అధ్యయనాలు సుమారు 0.1 మరియు 50−100 పార్ట్స్ పర్ మిలియన్ ppm మధ్య సాంద్రత పరిధులను చూపుతాయి, కొన్ని సందర్భాల్లో 100−400 ppm వరకు కూడా ఉంటాయి, అయితే ఇందులో మొత్తం లిథియం మొక్కల గ్రహణానికి అందుబాటులో ఉండటం అసంభవం.[53] లిథియం చేరడం వల్ల మొక్కల అవసరమైన పోషక కూర్పుపై ప్రభావం పడదు.[53] లిథియంను తట్టుకునే శక్తి మొక్కల జాతులను బట్టి మారుతూ ఉంటుంది మరియు సాధారణంగా సోడియంను తట్టుకునే శక్తితో సమానంగా ఉంటుంది; ఉదాహరణకు, మొక్కజొన్న మరియు రోడ్స్ గడ్డి లిథియం వల్ల కలిగే నష్టాన్ని బాగా తట్టుకోగలవు, అయితే అవోకాడో మరియు సోయాబీన్ చాలా సున్నితంగా ఉంటాయి.[53] అదేవిధంగా, 5 ppm సాంద్రత వద్ద లిథియం కొన్ని జాతులలో (ఉదా. ఆసియా వరి మరియు శనగ) విత్తన మొలకెత్తడాన్ని తగ్గిస్తుంది, కానీ ఇతర వాటిలో (ఉదా. బార్లీ మరియు గోధుమ) తగ్గించదు.[53]

లిథియం యొక్క అనేక ప్రధాన జీవసంబంధ ప్రభావాలను ఇతర అయాన్లతో దాని పోటీ ద్వారా వివరించవచ్చు.[54] ఏకవేలెంట్ లిథియం కాటయాన్ +, ఆవర్తన పట్టికలో లిథియంకు వెంటనే కింద ఉండే సోడియం వంటి ఇతర అయాన్లతో పోటీపడుతుంది, ఇది కూడా లిథియం వలె ఒక ఏకవేలెంట్ క్షార లోహం. లిథియం ద్వివేలెంట్ మెగ్నీషియం అయాన్లతో కూడా పోటీపడుతుంది, వీటి అయానిక్ వ్యాసార్థం (86 పికోమీటర్ pm) లిథియం అయాన్ (90 pm) తో సుమారు సమానంగా ఉంటుంది.[54] కణ త్వచాల ద్వారా సోడియంను రవాణా చేసే యంత్రాంగాలు లిథియంను కూడా రవాణా చేస్తాయి. ఉదాహరణకు, సోడియం ఛానల్స్ (వోల్టేజ్-గేటెడ్ సోడియం ఛానల్ మరియు ఎపిథీలియల్ సోడియం ఛానల్ రెండూ) లిథియం ప్రవేశానికి ప్రధాన మార్గాలు.[54] లిథియం అయాన్లు లిగాండ్-గేటెడ్ అయాన్ ఛానల్స్ ద్వారా కూడా ప్రసరించగలవు, అలాగే కేంద్రక త్వచం మరియు మైటోకాండ్రియల్ త్వచాలు రెండింటినీ దాటగలవు.[54] సోడియం వలె, లిథియం పొటాషియం ఛానల్స్ మరియు కాల్షియం ఛానల్స్ లోకి ప్రవేశించి వాటిని పాక్షికంగా నిరోధించగలదు (అయితే వాటి ద్వారా ప్రసరించదు).[54]

లిథియం యొక్క జీవసంబంధ ప్రభావాలు అనేక రకాలుగా ఉంటాయి, కానీ దాని చర్య యంత్రాంగాలు పాక్షికంగా మాత్రమే అర్థమయ్యాయి.[55] ఉదాహరణకు, బైపోలార్ డిజార్డర్ ఉన్న లిథియం-చికిత్స పొందుతున్న రోగుల అధ్యయనాలు, అనేక ఇతర ప్రభావాలతో పాటు, లిథియం ఈ రోగులలో టెలోమీర్ సంకోచాన్ని పాక్షికంగా తిప్పికొడుతుందని మరియు మైటోకాండ్రియల్ పనితీరును కూడా పెంచుతుందని చూపిస్తున్నాయి, అయితే లిథియం ఈ ఔషధ ప్రభావాలను ఎలా ఉత్పత్తి చేస్తుందో అర్థం కాలేదు.[55][56]

చరిత్ర

పెటలైట్ (LiAlSi4O10) 1800లో బ్రెజిలియన్ రసాయన శాస్త్రవేత్త మరియు రాజనీతిజ్ఞుడు జోస్ బోనిఫాసియో డి ఆండ్రాడా ఇ సిల్వా చేత స్వీడన్‌లోని ఉటో ద్వీపంలోని ఒక గనిలో కనుగొనబడింది.[57][58][59][60] అయితే, 1817 వరకు జోహన్ ఆగస్ట్ అర్ఫ్‌వెడ్‌సన్, అప్పట్లో రసాయన శాస్త్రవేత్త జోన్స్ జాకబ్ బెర్జెలియస్ ప్రయోగశాలలో పనిచేస్తూ, పెటలైట్ ఖనిజాన్ని విశ్లేషిస్తున్నప్పుడు ఒక కొత్త మూలకం ఉనికిని గుర్తించారు.[61][62][63][64] ఈ మూలకం సోడియం మరియు పొటాషియం వంటి సమ్మేళనాలను ఏర్పరిచింది, అయితే దాని కార్బోనేట్ మరియు హైడ్రాక్సైడ్ తక్కువ నీటిలో కరిగేవి మరియు తక్కువ క్షార గుణం కలిగి ఉన్నాయి.[65] బెర్జెలియస్ ఈ క్షార పదార్థానికి గ్రీకు పదం λιθoς (లిథోస్, అంటే "రాయి") నుండి "లిథియన్/లిథినా" అని పేరు పెట్టారు, ఇది మొక్కల బూడిదలో కనుగొనబడిన పొటాషియం మరియు జంతువుల రక్తంలో అధికంగా ఉండే సోడియంకు భిన్నంగా, ఒక ఘన ఖనిజంలో కనుగొనబడినందున ఈ పేరు పెట్టారు. ఆయన ఈ కొత్త మూలకానికి "లిథియం" అని పేరు పెట్టారు.[5][59][64]

అర్ఫ్‌వెడ్‌సన్ తర్వాత ఇదే మూలకం స్పొడుమెన్ మరియు లెపిడోలైట్ ఖనిజాలలో కూడా ఉందని చూపించారు.[66][59] 1818లో, క్రిస్టియన్ గ్మెలిన్ లిథియం లవణాలు మంటకు ప్రకాశవంతమైన ఎరుపు రంగును ఇస్తాయని గమనించిన మొదటి వ్యక్తి.[59][67] అయితే, అర్ఫ్‌వెడ్‌సన్ మరియు గ్మెలిన్ ఇద్దరూ దాని లవణాల నుండి స్వచ్ఛమైన మూలకాన్ని వేరు చేయడానికి ప్రయత్నించి విఫలమయ్యారు.[59][64][68] 1821లో విలియం థామస్ బ్రాండే లిథియం ఆక్సైడ్ యొక్క విద్యుద్విశ్లేషణ ద్వారా దీనిని పొందే వరకు ఇది వేరు చేయబడలేదు, ఈ ప్రక్రియను గతంలో రసాయన శాస్త్రవేత్త సర్ హంఫ్రీ డేవీ క్షార లోహాలైన పొటాషియం మరియు సోడియంలను వేరు చేయడానికి ఉపయోగించారు.[28][68][69][70][71] బ్రాండే క్లోరైడ్ వంటి కొన్ని స్వచ్ఛమైన లవణాలను కూడా వివరించారు, మరియు లిథియా (లిథియం ఆక్సైడ్) లో సుమారు 55% లోహం ఉంటుందని అంచనా వేస్తూ, దాని పరమాణు భారాన్ని సుమారు 9.8 g/mol (ఆధునిక విలువ ~6.94 g/mol) గా అంచనా వేశారు.[72] 1855లో, రాబర్ట్ బన్సెన్ మరియు అగస్టస్ మాథీసెన్ ద్వారా లిథియం క్లోరైడ్ విద్యుద్విశ్లేషణ ద్వారా పెద్ద పరిమాణంలో ఉత్పత్తి చేయబడింది.[59][73] ఈ ప్రక్రియ ఆవిష్కరణ 1923లో జర్మన్ కంపెనీ మెటల్‌గెసెల్‌షాఫ్ట్ AG ద్వారా వాణిజ్య ఉత్పత్తికి దారితీసింది, ఇది లిథియం క్లోరైడ్ మరియు పొటాషియం క్లోరైడ్ యొక్క ద్రవ మిశ్రమం యొక్క విద్యుద్విశ్లేషణను నిర్వహించింది.[59][74][75]

ఆస్ట్రేలియన్ మనోవైద్యుడు జాన్ కేడ్ 1949లో ఉన్మాదం (మానియా) చికిత్సకు లిథియంను తిరిగి ప్రవేశపెట్టిన ఘనత పొందారు. డెన్మార్క్‌కు చెందిన మోగెన్స్ షౌ 1950ల నుండి కేడ్ పరిశోధనను కొనసాగించారు.[76] 20వ శతాబ్దం మధ్యకాలంలో, ఉన్మాదం మరియు విషాదం (డిప్రెషన్) కోసం లిథియం యొక్క మూడ్ స్టెబిలైజింగ్ (మానసిక స్థితిని స్థిరీకరించే) సామర్థ్యం యూరప్ మరియు యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లో ఊపందుకుంది. లిథియంకు పేటెంట్ పొందలేము కాబట్టి, ఇది ఔషధ కంపెనీల కంటే విద్యాసంస్థల ద్వారా ఔషధంగా అభివృద్ధి చేయబడింది.[77]

ఉత్పత్తి మరియు వినియోగం చరిత్రలో అనేక తీవ్రమైన మార్పులకు లోనయ్యాయి. మొదటి ప్రధాన అప్లికేషన్ రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం కోసం కీలకమైన యంత్రాల కోసం అధిక-ఉష్ణోగ్రత లిథియం గ్రీజులలో ఉంది. లిథియం ఆధారిత సబ్బులు ఇతర క్షార సబ్బుల కంటే ఎక్కువ ద్రవీభవన స్థానాన్ని కలిగి ఉండటం మరియు కాల్షియం ఆధారిత సబ్బుల కంటే తక్కువ తినివేయు (corrosive) స్వభావం కలిగి ఉండటం వల్ల ఈ ఉపయోగం మద్దతు పొందింది. లిథియం సబ్బులు మరియు లూబ్రికేటింగ్ గ్రీజుల కోసం తక్కువ డిమాండ్ ఉండటంతో, ఇది ప్రధానంగా అమెరికాలోని కొన్ని చిన్న మైనింగ్ కార్యకలాపాల ద్వారా మద్దతు పొందింది.

ప్రచ్ఛన్న యుద్ధం సమయంలో అణు విలీన ఆయుధాల ఉత్పత్తితో లిథియం డిమాండ్ గణనీయంగా పెరిగింది. లిథియం-6 మరియు లిథియం-7 రెండూ న్యూట్రాన్ల ద్వారా వికిరణం చెందినప్పుడు ట్రిటియంను ఉత్పత్తి చేస్తాయి, అందువల్ల ఇవి ట్రిటియం ఉత్పత్తికి, అలాగే లిథియం డ్యూటెరైడ్ రూపంలో హైడ్రోజన్ బాంబుల లోపల ఉపయోగించే ఘన విలీన ఇంధనంగా ఉపయోగపడతాయి. 1950ల చివర నుండి 1980ల మధ్య వరకు అమెరికా ప్రధాన ఉత్పత్తిదారుగా మారింది. చివరికి, నిల్వ సుమారు 42,000 టన్నుల లిథియం హైడ్రాక్సైడ్. నిల్వ ఉంచిన లిథియం 75% లిథియం-6తో క్షీణించింది, ఇది అనేక ప్రామాణిక రసాయనాలలో కొలిచిన పరమాణు భారంపై ప్రభావం చూపడానికి సరిపోతుంది, మరియు ఐసోటోప్ విభజన సౌకర్యాల నుండి విడుదలైన లిథియం లవణాల ద్వారా "కాలుష్యానికి" గురైన కొన్ని "సహజ వనరుల"లో కూడా పరమాణు భారంపై ప్రభావం చూపింది, ఇది భూగర్భ జలాల్లోకి చేరింది.[22][78]

గాజు యొక్క ద్రవీభవన ఉష్ణోగ్రతను తగ్గించడానికి మరియు హాల్-హెరోల్ట్ ప్రక్రియలో అల్యూమినియం ఆక్సైడ్ యొక్క ద్రవీభవన ప్రవర్తనను మెరుగుపరచడానికి లిథియం ఉపయోగించబడుతుంది.[79][80] 1990ల మధ్య వరకు ఈ రెండు ఉపయోగాలు మార్కెట్‌ను శాసించాయి. అణు ఆయుధ పోటీ ముగిసిన తర్వాత, లిథియం డిమాండ్ తగ్గింది మరియు బహిరంగ మార్కెట్లో ఇంధన శాఖ నిల్వల అమ్మకం ధరలను మరింత తగ్గించింది.[78] 1990ల మధ్యలో, అనేక కంపెనీలు ఉప్పునీటి నుండి లిథియంను వేరు చేయడం ప్రారంభించాయి, ఇది భూగర్భ లేదా ఓపెన్-పిట్ మైనింగ్ కంటే తక్కువ ఖర్చుతో కూడుకున్న ఎంపిక అని నిరూపించబడింది. చాలా గనులు మూసివేయబడ్డాయి లేదా ఇతర పదార్థాలపై దృష్టి సారించాయి, ఎందుకంటే జోన్డ్ పెగ్మాటైట్ల నుండి వచ్చే ఖనిజాలను మాత్రమే పోటీ ధర వద్ద మైనింగ్ చేయవచ్చు. ఉదాహరణకు, ఉత్తర కరోలినాలోని కింగ్స్ మౌంటెన్ సమీపంలోని అమెరికా గనులు 21వ శతాబ్దం ప్రారంభానికి ముందే మూసివేయబడ్డాయి.

