హైడ్రోజన్ సయనైడ్: Difference between revisions

From LTRC
VisualWikitext
ఇంగ్లీష్ వికీపీడియాలోని “Hydrogen cyanide” వ్యాసానికి తెలుగు అనువాదం
 
ఇంగ్లీష్ వికీపీడియాలోని “Hydrogen cyanide” వ్యాసానికి తెలుగు అనువాదం
 
Line 9: Line 9:
|-
|-
! style="text-align:left; font-weight:normal; width:40%" | క్రమబద్ధమైన IUPAC పేరు
! style="text-align:left; font-weight:normal; width:40%" | క్రమబద్ధమైన IUPAC పేరు
| మీథేన్‌నైట్రైల్
| మీథేనైట్రైల్
|-
|-
! style="text-align:left; font-weight:normal; width:40%" | ఇతర పేర్లు
! style="text-align:left; font-weight:normal; width:40%" | ఇతర పేర్లు
| ఫార్మిక్ అనమ్మోనైడ్ హైడ్రిడోనైట్రిడోకార్బన్ హైడ్రోసయానిక్ ఆమ్లం (జల ద్రావణం) ప్రుసిక్ ఆమ్లం సయనైన్
| ఫార్మిక్ అనమ్మోనైడ్ హైడ్రిడోనైట్రిడోకార్బన్ హైడ్రోసయానిక్ యాసిడ్ (జల ద్రావణం) ప్రుసిక్ యాసిడ్ సయనైన్
|-
|-
! colspan="2" style="background:#f5e9b8; text-align:center" | గుర్తింపు సంఖ్యలు
! colspan="2" style="background:#f5e9b8; text-align:center" | గుర్తింపు సంఖ్యలు
Line 49: Line 49:
| 1051
| 1051
|-
|-
! style="text-align:left; font-weight:normal; width:40%" | కాంప్‌టాక్స్ డాష్‌బోర్డ్ (EPA)
! style="text-align:left; font-weight:normal; width:40%" | కాంప్టాక్స్ డాష్‌బోర్డ్ ( EPA )
| DTXSID9024148
| DTXSID9024148
|-
|-
Line 90: Line 90:
| 100 kPa (25 °C)
| 100 kPa (25 °C)
|-
|-
! style="text-align:left; font-weight:normal; width:40%" | హెన్రీ నియమ స్థిరాంకం (k H)
! style="text-align:left; font-weight:normal; width:40%" | హెన్రీ నియమ స్థిరాంకం ( k H )
| 75 μmol Pa kg
| 75 μmol Pa kg
|-
|-
! style="text-align:left; font-weight:normal; width:40%" | ఆమ్లత్వం (p K a)
! style="text-align:left; font-weight:normal; width:40%" | ఆమ్లత్వం (p K a )
| 9.21 (నీటిలో),<br />12.9 (DMSOలో)
| 9.21 (నీటిలో),<br />12.9 (DMSOలో)
|-
|-
! style="text-align:left; font-weight:normal; width:40%" | క్షారత్వం (p K b)
! style="text-align:left; font-weight:normal; width:40%" | క్షారత్వం (p K b )
| 4.79 (సయనైడ్ అయాన్)
| 4.79 (సయనైడ్ అయాన్)
|-
|-
Line 105: Line 105:
| సయనైడ్
| సయనైడ్
|-
|-
! style="text-align:left; font-weight:normal; width:40%" | వక్రీభవన గుణకం (n D)
! style="text-align:left; font-weight:normal; width:40%" | వక్రీభవన గుణకం ( n D )
| 1.2675
| 1.2675
|-
|-
Line 125: Line 125:
| 2.98 D
| 2.98 D
|-
|-
! colspan="2" style="background:#f5e9b8; text-align:center" | ఉష్ణ రసాయన శాస్త్రం
! colspan="2" style="background:#f5e9b8; text-align:center" | థర్మోకెమిస్ట్రీ
|-
|-
! style="text-align:left; font-weight:normal; width:40%" | విశిష్ట ఉష్ణ సామర్థ్యం (C)
! style="text-align:left; font-weight:normal; width:40%" | విశిష్ట ఉష్ణ సామర్థ్యం ( C )
| 35.9 J K mol (వాయువు)
| 35.9 J K mol (వాయువు)
|-
|-
! style="text-align:left; font-weight:normal; width:40%" | ప్రామాణిక మోలార్ ఎంట్రోపీ (S 298)
! style="text-align:left; font-weight:normal; width:40%" | ప్రామాణిక మోలార్ ఎంట్రోపీ ( S 298 )
| 201.8 J K mol
| 201.8 J K mol
|-
|-
! style="text-align:left; font-weight:normal; width:40%" | ప