లిథియం-అయాన్ బ్యాటరీల అభివృద్ధి లిథియం డిమాండ్‌ను పెంచింది మరియు 2007లో ఇది ప్రధాన ఉపయోగంగా మారింది.[81] 2000లలో లిథియం బ్యాటరీల డిమాండ్ పెరగడంతో, పెరుగుతున్న డిమాండ్‌ను తీర్చడానికి కొత్త కంపెనీలు ఉప్పునీటి వేర్పాటు ప్రయత్నాలను విస్తరించాయి.[82][83]

రసాయన శాస్త్రం

ప్రధాన వ్యాసం: Category:Lithium compounds

లిథియం లోహం గురించి

లిథియం నీటితో సులభంగా చర్య జరుపుతుంది, కానీ ఇతర క్షార లోహాల కంటే తక్కువ తీవ్రతతో చర్య జరుపుతుంది. ఈ చర్యలో హైడ్రోజన్ వాయువు మరియు లిథియం హైడ్రాక్సైడ్ ఏర్పడతాయి.[5] మంటపై ఉంచినప్పుడు, లిథియం సమ్మేళనాలు ఆకర్షణీయమైన ముదురు ఎరుపు రంగును ఇస్తాయి, కానీ లోహం బలంగా మండుతున్నప్పుడు, మంట అద్భుతమైన వెండి రంగులోకి మారుతుంది. నీరు లేదా నీటి ఆవిరి తగిలినప్పుడు లిథియం ఆక్సిజన్‌లో మండుతుంది. తేమతో కూడిన గాలిలో, లిథియం వేగంగా రంగు కోల్పోయి లిథియం హైడ్రాక్సైడ్ (LiOH మరియు LiOH·H2O), లిథియం నైట్రైడ్ (Li3N) మరియు లిథియం కార్బోనేట్ (Li2CO3, ఇది LiOH మరియు CO2 మధ్య జరిగే ద్వితీయ చర్య ఫలితం) లతో కూడిన నల్లటి పూతను ఏర్పరుస్తుంది.[33] నైట్రోజన్ వాయువుతో చర్య జరిపే అతికొద్ది లోహాలలో లిథియం ఒకటి.[5][84]

నీరు మరియు ముఖ్యంగా నైట్రోజన్‌తో దాని చర్య కారణంగా, లిథియం లోహాన్ని సాధారణంగా హైడ్రోకార్బన్ సీలెంట్‌లో, తరచుగా పెట్రోలియం జెల్లీలో నిల్వ చేస్తారు. బరువైన క్షార లోహాలను మినరల్ ఆయిల్ కింద నిల్వ చేయగలిగినప్పటికీ, లిథియం ఈ ద్రవాలలో పూర్తిగా మునిగిపోయేంత సాంద్రతను కలిగి ఉండదు.[28]

లిథియంకు మెగ్నీషియంతో వికర్ణ సంబంధం (diagonal relationship) ఉంది, ఇది సమానమైన పరమాణు మరియు అయానిక్ వ్యాసార్థం కలిగిన మూలకం. ఈ రెండు లోహాల మధ్య రసాయన పోలికలలో N2తో చర్య ద్వారా నైట్రైడ్ ఏర్పడటం, O2లో మండించినప్పుడు ఆక్సైడ్ (O) మరియు పెరాక్సైడ్ (2) ఏర్పడటం, సమానమైన ద్రావణీయత కలిగిన లవణాలు, మరియు కార్బోనేట్లు మరియు నైట్రైడ్‌ల ఉష్ణ అస్థిరత ఉన్నాయి.[33][85] ఈ లోహం అధిక ఉష్ణోగ్రతల వద్ద హైడ్రోజన్ వాయువుతో చర్య జరిపి లిథియం హైడ్రైడ్ (LiH) ను ఉత్పత్తి చేస్తుంది.[86]

లిథియం ప్రధాన సమూహ మూలకాలతో నేరుగా చర్య జరపడం ద్వారా వివిధ రకాల బైనరీ మరియు టెర్నరీ పదార్థాలను ఏర్పరుస్తుంది. ఈ జింట్ల్ ఫేజ్లు (Zintl phases), అత్యంత సమయోజనీయమైనవి అయినప్పటికీ, Si44-, P73-, మరియు Te52- వంటి పాలీఅటామిక్ అయాన్‌ల లవణాలుగా పరిగణించవచ్చు. గ్రాఫైట్‌తో, లిథియం వివిధ రకాల ఇంటర్‌కలేషన్ కాంపౌండ్లను ఏర్పరుస్తుంది.[85]

ఇది అమ్మోనియా (మరియు అమైన్‌లు) లో కరిగి [Li(NH3)4]+ మరియు సాల్వేటెడ్ ఎలక్ట్రాన్ను ఇస్తుంది.[85]

అకర్బన సమ్మేళనాలు

లిథియం అన్ని హాలైడ్లు మరియు సూడోహాలైడ్‌లతో ఉప్పు వంటి ఉత్పన్నాలను ఏర్పరుస్తుంది. కొన్ని ఉదాహరణలలో హాలైడ్లు LiF, LiCl, LiBr, LiI, అలాగే సూడోహాలైడ్లు మరియు సంబంధిత అయాన్‌లు ఉన్నాయి. లిథియం కార్బోనేట్ లిథియం యొక్క అత్యంత ముఖ్యమైన సమ్మేళనంగా వర్ణించబడింది.[85] ఈ తెల్లటి ఘనపదార్థం లిథియం ఖనిజాల బెనిఫిసియేషన్ (beneficiation) యొక్క ప్రధాన ఉత్పత్తి. ఇది సిరామిక్స్ మరియు లిథియం బ్యాటరీల కోసం పదార్థాలతో సహా ఇతర లవణాలకు పూర్వగామి (precursor).

4 మరియు 4 సమ్మేళనాలు ఉపయోగకరమైన రీజెంట్లు. ఈ లవణాలు మరియు అనేక ఇతర లిథియం లవణాలు ఈథర్‌లలో విశిష్టంగా అధిక ద్రావణీయతను ప్రదర్శిస్తాయి, ఇది బరువైన క్షార లోహాల లవణాలకు భిన్నంగా ఉంటుంది.

జల ద్రావణంలో, అనేక లిథియం లవణాల కోసం కోఆర్డినేషన్ కాంప్లెక్స్ [Li(H2O)4]+ ఆధిపత్యం చెలాయిస్తుంది. అమైన్‌లు మరియు ఈథర్‌లతో సంబంధిత కాంప్లెక్స్‌లు తెలుసు.

ఆర్గానిక్ కెమిస్ట్రీ

ప్రధాన వ్యాసం: Organolithium reagent

ఆర్గానోలిథియం సమ్మేళనాలు అనేకమైనవి మరియు ఉపయోగకరమైనవి. ఇవి కార్బన్ మరియు లిథియం మధ్య బంధం ఉండటం ద్వారా నిర్వచించబడతాయి. ఇవి లోహ-స్థిరీకరించబడిన కార్బానియాన్లుగా పనిచేస్తాయి, అయినప్పటికీ వాటి ద్రావణ మరియు ఘన-స్థితి నిర్మాణాలు ఈ సరళమైన దృక్పథం కంటే సంక్లిష్టమైనవి.[87] అందువల్ల, ఇవి అత్యంత శక్తివంతమైన క్షారాలు మరియు కార్బన్ న్యూక్లియోఫైల్లు. వీటిని ఫార్మాస్యూటికల్ పరిశ్రమలో అసమాన సంశ్లేషణలో (asymmetric synthesis) కూడా ఉపయోగించారు. ప్రయోగశాల ఆర్గానిక్ సంశ్లేషణ కోసం, అనేక ఆర్గానోలిథియం రీజెంట్‌లు వాణిజ్యపరంగా ద్రావణ రూపంలో అందుబాటులో ఉన్నాయి. ఈ రీజెంట్‌లు అత్యంత చురుకైనవి, మరియు కొన్నిసార్లు పైరోఫోరిక్ (గాలిలో దానంతట అదే మండేవి) గా ఉంటాయి.

దాని అకర్బన సమ్మేళనాల వలె, దాదాపు అన్ని లిథియం ఆర్గానిక్ సమ్మేళనాలు అధికారికంగా డ్యూయెట్ రూల్ (duet rule) ను అనుసరిస్తాయి (ఉదా., BuLi, MeLi). అయితే, కోఆర్డినేటింగ్ ద్రావణాలు లేదా లిగాండ్‌లు లేనప్పుడు, ఆర్గానోలిథియం సమ్మేళనాలు డైమెరిక్, టెట్రామెరిక్ మరియు హెక్సామెరిక్ క్లస్టర్‌లను ఏర్పరుస్తాయి (ఉదా., BuLi వాస్తవానికి [BuLi]6 మరియు MeLi వాస్తవానికి [MeLi]4), ఇవి మల్టీ-సెంటర్ బంధాన్ని కలిగి ఉంటాయి మరియు లిథియం చుట్టూ కోఆర్డినేషన్ సంఖ్యను పెంచుతాయి. డైమెథాక్సీథేన్ (DME) వంటి ద్రావణాలు లేదా టెట్రామెథైల్ ఇథిలీన్ డయామైన్ (TMEDA) వంటి లిగాండ్‌ల సమక్షంలో ఈ క్లస్టర్‌లు చిన్న లేదా మోనోమెరిక్ యూనిట్లుగా విడిపోతాయి.[88] డ్యూయెట్ రూల్‌కు మినహాయింపుగా, లిథియం చుట్టూ నాలుగు ఎలక్ట్రాన్లు ఉన్న టూ-కోఆర్డినేట్ లిథేట్ కాంప్లెక్స్, [Li(thf)4]+[((Me3Si)3C)2Li]–, స్పటికాకారంగా వర్గీకరించబడింది.[89]

ఉత్పత్తి

ఇవి కూడా చూడండి: List of countries by lithium production

లిథియం ఉత్పత్తి, నిల్వలు మరియు వనరులు టన్నులలో (USGS 2023)[41]
దేశం ఉత్పత్తి నిల్వలు[note 1] వనరులు
అర్జెంటీనా 8,630 4,000,000 23,000,000
ఆస్ట్రేలియా 91,700 7,000,000 8,900,000
బొలీవియా — — 23,000,000
బ్రెజిల్ 5,260 390,000 1,300,000
కెనడా 3,240 1,200,000 5,700,000
చిలీ 41,400 9,300,000 11,000,000
చైనా 35,700 3,000,000 6,800,000
చెక్ రిపబ్లిక్ — — 1,300,000
DR కాంగో — — 3,000,000
జర్మనీ — — 4,000,000[note 2][90]
భారతదేశం — — 5,900,000[91][92]
మాలి — — 1,200,000
మెక్సికో — — 1,700,000
పెరూ — — 1,000,000
రష్యా — — 1,000,000
సెర్బియా — — 1,200,000
యునైటెడ్ స్టేట్స్ 870[note 3] 1,800,000 14,000,000
జింబాబ్వే 14,900 480,000 860,000
ఇతర దేశాలు 3,080 2,874,000 1180,000
ప్రపంచ మొత్తం 204,000[note 4] 30,000,000 116,680,000+

లిథియం బ్రైన్ (ఉప్పునీటి) మరియు ఖనిజాల నుండి సంగ్రహించబడుతుంది.

లిథియం లోహం సుమారు 450 °C వద్ద 55% లిథియం క్లోరైడ్ మరియు 45% పొటాషియం క్లోరైడ్ మిశ్రమానికి వర్తించే విద్యుద్విశ్లేషణ (electrolysis) ద్వారా ఉత్పత్తి చేయబడుతుంది.

నిల్వలు

లిథియం కలిగిన నిక్షేపాలు మరియు బ్రైన్‌ల సంఖ్య పెద్దది, అయినప్పటికీ చాలా వరకు చిన్నవి లేదా ఆచరణాత్మక వెలికితీతకు తక్కువ Li+ సాంద్రతలను కలిగి ఉన్నాయి. అందువల్ల, కొన్ని మాత్రమే వాణిజ్య విలువను కలిగి ఉన్నాయి.[93]

US జియోలాజికల్ సర్వే (USGS) 2023లో ప్రపంచవ్యాప్తంగా గుర్తించిన లిథియం నిల్వలు 28 Mt అని అంచనా వేసింది.[42][41] ప్రపంచ లిథియం నిల్వల యొక్క ఖచ్చితమైన అంచనా కష్టం[94][95] ఎందుకంటే చాలా లిథియం వర్గీకరణ పథకాలు ఘన ఖనిజ నిక్షేపాలను అంచనా వేస్తాయి, అయితే బ్రైన్ నిల్వలు మారుతున్న సాంద్రతలు మరియు పంపింగ్ ప్రభావాల కారణంగా పోల్చదగినవి కావు మరియు సముద్రపు నీటిలో ఉన్న మొత్తం భూసంబంధిత వనరుల కంటే చాలా ఎక్కువ.[96]

2025లో, స్పోడుమీన్ (spodumene) నుండి ప్రపంచ ఉత్పత్తి US వెలుపల సంవత్సరానికి సుమారు 290,000 టన్నులు, ఆస్ట్రేలియా 92,000 టన్నులతో అగ్రస్థానంలో ఉంది.[97] గ్రీన్‌బుషెస్ లోని టాలిసన్ మైన్ అతిపెద్దదిగా మరియు 2.4% Li2O వద్ద అత్యధిక గ్రేడ్ ఖనిజాన్ని కలిగి ఉన్నట్లు నివేదించబడింది.[98]

బ్రైన్ వనరులు

US జియోలాజికల్ సర్వే నివేదించిన ప్రకారం, 2019లో ప్రపంచంలోని టాప్ నాలుగు లిథియం ఉత్పత్తి చేసే దేశాలు ఆస్ట్రేలియా, చైనా, చిలీ, మరియు జింబాబ్వే.[97]

చిలీ, బొలీవియా, మరియు అర్జెంటీనా లిథియం ట్రయాంగిల్ అని పిలువబడే ప్రాంతాన్ని కలిగి ఉన్నాయి, ఇది దాని అధిక-నాణ్యత ఉప్పు మైదానాలకు ప్రసిద్ధి చెందింది, ఇందులో బొలీవియా యొక్క సలార్ డి ఉయుని, చిలీ యొక్క సలార్ డి అటాకామా, మరియు అర్జెంటీనా యొక్క సలార్ డి అరిజారో ఉన్నాయి.

బొలీవియా యొక్క ఉయుని ఎడారి 5.4 మిలియన్ టన్నులను కలిగి ఉంది.[99][100] 2022 నాటికి ప్రపంచంలోని తెలిసిన నిల్వలలో సగం బొలీవియాలో ఆండీస్ యొక్క మధ్య తూర్పు వాలు వెంబడి ఉన్నాయి, కానీ ఉత్పత్తి చాలా తక్కువ.[101][99] ట్రయాంగిల్ యొక్క ఉప్పు పాన్‌లలోని బ్రైన్‌లు లిథియం కంటెంట్‌లో విస్తృతంగా మారుతూ ఉంటాయి. బ్రైన్‌లు మార్పుచెందే మరియు కదిలే ద్రవాలు కాబట్టి సాంద్రతలు కాలక్రమేణా మారుతుంటాయి.[102]

వ్యోమింగ్‌లోని రాక్ స్ప్రింగ్స్ అప్‌లిఫ్ట్ లోని బ్రైన్ సుమారు 18 Mt కలిగి ఉంది.[103] నెవాడాలో, మెక్‌డెర్మిట్ కాల్డెరా లిథియం కలిగిన అగ్నిపర్వత బురదలను కలిగి ఉంది, ఇవి యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లో తెలిసిన అతిపెద్ద నిక్షేపాలు.[104]

USలో, లిథియం నెవాడాలోని బ్రైన్ పూల్స్ నుండి తిరిగి పొందబడుతుంది.[15] కాలిఫోర్నియాలోని లిథియం వ్యాలీలో[105] మరియు నైరుతి అర్కాన్సాస్లో స్మాకోవర్ ఫార్మేషన్ బ్రైన్‌ను ఉపయోగించి డైరెక్ట్ లిథియం ఎక్స్‌ట్రాక్షన్ (DLE) ద్వారా ప్రాజెక్టులు అభివృద్ధిలో ఉన్నాయి.[106]

సౌత్ వెస్ట్ అర్కాన్సాస్ ప్రాజెక్ట్ (SWA) ను స్టాండర్డ్ లిథియం మరియు ఈక్వినార్ అభివృద్ధి చేస్తున్నాయి, ఇది స్మాకోవర్ ఫార్మేషన్ యొక్క అర్కాన్సాస్ భాగంలోని పెద్ద లిథియం బ్రైన్ వనరు నుండి వాణిజ్య పరిమాణంలో బ్యాటరీ-గ్రేడ్ లిథియంను (సంవత్సరానికి 22,500 టన్నుల లిథియం కార్బోనేట్) సంగ్రహించడానికి ఉద్దేశించబడింది. SWA ఏప్రిల్ 2025లో US ఫెడరల్ ప్రభుత్వం నుండి "ప్రాధాన్యత కలిగిన క్లిష్టమైన ఖనిజ ప్రాజెక్ట్" హోదాను పొందింది[107] మరియు కార్యాచరణ సదుపాయం కోసం అన్ని ఫెడరల్ అనుమతులు మే 2026లో పూర్తయ్యాయి. SWA డిజైన్ సామర్థ్యం (సంవత్సరానికి 22,500 టన్నులు) US దేశీయ బ్యాటరీ-గ్రేడ్ లిథియం ఉత్పత్తిలో 4 రెట్లు పెరుగుదల అవుతుంది, ఇది 2025లో, U.S. ప్రపంచ లిథియం ఉత్పత్తిలో కేవలం 1% మాత్రమే ఉత్పత్తి చేసింది.[108]

2025లో జర్మనీలోని సాక్సెనీ-అన్హాల్ట్‌లోని ఆల్ట్‌మార్క్ ప్రాంతంలో 43 మిలియన్ టన్నుల రోట్‌లీజెండ్ (Rotliegend) లిథియం కార్బోనేట్ సమానమైన నిక్షేపం కనుగొనబడింది.[90]

హార్డ్-రాక్ నిక్షేపాలు

2018లో డెమోక్రటిక్ రిపబ్లిక్ ఆఫ్ కాంగో (DRC) ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద లిథియం స్పోడుమీన్ వనరును కలిగి ఉందని అంచనా వేయబడింది.[109] మనోనో నిక్షేపం 1.5 బిలియన్ టన్నుల స్పోడుమీన్‌ను కలిగి ఉండవచ్చు. రెండు అతిపెద్ద పెగ్మాటైట్ నిక్షేపాలు (కారియర్ డి ఎల్'ఎస్టే పెగ్మాటైట్ మరియు రోచె డ్యూరే పెగ్మాటైట్) ఒక్కొక్కటి వెస్ట్రన్ ఆస్ట్రేలియాలోని గ్రీన్‌బుషెస్ పెగ్మాటైట్ పరిమాణంలో లేదా అంతకంటే పెద్దవిగా ఉన్నాయి. అందువల్ల, DRC ఒక ముఖ్యమైన సరఫరాదారుగా మారవచ్చు.

16 జూలై 2018న పెరూలోని పునోలో ఫాల్చాని నిక్షేపంలో 2.5 Mt హై-గ్రేడ్ లిథియం వనరులు మరియు 124 మిలియన్ పౌండ్ల యురేనియం వనరులు కనుగొనబడ్డాయి.[110] 2020లో, ఆస్ట్రేలియా ఫిన్నిస్ లిథియం ప్రాజెక్ట్కు మేజర్ ప్రాజెక్ట్ స్టేటస్ (MPS) మంజూరు చేసింది: 1.4 శాతం లిథియం ఆక్సైడ్ వద్ద అంచనా వేయబడిన 3.45 Mt (Mt) ఖనిజ వనరు.[111][112] 2022లో మైనింగ్ ప్రారంభమైంది.[113]

అర్జెంటీనాలోని పాంపేన్ పెగ్మాటైట్ ప్రావిన్స్ కనీసం 200,000 టన్నుల స్పోడుమీన్ను కలిగి ఉంది, ఇందులో లిథియం ఆక్సైడ్ (Li2O) గ్రేడ్‌లు 5 మరియు 8 wt % మధ్య మారుతూ ఉంటాయి.[114]

రష్యా యొక్క అతిపెద్ద లిథియం నిక్షేపం కోల్మోజెర్స్కోయే ముర్మన్స్క్ ప్రాంతంలో ఉంది. 2023లో, నార్నికెల్ మరియు రోసాటమ్ జాయింట్ వెంచర్ అయిన పోలార్ లిథియం ఈ నిక్షేపాన్ని అభివృద్ధి చేసే హక్కును కలిగి ఉంది. ఈ ప్రాజెక్ట్ 2030 నాటికి సంవత్సరానికి 60,000 టన్నుల లిథియం కార్బోనేట్ మరియు హైడ్రాక్సైడ్‌ను ఉత్పత్తి చేయాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.[115]

ఇతర వనరులు

మరో సంభావ్య వనరు భూఉష్ణ బావి లీచాట్లు (leachates), ఇవి ఉపరితలానికి తీసుకురాబడతాయి.[116] లిథియం వడపోత ద్వారా వేరు చేయబడుతుంది.[117][118] నిల్వలు బ్రైన్ రిజర్వాయర్లు మరియు హార్డ్ రాక్ కంటే పరిమితంగా ఉంటాయి.[119]

ధరలు

వెలికితీత

లిథియం మరియు దాని సమ్మేళనాలు చారిత్రాత్మకంగా హార్డ్ రాక్ నుండి వేరు చేయబడ్డాయి మరియు సంగ్రహించబడ్డాయి. అయితే, 1990ల నాటికి ఖనిజ బుగ్గలు, బ్రైన్ పూల్స్, మరియు బ్రైన్ నిక్షేపాలు ప్రధాన వనరుగా మారాయి.[120]

సౌర బాష్పీభవనం

లిథియంను బాష్పీభవన ప్రక్రియల ద్వారా బ్రైన్ నుండి సంగ్రహించవచ్చు.[41] చిలీలోని సలార్ డి అటాకామాలో, బ్రైన్‌లోని లిథియం సాంద్రత చెరువుల వ్యవస్థలో సౌర బాష్పీభవనం ద్వారా పెంచబడుతుంది.[102] బాష్పీభవన ప్రక్రియ ద్వారా సుసంపన్నం కావడానికి ఒకటిన్నర సంవత్సరాల వరకు సమయం పట్టవచ్చు, అప్పుడు బ్రైన్ 6% లిథియం కంటెంట్‌ను చేరుకుంటుంది.[102] ఈ ఉదాహరణలో తుది ప్రాసెసింగ్ తీరప్రాంత నగరం అంటోఫాగాస్టా సమీపంలోని సలార్ డెల్ కార్మెన్ మరియు లా నెగ్రాలో జరుగుతుంది, అక్కడ బ్రైన్ నుండి స్వచ్ఛమైన లిథియం కార్బోనేట్, లిథియం హైడ్రాక్సైడ్, మరియు లిథియం క్లోరైడ్ ఉత్పత్తి చేయబడతాయి.[102] బాష్పీభవన సాంకేతికత అనేది ఎక్కువ భూమి మరియు నీటి వినియోగం అవసరమయ్యే సుదీర్ఘ ప్రక్రియ, మరియు దీనిని పెద్ద ఖండాంతర బ్రైన్‌లకు మాత్రమే వర్తింపజేయవచ్చు.[121]

డైరెక్ట్ లిథియం ఎక్స్‌ట్రాక్షన్

డైరెక్ట్ లిథియం ఎక్స్‌ట్రాక్షన్ (DLE) సాంకేతికతలు బాష్పీభవన ప్రక్రియలకు ప్రత్యామ్నాయాలుగా మారవచ్చు.[121][122] DLE పద్ధతులు అధిక లిథియం రికవరీ రేట్లను మరియు అధిక స్వచ్ఛతను అందిస్తాయి, ముఖ్యంగా తక్కువ నీటి వినియోగంతో పర్యావరణంపై తక్కువ ప్రభావాన్ని చూపుతాయి. అయితే, ఈ సాంకేతికతలు పారిశ్రామిక స్థాయిలో పరీక్షించబడలేదు మరియు వీటి సాపేక్ష వ్యయం తెలియదు. ఈ పద్ధతులకు అసాధారణమైన పదార్థాలు అవసరం కావచ్చు, వీటి లభ్యత పరిమితంగా ఉండవచ్చు లేదా వీటి వల్ల సొంతంగా పర్యావరణ ప్రభావాలు ఉండవచ్చు.[123] కొన్ని ఇటీవలి అమెరికా లిథియం మైనింగ్ ప్రాజెక్టులు DLEని వాణిజ్య ఉత్పత్తిలోకి తీసుకురావడానికి ప్రయత్నిస్తున్నాయి.[106]

ఒక DLE పద్ధతి ఏమిటంటే, బ్రైన్ (ఉప్పునీరు)ను ఒక పొర (membrane) లోపల ఉన్న ఎలక్ట్రోలైటిక్ సెల్ ద్వారా ప్రాసెస్ చేయడం.[124][125]

ఎలక్ట్రోడయాలసిస్ మరియు ఎలక్ట్రోకెమికల్ ఇంటర్కలేషన్ పద్ధతులను 2020లో సముద్రపు నీటి నుండి లిథియంను సంగ్రహించడానికి ప్రతిపాదించారు (సముద్రపు నీటిలో 0.2 పార్ట్స్ పర్ మిలియన్ స్థాయిలో లిథియం ఉంటుంది).[126][127][128][129]

పొర లోపల ఉండే అయాన్-సెలెక్టివ్ సెల్స్ విద్యుత్ క్షేత్రం లేదా ఆస్మోటిక్ ఒత్తిడి ద్వారా లిథియంను సేకరించగలవు.[129]

2024లో, ఒక రెడాక్స్/ఎలక్ట్రోడయాలసిస్ వ్యవస్థ బాష్పీభవన వ్యవస్థల కంటే తక్కువ ఖర్చుతో, తక్కువ సమయంలో మరియు తక్కువ పర్యావరణ నష్టంతో లిథియంను అందించగలదని పేర్కొన్నారు.[130]

2026 నాటి ఒక అధ్యయనం, బ్రైన్‌ను ఆవిరి చేసి ఘన ఉప్పు మిశ్రమాన్ని తయారు చేయడం ద్వారా ప్రారంభమయ్యే హైబ్రిడ్ ప్రక్రియ ద్వారా 95% రికవరీ రేటును సాధించినట్లు నివేదించింది. లిథియం లవణాలను ఎంపిక చేసి కరిగించడానికి ఎసిటోన్ మరియు ఇథనాల్‌లను ఉపయోగించారు, దీనివల్ల ఇతర సమ్మేళనాలు మిగిలిపోయాయి. ఈ పద్ధతి సాంప్రదాయ పద్ధతులతో పోలిస్తే మంచినీటి వినియోగాన్ని గణనీయంగా తగ్గిస్తుందని పరిశోధకులు చెబుతున్నారు. అంతేకాకుండా, ఈ పద్ధతిని సౌరశక్తితో పనిచేసే వ్యవస్థలతో అనుసంధానించవచ్చు, ఇవి ఆవిరైన నీటిని పట్టుకుని ఘనీభవింపజేస్తాయి, తద్వారా అది వాతావరణంలోకి పోకుండా రీసైకిల్ చేయబడుతుంది. ద్రావణాలను కూడా తిరిగి పొంది మళ్లీ ఉపయోగించవచ్చు.[131]

మరో విధానం ఏమిటంటే, నిర్దిష్ట పరిస్థితులలో లిథియం అయాన్లు థర్మోఫిలిక్ (ఉష్ణాన్ని ఇష్టపడేవి) అనే వాస్తవాన్ని ఉపయోగించుకోవడం. ఉష్ణోగ్రత వ్యత్యాసం లిథియంను ఇతర అయాన్ల నుండి వేరు చేస్తుంది.[131]

క్లే మరియు స్పొడుమెన్ ఖనిజం నుండి

మెక్‌డెర్మిట్ కాల్డెరా (నెవాడా, యునైటెడ్ స్టేట్స్)లో అభివృద్ధిలో ఉన్న పెద్ద లిథియం-క్లే నిక్షేపాలకు క్లే ఖనిజం నుండి లిథియంను లీచ్ చేయడానికి గాఢ సల్ఫ్యూరిక్ యాసిడ్ అవసరం.

స్పొడుమెన్ సాపేక్షంగా అధిక లిథియం కంటెంట్‌ను కలిగి ఉంటుంది, ఇది ఈ మూలకానికి ప్రధాన ఖనిజంగా మారుతుంది. అయితే, వెలికితీతకు ముందు స్పటిక నిర్మాణాన్ని మార్చడానికి మరియు లిథియంను విడుదల చేయడానికి ఖనిజాన్ని వేడి చేయాలి. ఆపై ఖనిజాన్ని 250 C వద్ద సల్ఫ్యూరిక్ యాసిడ్తో చికిత్స చేసి Li2SO4 మరియు LiHSO4లను ఏర్పరుస్తారు. నీరు మరియు Na2CO4తో లీచింగ్ చేయడం ద్వారా Li2CO4 లభిస్తుంది.[132]

పర్యావరణ సమస్యలు

మరింత సమాచారం: Environmental impacts of lithium-ion batteries

నిర్దిష్ట తయారీ ప్రక్రియలు పర్యావరణ మరియు ఆరోగ్య ప్రమాదాలను కలిగిస్తాయి.[133][134][135] సరిగ్గా నిర్వహించని లిథియం వెలికితీత నీటి కాలుష్యం కారణంగా జలచరాలకు ప్రాణాంతకం కావచ్చు.[136] ఉపరితల బ్రైన్ బాష్పీభవన ప్రక్రియ ఉపరితల నీటి కాలుష్యం, తాగునీటి కాలుష్యం, శ్వాసకోశ సమస్యలు, పర్యావరణ వ్యవస్థ క్షీణత మరియు ప్రకృతి దృశ్యాల దెబ్బతినడానికి కారణమవుతుందని తెలిసింది,[133] మరియు ఇది అర్జెంటీనాలోని వాయువ్య ప్రాంతం వంటి ఎడారి ప్రాంతాలలో అస్థిరమైన నీటి వినియోగానికి (టన్నుకు 1.9 మిలియన్ లీటర్లు) దారితీయవచ్చు.[137][133] బాష్పీభవన ఉపరితల లిథియం వెలికితీత వల్ల భారీగా ఉత్పత్తి అయ్యే ఉప-ఉత్పత్తులు కూడా పరిష్కరించబడని సమస్యలను కలిగిస్తాయి, ఉదాహరణకు పెద్ద మొత్తంలో మెగ్నీషియం మరియు సున్నం వ్యర్థాలు.[138]

లిథియం సహజంగా లభించినప్పటికీ, ఇది ఒక పునరుత్పాదకత లేని వనరు అయినప్పటికీ, శిలాజ ఇంధనాల నుండి దూరంగా మారే ప్రక్రియలో ఇది కీలకమైనదిగా పరిగణించబడుతుంది, మరియు ఈ వెలికితీత ప్రక్రియ నీటి వనరుల దీర్ఘకాలిక క్షీణతకు కారణమవుతుందని విమర్శించబడింది.[139][140] సలార్ డి అటాకామా దక్షిణ ప్రాంతాలలో, లిథియం ఉత్పత్తి చేసే సంస్థ అల్బెమార్లే లిమిటాడా 2024లో ఒక సయోధ్య ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది. ఇది రాగి మైనింగ్ కంపెనీల నీటి వినియోగంతో పాటు, స్థానిక అటాకామెనో ప్రజల సాంప్రదాయ భూములలో ఉన్న పచ్చికభూములను ఎండబెట్టడానికి దోహదపడే మంచినీటి వినియోగానికి పరిహారం చెల్లించడానికి ఉద్దేశించబడింది.[141][142][143] తన రక్షణలో, అల్బెమార్లే లిమిటాడా సమీపంలోని రాగి మైనింగ్ కంపెనీలతో పోలిస్తే తమ వినియోగం చాలా తక్కువ అని పేర్కొంది.[144]

యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లో, ఓపెన్-పిట్ మైనింగ్ మరియు మౌంటైన్‌టాప్ రిమూవల్ మైనింగ్ పద్ధతులు బ్రైన్ ఎక్స్‌ట్రాక్షన్ మైనింగ్‌తో పోటీ పడుతున్నాయి.[145] పర్యావరణ ఆందోళనలలో వన్యప్రాణుల ఆవాసాల క్షీణత, ఆర్సెనిక్ మరియు యాంటిమోనీ కాలుష్యంతో సహా తాగునీటి కాలుష్యం, అస్థిరమైన వాటర్ టేబుల్ తగ్గింపు మరియు రేడియోధార్మిక యురేనియం ఉప-ఉత్పత్తి మరియు సల్ఫ్యూరిక్ యాసిడ్ విడుదల వంటి భారీ మైనింగ్ వ్యర్థాలు ఉన్నాయి.[146][147]

2021లో, పశ్చిమ సెర్బియాలో రియో టింటో కార్పొరేషన్ లిథియం మైనింగ్ నిర్మాణానికి వ్యతిరేకంగా సెర్బియాలో సామూహిక నిరసనలు జరిగాయి.[148] 2024లో, EU మద్దతు ఉన్న లిథియం మైనింగ్ ప్రాజెక్ట్ సెర్బియాలో పెద్ద ఎత్తున నిరసనలకు దారితీసింది.[149]

లిథియం ట్రయాంగిల్ (అర్జెంటీనా, బొలీవియా మరియు చిలీ)లోని ఉప్పు సరస్సులతో సంబంధం ఉన్న కొన్ని జంతు జాతులు స్థానిక పర్యావరణ వ్యవస్థపై ఉత్పత్తి వల్ల కలిగే నష్టాల వల్ల ప్రత్యేకంగా ముప్పును ఎదుర్కొంటున్నాయి, వీటిలో ఆండీన్ ఫ్లెమింగో[150] మరియు స్థానికంగా "కరాచీ" అని పిలువబడే చిన్న చేప ఒరెస్టయాస్ పారినాకోటెన్సిస్ ఉన్నాయి.[151]

మానవ హక్కుల సమస్యలు

లిథియం వెలికితీత కంపెనీలు మరియు అర్జెంటీనాలోని స్వదేశీ ప్రజలపై నివేదికల ప్రకారం, ప్రభుత్వం స్వదేశీ ప్రజల ఉచిత, ముందస్తు మరియు సమాచారంతో కూడిన సమ్మతి హక్కును ఎల్లప్పుడూ రక్షించలేదని, మరియు వెలికితీత కంపెనీలు సాధారణంగా సమాజానికి సమాచార ప్రాప్యతను నియంత్రిస్తాయని మరియు ప్రాజెక్టుల చర్చలు మరియు ప్రయోజనాల పంపిణీకి నిబంధనలను నిర్ణయిస్తాయని తేలింది.[137][152]

అర్జెంటీనాలోని పునా ప్రాంతంలో, 2023లో, రెండు మైనింగ్ కంపెనీలు (మినేరా ఎక్సార్ మరియు సేల్స్ డి జుజుయ్) 3.7 బిలియన్ లీటర్ల కంటే ఎక్కువ మంచినీటిని వెలికితీశాయి, ఇది సుస్క్వెస్ డిపార్ట్‌మెంట్ స్థానిక కమ్యూనిటీ వార్షిక నీటి వినియోగం కంటే 31 రెట్లు ఎక్కువ.[137]

చిలీలోని సలార్ డి అటాకామాలో బ్రైన్ వెలికితీత స్థానిక కమ్యూనిటీలతో నీటి వినియోగంపై వివాదానికి దారితీసింది.[150] స్థానిక స్వదేశీ జనాభాతో కూడిన లికాన్ ఆంటాయ్ లిథియం వెలికితీతను వ్యతిరేకించడం మరియు లిథియం కంపెనీలతో భాగస్వామ్య ప్రయోజనాల కోసం చర్చలు జరపడం వంటి చరిత్రను కలిగి ఉన్నారు.[153] చిలీ 2008లో సంతకం చేసిన స్వదేశీ మరియు గిరిజన ప్రజల కన్వెన్షన్ చట్రంలో చర్చలు జరుగుతాయి.[153] చిలీలో "స్వదేశీ సంస్థలు మరియు లిథియం కంపెనీల మధ్య ఒప్పందాలు కమ్యూనిటీ అభివృద్ధికి గణనీయమైన ఆర్థిక వనరులను తెచ్చాయి, కానీ ఆ ప్రాంతంలో మైనింగ్ పరిశ్రమ యొక్క సామాజిక నియంత్రణ సామర్థ్యాన్ని కూడా విస్తరించాయి" అని వాదించబడింది.[153]

జింబాబ్వేలో, 2020ల ప్రారంభంలో లిథియం ధరలలో ప్రపంచవ్యాప్త పెరుగుదల 'లిథియం ఫీవర్'ను ప్రేరేపించింది, ఇది స్థానికుల స్థానభ్రంశం మరియు చిన్న తరహా కళాత్మక మైనింగ్ కార్మికులకు మరియు పెద్ద తరహా మైనింగ్ కంపెనీలకు మధ్య వివాదాలకు దారితీసింది. కొంతమంది స్థానిక రైతులు తరలివెళ్లడానికి అంగీకరించారు మరియు వారి పరిహారంతో సంతృప్తి చెందారు.[154] కళాత్మక మైనింగ్ కార్మికులు సందవానా గనులు మరియు రాజధాని హరారేకి సమీపంలో ఉన్న గ్రామీణ ప్రాంతమైన గోరోమోంజిలోని ప్రైవేట్ యాజమాన్యంలోని లిథియం క్లెయిమ్ ప్రాంతంలోని భాగాలను ఆక్రమించారు. జింబాబ్వే పర్యావరణ నిర్వహణ సంస్థ ఆ ప్రాంతాన్ని దిగ్బంధించి మూసివేసిన తర్వాత కళాత్మక మైనింగ్ కార్మికులు తొలగించబడ్డారు.[155]

యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లోని నెవాడాలో థాకర్ పాస్ లిథియం మైన్ అభివృద్ధి, అనేక స్వదేశీ తెగల నుండి నిరసనలు మరియు వ్యాజ్యాలను ఎదుర్కొంది, వారు తమకు ఉచిత ముందస్తు మరియు సమాచారంతో కూడిన సమ్మతి అందించబడలేదని మరియు ఈ ప్రాజెక్ట్ సాంస్కృతిక మరియు పవిత్ర స్థలాలకు ముప్పు కలిగిస్తుందని పేర్కొన్నారు.[156] వనరుల వెలికితీత అదృశ్యమైన మరియు హత్యకు గురైన స్వదేశీ మహిళలతో ముడిపడి ఉన్నందున, ఈ ప్రాజెక్ట్ అభివృద్ధి స్వదేశీ మహిళలకు ప్రమాదాలను సృష్టిస్తుందని వారు ఆందోళన వ్యక్తం చేశారు.[157] నిరసనకారులు జనవరి 2021 నుండి ప్రతిపాదిత మైనింగ్ స్థలాన్ని ఆక్రమించుకున్నారు.[158][145]

అప్లికేషన్లు

బ్యాటరీలు

2026లో, ప్రపంచ లిథియం ఉత్పత్తిలో 88% లిథియం-అయాన్ బ్యాటరీల తయారీకి ఉపయోగించబడింది.[159]

లిథియం-అయాన్ బ్యాటరీలు ఆధునిక సాంకేతికతలో ఎలక్ట్రిక్ కార్లు, పోర్టబుల్ ఎలక్ట్రానిక్స్ మరియు శాటిలైట్ల వంటి వాటికి శక్తినిచ్చేలా అవసరమయ్యాయి.[160][161] 20వ శతాబ్దంలో, లిథియం దాని అధిక ఎలక్ట్రోడ్ పొటెన్షియల్ కారణంగా బ్యాటరీ ఎలక్ట్రోలైట్లు మరియు ఎలక్ట్రోడ్లలో ముఖ్యమైన భాగంగా మారింది.[160][162] లిథియంను ఉపయోగించే ఇతర రీఛార్జబుల్ బ్యాటరీలలో లిథియం పాలిమర్ బ్యాటరీ మరియు లిథియం ఐరన్ ఫాస్ఫేట్ బ్యాటరీ ఉన్నాయి.

సిరామిక్స్ మరియు గ్లాస్

ప్రపంచవ్యాప్తంగా లిథియం వినియోగంలో 4% వాటాతో రెండవ అతిపెద్ద ఉపయోగం సిరామిక్స్ మరియు గ్లాస్ ఉత్పత్తిలో ఉంది.[159] లిథియం ఆక్సైడ్ సిలికాను ప్రాసెస్ చేయడానికి ఫ్లక్స్గా విస్తృతంగా ఉపయోగించబడుతుంది, ఇది పదార్థం యొక్క ద్రవీభవన స్థానం మరియు స్నిగ్ధతను తగ్గిస్తుంది, తద్వారా తక్కువ ఉష్ణ విస్తరణ గుణకాలతో సహా మెరుగైన భౌతిక లక్షణాలను కలిగి ఉన్న గ్లేజ్‌లు తయారవుతాయి.[163] లిథియం ఆక్సైడ్లను కలిగి ఉన్న గ్లేజ్‌లు ఓవెన్‌వేర్ కోసం ఉపయోగించబడతాయి. లిథియం కార్బోనేట్ (Li2CO3) సాధారణంగా ఈ అప్లికేషన్‌లో ఉపయోగించబడుతుంది ఎందుకంటే ఇది వేడి చేసినప్పుడు ఆక్సైడ్‌గా మారుతుంది.

లూబ్రికేటింగ్ గ్రీజులు

ప్రధాన వ్యాసం: Lithium grease

మూడవ అత్యంత సాధారణ ఉపయోగం గ్రీజులలో ఉంది. లిథియం హైడ్రాక్సైడ్ ఒక బలమైన క్షారం, మరియు కొవ్వుతో వేడి చేసినప్పుడు, ఇది స్టియరిక్ యాసిడ్ నుండి లిథియం స్టియరేట్ వంటి సబ్బును ఉత్పత్తి చేస్తుంది. లిథియం సబ్బు నూనెలను చిక్కబరిచే సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉంటుంది, మరియు ఇది ఆల్-పర్పస్, అధిక-ఉష్ణోగ్రత లూబ్రికేటింగ్ గ్రీజుల తయారీకి ఉపయోగించబడుతుంది.[15][164][165]

మెటలర్జీ (లోహశాస్త్రం)

[166] లిథియం (ఉదాహరణకు లిథియం కార్బోనేట్ రూపంలో) continuous casting (నిరంతర పోత) మోల్డ్ ఫ్లక్స్ స్లాగ్‌లలో సంకలితంగా ఉపయోగించబడుతుంది, ఇది ద్రవత్వాన్ని పెంచుతుంది,[167][168] ఇది 2011 నాటికి ప్రపంచ లిథియం వినియోగంలో 5% వాటాను కలిగి ఉంది.[42] ఇనుము పోతలో 'వీనింగ్' (veining) లోపాలను తగ్గించడానికి foundry sand (ఫౌండ్రీ ఇసుక)కు లిథియం సమ్మేళనాలను సంకలితాలుగా (ఫ్లక్స్‌లుగా) ఉపయోగిస్తారు.[169]

లిథియం (లిథియం ఫ్లోరైడ్ రూపంలో) అల్యూమినియం స్మెల్టర్లలో (Hall–Héroult process) సంకలితంగా ఉపయోగించబడుతుంది, ఇది ద్రవీభవన ఉష్ణోగ్రతను తగ్గించి, విద్యుత్ నిరోధకతను పెంచుతుంది,[170] ఇది 2011 నాటికి ఉత్పత్తిలో 3% వాటాను కలిగి ఉంది.[42]

welding (వెల్డింగ్) లేదా soldering (సోల్డరింగ్) కోసం ఫ్లక్స్‌గా ఉపయోగించినప్పుడు, లోహపు లిథియం ప్రక్రియ సమయంలో లోహాల కలయికను ప్రోత్సహిస్తుంది[171] మరియు మలినాలను గ్రహించడం ద్వారా oxideల ఏర్పాటును తొలగిస్తుంది.[172] అల్యూమినియం, cadmium, రాగి మరియు manganeseలతో కూడిన ఈ లోహపు Alloyలను అధిక పనితీరు గల, తక్కువ సాంద్రత కలిగిన విమాన భాగాలను తయారు చేయడానికి ఉపయోగిస్తారు (ఇది కూడా చూడండి: లిథియం-అల్యూమినియం మిశ్రమ లోహాలు).[173]

సిలికాన్ నానో-వెల్డింగ్

ఎలక్ట్రిక్ బ్యాటరీలు మరియు ఇతర పరికరాల కోసం ఎలక్ట్రానిక్ భాగాలలో సిలికాన్ నానో-వెల్డ్స్‌ను మెరుగుపరచడంలో లిథియం సహాయకారిగా ఉన్నట్లు కనుగొనబడింది.[174]

పైరోటెక్నిక్స్

[175] లిథియం సమ్మేళనాలను ఎరుపు రంగు fireworks (బాణసంచా) మరియు ఫ్లేర్లలో pyrotechnic colorantలుగా మరియు ఆక్సిడైజర్లుగా ఉపయోగిస్తారు.[15][176]

గాలి శుద్ధీకరణ

Lithium chloride మరియు lithium bromideలు hygroscopic (తేమను పీల్చుకునే) స్వభావం కలిగి ఉంటాయి మరియు గ్యాస్ ప్రవాహాల కోసం desiccantలుగా (తేమ పీల్చుకునేవి) ఉపయోగించబడతాయి.[15] లిథియం హైడ్రాక్సైడ్ మరియు lithium peroxideలు కార్బన్ డయాక్సైడ్ తొలగింపు మరియు గాలి శుద్ధీకరణ కోసం spacecraft (అంతరిక్ష నౌకలు) మరియు submarineల (జలాంతర్గాములు) వంటి పరిమిత ప్రదేశాలలో సాధారణంగా ఉపయోగించే లవణాలు. లిథియం హైడ్రాక్సైడ్ గాలి నుండి carbon dioxideను గ్రహించి లిథియం కార్బోనేట్‌ను ఏర్పరుస్తుంది, మరియు దాని తక్కువ బరువు కారణంగా ఇతర ఆల్కలీన్ హైడ్రాక్సైడ్ల కంటే దీనికి ప్రాధాన్యత ఇవ్వబడుతుంది.

లిథియం పెరాక్సైడ్ (Li2O2) తేమ సమక్షంలో కార్బన్ డయాక్సైడ్‌తో చర్య జరిపి లిథియం కార్బోనేట్‌ను ఏర్పరచడమే కాకుండా, ఆక్సిజన్‌ను కూడా విడుదల చేస్తుంది.[177][178] ఆ చర్య ఈ క్రింది విధంగా ఉంటుంది:

2 Li2O2 + 2 CO2 → 2 Li2CO3 + O2

పైన పేర్కొన్న కొన్ని సమ్మేళనాలు, అలాగే lithium perchlorate, ఆక్సిజన్ క్యాండిల్స్లో ఉపయోగించబడతాయి, ఇవి submarineలకు oxygenను అందిస్తాయి. వీటిలో boron, magnesium, aluminium, silicon, titanium, manganese మరియు ironల చిన్న మొత్తాలు కూడా ఉండవచ్చు.[179]

ఆప్టిక్స్

Lithium fluoride, కృత్రిమంగా crystal (స్పటికం)గా పెంచబడినప్పుడు, స్పష్టంగా మరియు పారదర్శకంగా ఉంటుంది మరియు తరచుగా IR, UV మరియు VUV (vacuum UV) అప్లికేషన్ల కోసం ప్రత్యేక ఆప్టిక్స్‌లో ఉపయోగించబడుతుంది. ఇది అత్యంత సాధారణ పదార్థాలలో అత్యల్ప వక్రీభవన సూచికలలో ఒకటి మరియు డీప్ UVలో అత్యంత సుదూర ప్రసార పరిధిని కలిగి ఉంటుంది.[180] మెత్తగా విభజించబడిన లిథియం ఫ్లోరైడ్ పొడిని థర్మోల్యూమినిసెంట్ రేడియేషన్ డోసిమెట్రీ (TLD) కోసం ఉపయోగిస్తారు: అటువంటి నమూనా రేడియేషన్‌కు గురైనప్పుడు, అది crystal defectలను (స్పటిక లోపాలను) సేకరిస్తుంది, వీటిని వేడి చేసినప్పుడు, అవి నీలిరంగు కాంతిని విడుదల చేయడం ద్వారా పరిష్కరించబడతాయి, దీని తీవ్రత absorbed doseకు అనులోమానుపాతంలో ఉంటుంది, తద్వారా దీనిని లెక్కించవచ్చు.[181] లిథియం ఫ్లోరైడ్ కొన్నిసార్లు telescopeల ఫోకల్ లెన్స్‌లలో ఉపయోగించబడుతుంది.[15][182]

lithium niobate యొక్క అధిక నాన్-లీనియారిటీ దీనిని నాన్-లీనియర్ ఆప్టిక్స్ అప్లికేషన్లలో ఉపయోగకరంగా చేస్తుంది. ఇది మొబైల్ ఫోన్లు మరియు optical modulatorల వంటి టెలికమ్యూనికేషన్ ఉత్పత్తులలో, రెసొనెంట్ క్రిస్టల్స్ వంటి భాగాల కోసం విస్తృతంగా ఉపయోగించబడుతుంది. 60% కంటే ఎక్కువ మొబైల్ ఫోన్లలో లిథియం అప్లికేషన్లు ఉపయోగించబడుతున్నాయి.[183]

ఆర్గానిక్ మరియు పాలిమర్ కెమిస్ట్రీ

Organolithium compoundలు పాలిమర్ మరియు ఫైన్-కెమికల్స్ ఉత్పత్తిలో విస్తృతంగా ఉపయోగించబడతాయి. ఈ కారకాలకు ప్రధాన వినియోగదారు అయిన పాలిమర్ పరిశ్రమలో, ఆల్కైల్ లిథియం సమ్మేళనాలు అయానిక్ పాలిమరైజేషన్లో catalystలుగా/ఇనిషియేటర్లుగా పనిచేస్తాయి.[184][185][186][187] ఫైన్ కెమికల్స్ ఉత్పత్తి కోసం, ఆర్గానోలిథియం సమ్మేళనాలు బలమైన క్షారాలుగా మరియు carbon-carbon bondల ఏర్పాటుకు కారకాలుగా పనిచేస్తాయి. ఆర్గానోలిథియం సమ్మేళనాలను లిథియం లోహం మరియు alkyl halideల నుండి తయారు చేస్తారు.[188]

అనేక ఇతర లిథియం సమ్మేళనాలను ఆర్గానిక్ సమ్మేళనాలను తయారు చేయడానికి కారకాలుగా ఉపయోగిస్తారు. కొన్ని ప్రసిద్ధ సమ్మేళనాలలో lithium aluminium hydride (LiAlH4), lithium triethylborohydride, n-butyllithium మరియు tert-butyllithium ఉన్నాయి.

సైనిక

లోహపు లిథియం మరియు దాని సంక్లిష్ట hydrideలు, ఉదాహరణకు లిథియం అల్యూమినియం హైడ్రైడ్ (LiAlH4), rocket propellantలకు (రాకెట్ చోదకాలు) అధిక-శక్తి సంకలితాలుగా ఉపయోగించబడతాయి.[28] LiAlH4ను స్వయంగా solid fuel (ఘన ఇంధనం)గా కూడా ఉపయోగించవచ్చు.[189]

Mark 50 torpedo నిల్వ చేయబడిన రసాయన శక్తి చోదక వ్యవస్థ (SCEPS) ఒక చిన్న sulfur hexafluoride ట్యాంక్‌ను ఉపయోగిస్తుంది, దీనిని ఘన లిథియం బ్లాక్‌పై స్ప్రే చేస్తారు. ఈ చర్య వేడిని ఉత్పత్తి చేస్తుంది, ఇది క్లోజ్డ్ Rankine cycleలో టార్పెడోను నడపడానికి steamను (ఆవిరి) సృష్టిస్తుంది.[190]

లిథియం-6 కలిగిన Lithium hydrideను thermonuclear weaponలలో ఉపయోగిస్తారు, ఇక్కడ ఇది బాంబు యొక్క ఫ్యూజన్ దశకు ఇంధనంగా పనిచేస్తుంది.[191]

అణుశక్తి

లిథియం-6 tritium ఉత్పత్తికి మరియు nuclear fusionలో neutron absorberగా (న్యూట్రాన్ శోషకం) విలువైనది. సహజ లిథియంలో సుమారు 7.5% లిథియం-6 ఉంటుంది, దీని నుండి nuclear weaponలలో ఉపయోగించడానికి isotope separation ద్వారా పెద్ద మొత్తంలో లిథియం-6 ఉత్పత్తి చేయబడింది.[192] nuclear reactor coolantలలో (శీతలీకరణి) ఉపయోగం కోసం లిథియం-7 ఆసక్తిని పొందింది.[193]

Lithium deuteride అనేది హైడ్రోజన్ బాంబు యొక్క ప్రారంభ వెర్షన్లలో ఎంచుకున్న ఫ్యూజన్ ఇంధనం. neutronలతో బాంబు దాడి చేసినప్పుడు, 6Li మరియు 7Li రెండూ tritiumను ఉత్పత్తి చేస్తాయి—ఈ చర్య, హైడ్రోజన్ బాంబులను మొదట పరీక్షించినప్పుడు పూర్తిగా అర్థం కాలేదు, ఇది Castle Bravo nuclear test యొక్క అనియంత్రిత దిగుబడికి కారణమైంది. ట్రిటియం deuteriumతో కలిసి ఫ్యూజన్ చర్యలో పాల్గొంటుంది, ఇది సాధించడం సాపేక్షంగా సులభం. వివరాలు రహస్యంగా ఉన్నప్పటికీ, లిథియం-6 డ్యూటెరైడ్ ఆధునిక nuclear weaponsలో ఫ్యూజన్ పదార్థంగా పాత్ర పోషిస్తున్నట్లు కనిపిస్తోంది.[194]

Lithium fluoride, లిథియం-7 ఐసోటోప్‌లో అధికంగా సమృద్ధిగా ఉన్నప్పుడు, లిక్విడ్ ఫ్లోరైడ్ న్యూక్లియర్ రియాక్టర్లలో ఉపయోగించే LiF-BeF2 ఫ్లోరైడ్ ఉప్పు మిశ్రమం యొక్క ప్రాథమిక అంశాన్ని ఏర్పరుస్తుంది. లిథియం ఫ్లోరైడ్ అసాధారణంగా రసాయనికంగా స్థిరంగా ఉంటుంది మరియు LiF-BeF2 మిశ్రమాలు తక్కువ ద్రవీభవన స్థానాలను కలిగి ఉంటాయి. అదనంగా, 7Li, Be, మరియు F అనేవి అణు విచ్ఛిత్తి రియాక్టర్‌లోని విచ్ఛిత్తి చర్యలను విషపూరితం చేయకుండా ఉండేందుకు తగినంత తక్కువ థర్మల్ న్యూట్రాన్ క్యాప్చర్ క్రాస్-సెక్షన్లను కలిగి ఉన్న కొన్ని nuclideలలో ఉన్నాయి.[note 5][195]

భావనపరమైన (కల్పిత) అణు fusion power ప్లాంట్లలో, deuterium మరియు tritiumలను ఇంధనంగా ఉపయోగించే మాగ్నెటికల్లీ కన్ఫైన్డ్ రియాక్టర్లలో ట్రిటియంను ఉత్పత్తి చేయడానికి లిథియం ఉపయోగించబడుతుంది. సహజంగా లభించే ట్రిటియం చాలా అరుదు మరియు లిథియం ఉన్న 'బ్లాంకెట్'తో స్పందించే ప్లాస్మాను చుట్టుముట్టడం ద్వారా కృత్రిమంగా ఉత్పత్తి చేయాలి, ఇక్కడ ప్లాస్మాలోని డ్యూటెరియం-ట్రిటియం చర్య నుండి వచ్చే న్యూట్రాన్లు మరింత ట్రిటియంను ఉత్పత్తి చేయడానికి లిథియంను విచ్ఛిన్నం చేస్తాయి:

6Li + n → 4He + 3H.

లిథియం alpha particleలు లేదా helium కేంద్రకాలకు మూలంగా కూడా ఉపయోగించబడుతుంది. 7Liను వేగవంతమైన protonలతో బాంబు దాడి చేసినప్పుడు 8Be ఏర్పడుతుంది, ఇది దాదాపు వెంటనే రెండు ఆల్ఫా కణాలుగా విచ్ఛిన్నం అవుతుంది. ఆ సమయంలో "పరమాణువును విభజించడం" అని పిలువబడే ఈ ఘనత, మొదటి పూర్తిగా మానవ నిర్మిత nuclear reaction. దీనిని 1932లో కాక్‌క్రాఫ్ట్ మరియు వాల్టన్ ఉత్పత్తి చేశారు.[196][197] ఫ్యూజన్ రియాక్టర్లలో ప్లాస్మా-పదార్థాల పరస్పర చర్యలను మార్చడానికి మరియు వేడి థర్మో-న్యూక్లియర్ ఫ్యూజన్ ప్లాస్మా సరిహద్దులో శక్తిని వెదజల్లడానికి పొడుల ఇంజెక్షన్‌ను ఉపయోగిస్తారు.[198][199]

2013లో, US Government Accountability Office 100 అమెరికన్ అణు రియాక్టర్లలో 65 రియాక్టర్ల నిర్వహణకు కీలకమైన లిథియం-7 కొరత "విద్యుత్తును అందించే వారి సామర్థ్యాన్ని కొంత ప్రమాదంలో పడేస్తుంది" అని పేర్కొంది. ఈ సమస్య US అణు మౌలిక సదుపాయాల క్షీణత నుండి ఉత్పన్నమవుతుంది. లిథియం-6ను లిథియం-7 నుండి వేరు చేయడానికి అవసరమైన పరికరాలు ఎక్కువగా ప్రచ్ఛన్న యుద్ధం నాటివి. 20వ శతాబ్దంలో ఎక్కువగా వినియోగించబడిన వేరు చేయబడిన లిథియం భారీ మిగులు ఉన్నప్పుడు, 1963లో US ఈ యంత్రాలలో చాలా వరకు మూసివేసింది. లిథియం-6ను లిథియం-7 నుండి వేరు చేసే సామర్థ్యాన్ని పునరుద్ధరించడానికి ఐదు సంవత్సరాలు మరియు $10 మిలియన్ల నుండి $12 మిలియన్లు పడుతుందని నివేదిక పేర్కొంది.[200]

లిథియం-7ను ఉపయోగించే రియాక్టర్లు అధిక పీడనం వద్ద నీటిని వేడి చేస్తాయి మరియు తుప్పు పట్టే అవకాశం ఉన్న హీట్ ఎక్స్ఛేంజర్‌ల ద్వారా వేడిని బదిలీ చేస్తాయి. అదనపు న్యూట్రాన్లను గ్రహించడానికి నీటిలో చేర్చబడిన boric acid యొక్క తినివేయు ప్రభావాలను ఎదుర్కోవడానికి రియాక్టర్లు లిథియంను ఉపయోగిస్తాయి.[200]

వైద్యం

ప్రధాన వ్యాసం: Lithium (medication)

bipolar disorder (బైపోలార్ డిజార్డర్) చికిత్సలో లిథియం ఉపయోగకరంగా ఉంటుంది. లిథియంను డిప్రెషన్ (కుంగుబాటు) మరియు mania (ఉన్మాదం) రెండింటికీ చికిత్స చేయడానికి, మరియు బైపోలార్ డిజార్డర్‌లో నిర్వహణ చికిత్సగా ఉపయోగించవచ్చు.[201] లిథియం లవణాలు schizoaffective disorder మరియు సైక్లిక్ major depressive disorder వంటి సంబంధిత రోగ నిర్ధారణలకు కూడా సహాయపడవచ్చు.[202] ఈ లవణాలలోని క్రియాశీల భాగం లిథియం అయాన్ Li+.[203]

గర్భధారణ మొదటి త్రైమాసికంలో లిథియం తీసుకునే మహిళలకు జన్మించే శిశువులలో ఎబ్‌స్టెయిన్ కార్డియాక్ అనామలీ వచ్చే ప్రమాదాన్ని లిథియం పెంచవచ్చు.[204] ఎక్కువ లిథియం lithium toxicityకి (లిథియం విషపూరితం) దారితీయవచ్చు.[205] లిథియం కార్బోనేట్ mood stabilizerగా వర్గీకరించబడింది మరియు ఇది ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ యొక్క ఎసెన్షియల్ మెడిసిన్స్ జాబితాలో ఉంది.[206]

40 సంవత్సరాలకు పైగా అనేక యాదృచ్ఛిక నియంత్రిత ట్రయల్స్ మరియు ఇతర అధ్యయనాలు mood disorderలు ఉన్న వ్యక్తులలో ఆత్మహత్యలను తగ్గించడంలో లిథియం అత్యంత ప్రభావవంతమని చూపించాయి.[207][208] ఆత్మహత్యపై దాని ప్రభావాలతో పాటు, లిథియం మూడ్ డిజార్డర్లు ఉన్న వ్యక్తులలో అన్ని కారణాల వల్ల మరణాలను కూడా తగ్గిస్తుంది.[209]

లిథియం వినియోగం చాలా తక్కువ మోతాదులలో కూడా ఆత్మహత్యలను తగ్గించడంతో సంబంధం కలిగి ఉందని గుర్తించబడింది.[210][211] నీటి సరఫరాలో ఉండే స్వల్ప పరిమాణంలోని లిథియం, ఆత్మహత్యలు, హత్యలు, అత్యాచారాలు, మాదకద్రవ్యాల అరెస్టులు మరియు ఇతర నేరాల ప్రమాదాన్ని తగ్గించడంతో ముడిపడి ఉంది.[210][212][213]

జాగ్రత్తలు

లిథియం లోహం తుప్పు పట్టించేది (corrosive) మరియు చర్మంతో సంబంధాన్ని నివారించడానికి దీనిని ప్రత్యేకంగా నిర్వహించాల్సి ఉంటుంది. లిథియం ధూళి లేదా లిథియం సమ్మేళనాలను (ఇవి తరచుగా క్షార స్వభావాన్ని కలిగి ఉంటాయి) పీల్చడం వల్ల మొదట ముక్కు మరియు గొంతులో మంట కలుగుతుంది, అదే ఎక్కువ మోతాదులో బహిర్గతమైతే ఊపిరితిత్తులలో ద్రవం పేరుకుపోయి, పల్మనరీ ఎడెమాకు దారితీస్తుంది. తేమతో సంబంధం ఏర్పడినప్పుడు ఇది కాస్టిక్ (క్షయకారి) అయిన లిథియం హైడ్రాక్సైడ్ను ఉత్పత్తి చేస్తుంది కాబట్టి, ఈ లోహాన్ని నిర్వహించడం ప్రమాదకరం. లిథియం లోహాన్ని నాఫ్తా మరియు పెట్రోలియం జెల్లీ వంటి చర్య జరపని సమ్మేళనాలలో సురక్షితంగా నిల్వ చేస్తారు.[214]

ఇవి కూడా చూడండి

గమనికలు

  1. ↑ 1.0 1.1 Appendixes ఆర్కైవ్ చేసిన కాపీ. USGS నిర్వచనాల ప్రకారం, నిల్వ స్థావరం "నిరూపితమైన సాంకేతికత మరియు ప్రస్తుత ఆర్థిక వ్యవస్థలను మించిన ప్రణాళికా క్షితిజాలలో ఆర్థికంగా అందుబాటులోకి వచ్చే సహేతుకమైన సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉన్న వనరుల భాగాలను కలిగి ఉండవచ్చు. నిల్వ స్థావరం ప్రస్తుతం ఆర్థికంగా ఉన్న వనరులు (నిల్వలు), స్వల్పంగా ఆర్థికంగా ఉన్నవి (మార్జినల్ నిల్వలు), మరియు ప్రస్తుతం ఆర్థికేతరమైన కొన్ని వనరులను (సబ్-ఎకనామిక్ వనరులు) కలిగి ఉంటుంది."
  2. ↑ 2025లో సాక్సెన్-అన్హాల్ట్‌లో 43 మిలియన్ టన్నుల నిక్షేపం కనుగొనబడింది.
  3. ↑ 2013లో
  4. ↑ U.S. ఉత్పత్తిని మినహాయించి
  5. ↑ బెరీలియం మరియు ఫ్లోరిన్ కేవలం ఒక ఐసోటోప్‌గా మాత్రమే ఉంటాయి, అవి వరుసగా 9Be మరియు 19F. ఈ రెండూ, 7Li తో పాటు, 2H, 11B, 15N, 209Bi, మరియు C మరియు O ల స్థిర ఐసోటోపులతో కలిసి, మోల్టన్ సాల్ట్ బ్రీడర్ రియాక్టర్ ఇంధనంలో ప్రధాన అంశాలుగా పనిచేయడానికి actinideలు కాకుండా తగినంత తక్కువ థర్మల్ న్యూట్రాన్ క్యాప్చర్ క్రాస్ సెక్షన్లను కలిగి ఉన్న ఏకైక న్యూక్లైడ్లు.

మూలాలు

  1. ↑ Spellman, F. R. (2023). The Science of Lithium. CRC Press.
  2. ↑ 2.0 2.1 సంఖ్యాపరమైన డేటా: (10 జూలై 2003). "Solar System Abundances and Condensation Temperatures of the Elements". The Astrophysical Journal. 591 (2) 1220–1247. doi:10.1086/375492. గ్రాఫ్ ఇక్కడ చూడవచ్చు: File:SolarSystemAbundances.jpg
  3. ↑ Nuclear Weapon Design. Federation of American Scientists (21 అక్టోబర్ 1998). fas.org
  4. ↑ (2023-12-01). Lithium. World Nuclear Association.
  5. ↑ 5.0 5.1 5.2 5.3 5.4 5.5 5.6 Krebs, Robert E.. (2006). "The History and Use of Our Earth's Chemical Elements: A Reference Guide". Greenwood Press. ISBN 978-0-313-33438-2.
  6. ↑ (జూన్ 2016). "Note: Contamination-free loading of lithium metal into a nozzle source". Review of Scientific Instruments. 87 (6) 066105. doi:10.1063/1.4953918.
  7. ↑ Addison, C. C.. (1984). "The chemistry of the liquid alkali metals". Wiley. ISBN 978-0-471-90508-0.
  8. ↑ 8.0 8.1 (2021). PubChem Element Summary for AtomicNumber 3, Lithium. National Center for Biotechnology Information.
  9. ↑ Sicius, Hermann. (2024). "Handbook of the Chemical Elements". Springer Berlin Heidelberg. ISBN 978-3-662-68921-9.
  10. ↑ Coefficients of Linear Expansion. Engineering Toolbox.
  11. ↑ (2007). "Superconductivity in lithium below 0.4 millikelvin at ambient pressure". Nature. 447 (7141) 187–9. doi:10.1038/nature05820.
  12. ↑ Struzhkin, V. V.. (2002). "Superconductivity in dense lithium". Science. 298 (5596) 1213–5. doi:10.1126/science.1078535.
  13. ↑ Overhauser, A. W.. (1984). "Crystal Structure of Lithium at 4.2 K". Physical Review Letters. 53 (1) 64–65. doi:10.1103/PhysRevLett.53.64.
  14. ↑ (2004). "Metallic high-pressure modifications of main group elements". Zeitschrift für Kristallographie. 219 (6–2004) 376–390. doi:10.1524/zkri.219.6.376.34637.
  15. ↑ 15.0 15.1 15.2 15.3 15.4 15.5 15.6 Hammond, C. R.. (2000). "The Elements, in Handbook of Chemistry and Physics". CRC press. ISBN 978-0-8493-0481-1.
  16. ↑ SPECIFIC HEAT OF SOLIDS. bradley.edu
  17. ↑ File:Binding energy curve - common isotopes.svg స్థిరమైన న్యూక్లైడ్ల బంధన శక్తులను గ్రాఫికల్‌గా చూపుతుంది; డేటాసెట్ మూలం చిత్ర నేపథ్యం లో ఇవ్వబడింది.
  18. ↑ Sonzogni, Alejandro. Interactive Chart of Nuclides. Brookhaven National Laboratory.
  19. ↑ Various. (2002). Handbook of Chemistry & Physics. CRC. ISBN 978-0-8493-0486-6.
  20. ↑ (2004). "Lithium isotopic signatures of peridotite xenoliths and isotopic fractionation at high temperature between olivine and pyroxenes". Chemical Geology. 212 (1–2) 163–177. doi:10.1016/j.chemgeo.2004.08.009.
  21. ↑ Duarte, F. J. (2009). "Tunable Laser Applications". 330. CRC Press. ISBN 978-1-4200-6009-6.
  22. ↑ 22.0 22.1 (2002). "Isotope-abundance variations of selected elements (IUPAC Technical Report)". Pure and Applied Chemistry. 74 (10) 1987. doi:10.1351/pac200274101987.
  23. ↑ (30 మార్చి 2001). "Observation of Fermi Pressure in a Gas of Trapped Atoms". Science. 291 (5513) 2570–2572. doi:10.1126/science.1059318.
  24. ↑ First Detection of Lithium from an Exploding Star.
  25. ↑ (23 ఫిబ్రవరి 2016). "Big bang nucleosynthesis: Present status". Reviews of Modern Physics. 88 (1). doi:10.1103/RevModPhys.88.015004.
  26. ↑ Cain, Fraser. Brown Dwarf. Universe Today.
  27. ↑ Reid, Neill. (10 మార్చి 2002). L Dwarf Classification.
  28. ↑ 28.0 28.1 28.2 28.3 Emsley, John. (2001). "Nature's Building Blocks". Oxford University Press. ISBN 978-0-19-850341-5.
  29. ↑ (మార్చి 2024). "Many Roads Lead to Lithium: Formation Pathways For Lithium-rich Red Giants". The Astrophysical Journal. 964 (1) 42. doi:10.3847/1538-4357/ad1936.
  30. ↑ Lithium Occurrence. Institute of Ocean Energy, Saga University, Japan.
  31. ↑ 31.0 31.1 31.2 31.3 Some Facts about Lithium. ENC Labs.
  32. ↑ (1984). "Inorganic Chemistry". 124 91–133. Springer Berlin Heidelberg. ISBN 978-3-540-13534-0. doi:10.1007/3-540-13534-0_3.
  33. ↑ 33.0 33.1 33.2 33.3 Kamienski, Conrad W.. (2004). "Kirk-Othmer Encyclopedia of Chemical Technology". John Wiley & Sons, Inc.. ISBN 978-0-471-23896-6. doi:10.1002/0471238961.1209200811011309.a01.pub2.
  34. ↑ lithium. Britannica encyclopedia.
  35. ↑ Atkins, Peter. (2010). "Shriver & Atkins' Inorganic Chemistry". 296. W. H. Freeman and Company. ISBN 978-0-19-923617-6.
  36. ↑ Mindat.org – Mines, Minerals and More. www.mindat.org.
  37. ↑ Moores, S.. (జూన్ 2007). "Between a rock and a salt lake". Industrial Minerals. 477 58.
  38. ↑ Taylor, S. R.; McLennan, S. M.; The continental crust: Its composition and evolution, Blackwell Sci. Publ., Oxford, 330 pp. (1985). Cited in Abundances of the elements (data page)
  39. ↑ Emsley, John. (2003). Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-850340-8.
  40. ↑ Garrett, Donald (2004) Handbook of Lithium and Natural Calcium, Academic Press, cited in The Trouble with Lithium 2 ఆర్కైవ్ చేసిన కాపీ, Meridian International Research (2008)
  41. ↑ 41.0 41.1 41.2 41.3 41.4 (31 January 2025). Mineral Commodity Summaries 2025. U.S. Geological Survey.
  42. ↑ 42.0 42.1 42.2 42.3 (2018). Lithium Statistics and Information. U.S. Geological Survey.
  43. ↑ (2008). The Trouble with Lithium 2. Meridian International Research.
  44. ↑ Czech Geological Survey. (అక్టోబర్ 2015). Mineral Commodity Summaries of the Czech Republic 2015. 373. Czech Geological Survey. ISBN 978-80-7075-904-2.
  45. ↑ (2019). Ore Reserve grows its Finland lithium deposit by 50%. Kitco News.
  46. ↑ Risen, James. (13 June 2010). U.S. Identifies Vast Riches of Minerals in Afghanistan. The New York Times.
  47. ↑ (15 June 2010). Taleban zones mineral riches may rival Saudi Arabia says Pentagon. The Times.
  48. ↑ Hosp, Gerald. (30 August 2021). Afghanistan: die konfliktreichen Bodenschätze. Neue Zürcher Zeitung.
  49. ↑ (May 28, 2021). National Geographic. In Cornwall, ruinous tin and copper mines are yielding battery-grade lithium. Here's what that means..
  50. ↑ (September 17, 2020). Cornwall lithium deposits 'globally significant'.
  51. ↑ (1984). "Bioaccumulation of lithium by marine organisms in European, American, and Asian coastal zones: microanalytic study using secondary ion emission". Comptes Rendus de l'Académie des Sciences, Série III. 299 (18) 719–24.
  52. ↑ 52.0 52.1 52.2 Emsley, John. (25 August 2011). Nature's Building Blocks: An A-Z Guide to the Elements. 290–298. OUP Oxford. ISBN 978-0-19-960563-7.
  53. ↑ 53.0 53.1 53.2 53.3 53.4 53.5 (1990). "Lithium and Cell Physiology". 25–46. Springer New York. ISBN 978-1-4612-7967-9. doi:10.1007/978-1-4612-3324-4.
  54. ↑ 54.0 54.1 54.2 54.3 54.4 (December 2017). "Towards a Unified Understanding of Lithium Action in Basic Biology and its Significance for Applied Biology". The Journal of Membrane Biology. 250 (6) 587–604. doi:10.1007/s00232-017-9998-2.
  55. ↑ 55.0 55.1 (June 2015). "Lithium in the treatment of bipolar disorder: pharmacology and pharmacogenetics". Molecular Psychiatry. 20 (6) 661–670. doi:10.1038/mp.2015.4.
  56. ↑ (21 May 2013). "Long-term lithium treatment in bipolar disorder is associated with longer leukocyte telomeres". Translational Psychiatry. 3 (5) e261. doi:10.1038/tp.2013.37.
  57. ↑ D'Andraba. (1800). Des caractères et des propriétés de plusieurs nouveaux minérauxde Suède et de Norwège, avec quelques observations chimiques faites sur ces substances. Journal de Physique, de Chimie, d'Histoire Naturelle, et des Arts. 51 239.
  58. ↑ Petalite Mineral Information. Mindat.org.
  59. ↑ 59.0 59.1 59.2 59.3 59.4 59.5 59.6 Lithium:Historical information.
  60. ↑ Weeks, Mary. (2003). "Discovery of the Elements". 124. Kessinger Publishing. ISBN 978-0-7661-3872-8.
  61. ↑ Berzelius. (1817). Ein neues mineralisches Alkali und ein neues Metall. Journal für Chemie und Physik. 21 44–48. From p. 45: "Herr August Arfwedson, ein junger sehr verdienstvoller Chemiker, der seit einem Jahre in meinem Laboratorie arbeitet, fand bei einer Analyse des Petalits von Uto's Eisengrube, einen alkalischen Bestandtheil, … Wir haben es Lithion genannt, um dadurch auf seine erste Entdeckung im Mineralreich anzuspielen, da die beiden anderen erst in der organischen Natur entdeckt wurden. Sein Radical wird dann Lithium genannt werden." (Mr. August Arfwedson, a young, very meritorious chemist, who has worked in my laboratory for a year, found during an analysis of petalite from Uto's iron mine, an alkaline component … We've named it lithion, in order to allude thereby to its first discovery in the mineral realm, since the two others were first discovered in organic nature. Its radical will then be named "lithium".)
  62. ↑ Johan August Arfwedson. Periodic Table Live!.
  63. ↑ Johan Arfwedson.
  64. ↑ 64.0 64.1 64.2 van der Krogt, Peter. Lithium. Elementymology & Elements Multidict.
  65. ↑ Clark, Jim. (2005). Compounds of the Group 1 Elements.
  66. ↑ See:
  67. ↑ Gmelin, C. G.. (1818). Von dem Lithon. Annalen der Physik. 59 (7) 238–241. doi:10.1002/andp.18180590702.
  68. ↑ 68.0 68.1 Enghag, Per. (2004). "Encyclopedia of the Elements: Technical Data – History –Processing – Applications". 287–300. Wiley. ISBN 978-3-527-30666-4.
  69. ↑ Brande, William Thomas (1821) A Manual of Chemistry, 2nd ed. London, England: John Murray, vol. 2, (1821). A manual of chemistry.
  70. ↑ (1818). The Quarterly journal of science and the arts. The Quarterly Journal of Science and the Arts. 5 338.
  71. ↑ Timeline science and engineering. DiracDelta Science & Engineering Encyclopedia.
  72. ↑ (1821). A manual of chemistry. 191. Long.
  73. ↑ Bunsen, R.. (1855). Darstellung des Lithiums. Annalen der Chemie und Pharmacie. 94 107–111. doi:10.1002/jlac.18550940112.
  74. ↑ Green, Thomas. (11 June 2006). Analysis of the Element Lithium. echeat.
  75. ↑ (5 April 2004). Handbook of Lithium and Natural Calcium Chloride. 99. Elsevier. ISBN 978-0-08-047290-4.
  76. ↑ (June 2009). "The history of lithium therapy". Bipolar Disorders. 11 (s2) 4–9. doi:10.1111/j.1399-5618.2009.00706.x.
  77. ↑ (20 August 2025). "The Rise of a Legend: Lithium and the Extraordinary Story of Its Discovery". Pharmaceuticals. 18 (8) 1230. doi:10.3390/ph18081230.
  78. ↑ 78.0 78.1 Ober, Joyce A.. (1994). Commodity Report 1994: Lithium. United States Geological Survey.
  79. ↑ (2003). "Lithium und seine Verbindungen – Industrielle, medizinische und wissenschaftliche Bedeutung". Chemie in unserer Zeit. 37 (4) 258–266. doi:10.1002/ciuz.200300264.
  80. ↑ (1985). "Lithium – wie es nicht im Lehrbuch steht". Chemie in unserer Zeit. 19 (5) 167–173. doi:10.1002/ciuz.19850190505.
  81. ↑ Ober, Joyce A.. (1994). Minerals Yearbook 2007: Lithium. United States Geological Survey.
  82. ↑ Kogel, Jessica Elzea. (2006). Industrial minerals & rocks: commodities, markets, and uses. 599. Society for Mining, Metallurgy, and Exploration. ISBN 978-0-87335-233-8.
  83. ↑ McKetta, John J.. (18 July 2007). Encyclopedia of Chemical Processing and Design: Volume 28 – Lactic Acid to Magnesium Supply-Demand Relationships. M. Dekker. ISBN 978-0-8247-2478-8.
  84. ↑ (1 January 1994). Geochemistry international. Google Books. 31 (1–4) 115.
  85. ↑ 85.0 85.1 85.2 85.3 Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Greenwood
  86. ↑ Beckford, Floyd. University of Lyon course online (powerpoint) slideshow.
  87. ↑ Sapse, Anne-Marie. (1995). Lithium chemistry: a theoretical and experimental overview. 3–40. Wiley-IEEE. ISBN 978-0-471-54930-7.
  88. ↑ (February 1993). "Solid-state structures of n-butyllithium-TMEDA, -THF, and -DME complexes". Journal of the American Chemical Society. 115 (4) 1568–1572. doi:10.1021/ja00057a050.
  89. ↑ Mehrotra, R. C.. (2009). "Organometallic chemistry: a unified approach.". New Age International Pvt. ISBN 978-81-224-1258-1.
  90. ↑ 90.0 90.1 Tomslee, Don. (29 September 2025). 43 million tons of lithium discovered in Germany could transform European EV battery supply chain. The Economic Times.
  91. ↑ (10 February 2023). India finds 5.9 million tonnes lithium deposits in Jammu and Kashmir. Hindustan Times.
  92. ↑ (10 February 2023). 5.9 million tonnes Lithium deposits found in J&K: Why it's important. The Times of India.
  93. ↑ SGU. Mineralmarknaden, Tema: Litium [in Swedish]. Publication by the Swedish Geological Survey; 2009. ISSN 0283-2038.
  94. ↑ (2010). "Is lithium the new gold?". Nature Chemistry. 2 (6) 510. doi:10.1038/nchem.680.
  95. ↑ Woody, Todd. (19 October 2011). Lithium: The New California Gold Rush. Forbes.
  96. ↑ (2011). "The Evaluation of Brine Prospects and the Requirement for Modifications to Filing Standards". Economic Geology. 106 (7) 1225–1239. doi:10.2113/econgeo.106.7.1225.
  97. ↑ 97.0 97.1 (2026). Lithium. usgs.gov.
  98. ↑ Greenbushes Lithium Mine. Golden Dragon Capital.
  99. ↑ 99.0 99.1 Romero, Simon. (2 February 2009). In Bolivia, a Tight Grip on the Next Big Resource. The New York Times.
  100. ↑ USGS Mineral Commodities Summaries 2009. USGS.
  101. ↑ Dube, Ryan. (11 August 2022). The Place With the Most Lithium Is Blowing the Electric-Car Revolution. The Wall Street Journal. CCLXXX (35) A1, A8.
  102. ↑ 102.0 102.1 102.2 102.3 (2022). Reserves, resources and lithium exploration in the salt flats of northern Chile. Andean Geology. 49 (2) 297–306. doi:10.5027/andgeoV49n2-3444.
  103. ↑ Daly, John C.K.. (26 April 2013). Researchers Have Stumbled On A Massive Lithium Mine That Could Meet All US Demand. Business Insider.
  104. ↑ (16 August 2016). "Lithium enrichment in intracontinental rhyolite magmas leads to Li deposits in caldera basins". Nature Communications. 8 (1). doi:10.1038/s41467-017-00234-y.
  105. ↑ Bernick, Michael. (December 12, 2023). The Jobs Perplex Of The Lithium Valley. Forbes.
  106. ↑ 106.0 106.1 (11 March 2025). Smackover Lithium Successfully Completes Derisking of DLE Technology With Final Field-Test at South West Arkansas Project. standardlithium.com.
  107. ↑ (8 August 2025). Standard Lithium's Arkansas Project Powers Ahead with Critical Mineral Status & Record Brine Grades. Panabee News.
  108. ↑ (13 May 2026). South West Arkansas Project Completes Federal Permitting. permitting.gov.
  109. ↑ (December 10, 2018). This Congo project could supply the world with lithium. MiningDotCom.
  110. ↑ (16 July 2018). Plateau Energy Metals Peru unit finds large lithium resources. Reuters.
  111. ↑ Matthis, Simon. (17 March 2021). Australia grants MPS for Core Lithium's Finniss lithium project. MiningMetalNews.
  112. ↑ CORE Lithium : Finnis Lithium ఆర్కైవ్ చేసిన కాపీ, retrieved 13 October 2022
  113. ↑ (13 January 2022). Finniss Lithium Project, Northern Territory, Australia. Mining Technology.
  114. ↑ (30 June 2022). "The Li-Bearing Pegmatites from the Pampean Pegmatite Province, Argentina: Metallogenesis and Resources". Minerals. 12 (7) 841. doi:10.3390/min12070841.
  115. ↑ (9 February 2023). Russia to Launch Lithium Production by 2030, Aiming for 60,000 Tonnes Annually. Metals Wire.
  116. ↑ Parker, Ann. Mining Geothermal Resources ఆర్కైవ్ చేసిన కాపీ. Lawrence Livermore National Laboratory
  117. ↑ Patel, P. (16 November 2011) Startup to Capture Lithium from Geothermal Plants ఆర్కైవ్ చేసిన కాపీ. technologyreview.com
  118. ↑ Aydin, Bülent. (2022-02-14). Lithium Recovery from Geothermal Brine with Membrane-Supported Electrochemical Separation. Stanford Geothermal Workshop.
  119. ↑ (2021-09-15). How is lithium mined?. MIT Climate Portal.
  120. ↑ Schwager, Mike. (2021-12-12). Lithium Resources and Extraction. Stanford University.
  121. ↑ 121.0 121.1 (23 February 2023). "Environmental impact of direct lithium extraction from brines". Nature Reviews Earth & Environment. 4 (3) 149–165. doi:10.1038/s43017-022-00387-5.
  122. ↑ (June 2022). Greening extractivism: Environmental discourses and resource governance in the 'Lithium Triangle'. Environment and Planning E: Nature and Space. 5 (2) 787–809. doi:10.1177/25148486211006345.
  123. ↑ (June 2024). "A comprehensive review of lithium extraction: From historical perspectives to emerging technologies, storage, and environmental considerations". Cleaner Engineering and Technology. 20. doi:10.1016/j.clet.2024.100749.
  124. ↑ (February 2020). "Green recovery of lithium from geothermal water based on a novel lithium iron phosphate electrochemical technique". Journal of Cleaner Production. 247. doi:10.1016/j.jclepro.2019.119178.
  125. ↑ (9 May 2024). "Design of a Processing Plant for Direct Lithium Extraction from Geothermal Brines from the Salton Sea Region; Motivations and Implications of Electric Vehicle-Spurred Cobalt Mining in the Democratic Republic of Congo". University of Virginia. doi:10.18130/2qhz-3542.
  126. ↑ (July 2020). "Lithium Extraction from Seawater through Pulsed Electrochemical Intercalation". Joule. 4 (7) 1459–1469. doi:10.1016/j.joule.2020.05.017.
  127. ↑ Tsuyoshi Hoshino. (2015). "Innovative lithium recovery technique from seawater by using world-first dialysis with a lithium ionic superconductor". Desalination. 359 59–63. doi:10.1016/j.desal.2014.12.018.
  128. ↑ (13 July 2020). "Seawater could provide nearly unlimited amounts of critical battery material". Science. doi:10.1126/science.abd8037.
  129. ↑ 129.0 129.1 (September 2018). "Lithium Metal Extraction from Seawater". Joule. 2 (9) 1648–1651. doi:10.1016/j.joule.2018.07.006.
  130. ↑ Ghoshal, Abhimanyu. (2024-08-27). Stanford breakthrough promises 50% cheaper, cleaner lithium extraction. New Atlas.
  131. ↑ 131.0 131.1 (13 August 2026). "Demand for lithium is surging: here's how to make mining more sustainable". Nature. 656 (8127) 279–280. doi:10.1038/d41586-026-02195-z.
  132. ↑ (April 2016). "Advance review on the exploitation of the prominent energy-storage element: Lithium. Part I: From mineral and brine resources". Minerals Engineering. 89 119–137. doi:10.1016/j.mineng.2016.01.010.
  133. ↑ 133.0 133.1 133.2 (February 2020). Commodities At a Glance: Special issue on strategic battery raw materials. United Nations Conference on Trade and Development. 13 (UNCTAD/DITC/COM/2019/5).
  134. ↑ (2013). Application of Life-Cycle Assessment to Nanoscale Technology: Lithium-ion Batteries for Electric Vehicles. U.S. Environmental Protection Agency (EPA).
  135. ↑ (30 May 2013). Can Nanotech Improve Li-ion Battery Performance. Environmental Leader.
  136. ↑ The spiralling environmental cost of our lithium battery addiction. Wired.
  137. ↑ 137.0 137.1 137.2 (2024-09-25). Lithium Mining Leaves Towns Dry. Global Press Journal.
  138. ↑ This metal is powering today's technology—at what price?. National Geographic. (February 2019).
  139. ↑ How sustainable is lithium?. Schroders.
  140. ↑ (2023). "¿Cómo se forman las aguas ricas en litio en el Salar de Atacama?". 22. Universidad de Concepción.
  141. ↑ (17 December 2024). Aprueban conciliación entre el CDE, comunidades indígenas y empresas mineras en causa por daño ambiental en el salar de Atacama. La Tercera.
  142. ↑ (2025-05-16). Antofagasta Minerals avoids closure of Chile's Zaldívar copper mine with key water approval. BNamericas.
  143. ↑ CDE demandó a mineras Escondida, Zaldívar y Albemarle por dañar Salar de Atacama. Diario UChile.
  144. ↑ (2024-01-20). CDE, comunidades y empresas mineras concluyen argumentos en demanda por daño ambiental de acuífero en el Salar de Atacama. Revista Nueva Minería y Energía.
  145. ↑ 145.0 145.1 (6 May 2021). The Lithium Gold Rush: Inside the Race to Power Electric Vehicles. The New York Times.
  146. ↑ (6 June 2025). How Does Lithium Mining Affect the Environment?. The Institute for Environmental Research and Education.
  147. ↑ (15 July 2024). Is Lithium Mining Bad For The Environment? Stats And Facts. GreenMatch.
  148. ↑ (5 December 2021). Rio Tinto lithium mine: thousands of protesters block roads across Serbia. The Guardian.
  149. ↑ (11 August 2024). Serbia: Thousands join Belgrade protest against lithium mining. BBC News.
  150. ↑ 150.0 150.1 (2018). "Chilean Atacama site imperilled by lithium mining". Nature. 557 (7706) 492. doi:10.1038/d41586-018-05233-7.
  151. ↑ Jerez, Sara. (2024-11-20). Karachi, el raro pez chileno del altiplano que vive en salares y peligra por la extracción del litio. Radio Bío-Bío.
  152. ↑ (7 February 2020). "Indigenous peoples' rights to natural resources in Argentina: the challenges of impact assessment, consent and fair and equitable benefit-sharing in cases of lithium mining". The International Journal of Human Rights. 24 (2–3) 224–240. doi:10.1080/13642987.2019.1677617.
  153. ↑ 153.0 153.1 153.2 (2022). "Mining indigenous territories: Consensus, tensions and ambivalences in the Salar de Atacama". The Extractive Industries and Society. 9. doi:10.1016/j.exis.2022.101047.
  154. ↑ (2023-09-05). For Villagers in Zimbabwe, Lithium Boom Might Prove a Bust. Global Press Journal.
  155. ↑ Mkodzongi, Grasian. (March 21, 2025). Local inclusion and regulatory control key to sustainable mining: Lessons learnt from China's scramble for Zimbabwe's lithium reserves. NAI Policy Notes 2025:3, the Nordic Africa Institute.
  156. ↑ Price, Austin. (Summer 2021). The Rush for White Gold. Earth Island Journal.
  157. ↑ Chadwell, Jeri. (July 21, 2021). Judge to decide on injunction request to halt work on Thacker Pass lithium mine. This is Reno.
  158. ↑ (January 19, 2021). Thacker Pass Lithium mine approval draws around-the-clock protest. Sierra Nevada Ally.
  159. ↑ 159.0 159.1 Jaskula, Brian W.. (2026). Lithium. usgs.gov.
  160. ↑ 160.0 160.1 (November 2025). "Lithium-ion batteries and the future of sustainable energy: A comprehensive review". Renewable and Sustainable Energy Reviews. 223. doi:10.1016/j.rser.2025.115971.
  161. ↑ (November 2025). "Recent advancements in polymer matrices-based composite electrolytes for all-solid-state lithium metal batteries: Challenges, strategies, and future directions". Journal of Energy Storage. 137. doi:10.1016/j.est.2025.118640.
  162. ↑ (April 2026). "Historical perspective in technological advances in lithium-ion battery development". JCIS Open. 21. doi:10.1016/j.jciso.2025.100163.
  163. ↑ (March 2026). "Effect of lithium oxide (Li2O) on the development of ceramic materials: a systematic review". Applied Physics A. 132 (3). doi:10.1007/s00339-026-09319-2.
  164. ↑ Totten, George E.. (2003). Fuels and lubricants handbook: technology, properties, performance, and testing. 1 559. ASTM International. ISBN 978-0-8031-2096-9.
  165. ↑ Rand, Salvatore J.. (2003). Significance of tests for petroleum products. 150–152. ASTM International. ISBN 978-0-8031-2097-6.
  166. ↑ Spaceflight Now | Falcon Launch Report | SpaceX Falcon 9 rocket facts. spaceflightnow.com.
  167. ↑ "The Theory and Practice of Mold Fluxes Used in Continuous Casting: A Compilation of Papers on Continuous Casting Fluxes Given at the 61st and 62nd Steelmaking Conference". Iron and Steel Society.
  168. ↑ (2011). "Effects of Li2CO3 on Properties of Mould Flux for High Speed Continuous Casting". Materials Science Forum. 675–677 877–880. doi:10.4028/www.scientific.net/MSF.675-677.877.
  169. ↑ (July 2014). Testing 1-2-3: Eliminating Veining Defects. Modern Casting.
  170. ↑ Haupin, W.. (1987). "Chemical and Physical Properties of the Hall-Héroult Electrolyte". Molten Salt Chemistry: An Introduction and Selected Applications. 449.
  171. ↑ Garrett, Donald E.. (2004-04-05). Handbook of Lithium and Natural Calcium Chloride. 200. Academic Press. ISBN 978-0-08-047290-4.
  172. ↑ (2013-09-20). Aluminum-Lithium Alloys: Processing, Properties, and Applications. Butterworth-Heinemann. ISBN 978-0-12-401679-8.
  173. ↑ (1993). Aluminum and aluminum alloys. 121–. ASM International. ISBN 978-0-87170-496-2.
  174. ↑ (2012). Lithium-Assisted Electrochemical Welding in Silicon Nanowire Battery Electrodes. Nano Letters. 12 (3) 1392–7. doi:10.1021/nl204063u.
  175. ↑ (2004). "Special Materials in Pyrotechnics: III. Application of Lithium and its Compounds in Energetic Systems". Propellants, Explosives, Pyrotechnics. 29 (2) 67–80. doi:10.1002/prep.200400032.
  176. ↑ (2001). Inorganic Chemistry. 1089. Academic Press. ISBN 978-0-12-352651-9.
  177. ↑ Mulloth, L.M.. (2005). "The Handbook of Environmental Chemistry". 4H 383–404. ISBN 978-3-540-25019-7. doi:10.1007/b107253.
  178. ↑ (1965). Application of lithium chemicals for air regeneration of manned spacecraft. Lithium Corporation of America & Aerospace Medical Research Laboratories.
  179. ↑ (1964). "Lithium Perchlorate Oxygen Candle. Pyrochemical Source of Pure Oxygen". Industrial & Engineering Chemistry Product Research and Development. 3 (4) 321–30. doi:10.1021/i360012a016.
  180. ↑ Hobbs, Philip C. D.. (2009). Building Electro-Optical Systems: Making It All Work. 149. John Wiley and Sons. ISBN 978-0-470-40229-0.
  181. ↑ (2002). Point Defects in Lithium Fluoride Films Induced by Gamma Irradiation. 2001 819. World Scientific. ISBN 978-981-238-180-4.
  182. ↑ (1962). "Infrared Spectroscopy of Planets and Stars". Applied Optics. 1 (2) 105. doi:10.1364/AO.1.000105.
  183. ↑ You've got the power: the evolution of batteries and the future of fuel cells. Toshiba.
  184. ↑ (February 2012). Organometallics. IHS Chemicals.
  185. ↑ (September 1988). "Polymerization of 1,2-dimethylenecyclobutane by organolithium initiators". Bulletin of the Academy of Sciences of the USSR Division of Chemical Science. 37 (9) 1782–1784. doi:10.1007/BF00962487.
  186. ↑ Quirk, Roderic P.. (1986). "Functionalization of polymeric organolithium compounds. Amination of poly(styryl)lithium". Macromolecules. 19 (5) 1291–1294. doi:10.1021/ma00159a001.
  187. ↑ Stone, F. G. A.. (1980). Advances in organometallic chemistry. 55. Academic Press. ISBN 978-0-12-031118-7.
  188. ↑ Bansal, Raj K.. (1996). Synthetic approaches in organic chemistry. 192. Jones & Bartlett Learning. ISBN 978-0-7637-0665-4.
  189. ↑ (28 June 2003). An Experimental Investigation of a Lithium Aluminum Hydride–Hydrogen Peroxide Hybrid Rocket.
  190. ↑ Hughes, T.G.. (1983). "Stored Chemical Energy Propulsion System for Underwater Applications". Journal of Energy. 7 (2) 128–133. doi:10.2514/3.62644.
  191. ↑ Emsley, John. (2011). "Nature's Building Blocks".
  192. ↑ Makhijani, Arjun. (2000). Nuclear Wastelands: A Global Guide to Nuclear Weapons Production and Its Health and Environmental Effects. 59–60. MIT Press. ISBN 978-0-262-63204-1.
  193. ↑ National Research Council (U.S.). Committee on Separations Technology and Transmutation Systems. (1996). Nuclear wastes: technologies for separations and transmutation. 278. National Academies Press. ISBN 978-0-309-05226-9.
  194. ↑ Barnaby, Frank. (1993). How nuclear weapons spread: nuclear-weapon proliferation in the 1990s. 39. Routledge. ISBN 978-0-415-07674-6.
  195. ↑ (1974). The chemistry and thermodynamics of molten salt reactor fuels. Journal of Nuclear Materials. 51 (1) 149–162. doi:10.1016/0022-3115(74)90124-X.
  196. ↑ Agarwal, Arun. (2008). Nobel Prize Winners in Physics. 139. APH Publishing. ISBN 978-81-7648-743-6.
  197. ↑ "'Splitting the Atom': Cockcroft and Walton, 1932: 9. Rays or Particles?" ఆర్కైవ్ చేసిన కాపీ Department of Physics, University of Cambridge
  198. ↑ With lithium, more is definitely better. phys.org.
  199. ↑ Integrating hot cores and cool edges in fusion reactors. phys.org.
  200. ↑ 200.0 200.1 Wald, Matthew L.. (8 October 2013). Report Says a Shortage of Nuclear Ingredient Looms. The New York Times.
  201. ↑ (August 2017). "The use of lithium for the treatment of bipolar disorder: Recommendations from clinical practice guidelines". Journal of Affective Disorders. 217 266–280. doi:10.1016/j.jad.2017.03.052.
  202. ↑ (2025). Lithium. StatPearls.
  203. ↑ (June 2013). "Lithium: the pharmacodynamic actions of the amazing ion". Therapeutic Advances in Psychopharmacology. 3 (3) 163–176. doi:10.1177/2045125312471963.
  204. ↑ Yacobi S. (2008). "Is lithium a real teratogen? What can we conclude from the prospective versus retrospective studies? A review". Isr J Psychiatry Relat Sci. 45 (2) 95–106.
  205. ↑ (2025). Lithium Toxicity. StatPearls.
  206. ↑ (2023). "The selection and use of essential medicines 2023: web annex A: World Health Organization model list of essential medicines: 23rd list (2023)". World Health Organization.
  207. ↑ (27 June 2013). "Lithium in the prevention of suicide in mood disorders: updated systematic review and meta-analysis". BMJ. 346. doi:10.1136/bmj.f3646.
  208. ↑ (November 2017). "Lithium and suicide in mood disorders: Updated meta-review of the scientific literature". Bipolar Disorders. 19 (7) 575–586. doi:10.1111/bdi.12543.
  209. ↑ (October 2005). "Lithium in the Prevention of Suicidal Behavior and All-Cause Mortality in Patients With Mood Disorders: A Systematic Review of Randomized Trials". American Journal of Psychiatry. 162 (10) 1805–1819. doi:10.1176/appi.ajp.162.10.1805.
  210. ↑ 210.0 210.1 (March 2020). "Relationship between suicide mortality and lithium in drinking water: A systematic review and meta-analysis". Journal of Affective Disorders. 264 234–241. doi:10.1016/j.jad.2019.12.027.
  211. ↑ (December 2020). "Association between naturally occurring lithium in drinking water and suicide rates: systematic review and meta-analysis of ecological studies". The British Journal of Psychiatry. 217 (6) 667–678. doi:10.1192/bjp.2020.128.
  212. ↑ (1 Nov 2022). "Lithium in drinking water and crime rates in Japan: cross-sectional study". BJPsych Open. 6 (6) e122. doi:10.1192/bjo.2020.63.
  213. ↑ (April 2015). "A Negative Association Between Lithium in Drinking Water and the Incidences of Homicides, in Greece". Biological Trace Element Research. 164 (2) 165–168. doi:10.1007/s12011-014-0210-6.
  214. ↑ Furr, A. K.. (2000). CRC handbook of laboratory safety. 244–246. CRC Press. ISBN 978-0-8493-2523-6.

బాహ్య లింకులు

మూలం: ఇంగ్లీష్ వికీపీడియాలోని “Lithium” వ్యాసానికి అనువాదం. మూల వ్యాసం: https://en.wikipedia.org/wiki/Lithium ఈ అనువాదం స్వయంచాలకంగా రూపొందించబడింది.

Retrieved from "https://ltrc.sciwiki.in/index.php?title=లిథియం&oldid=817"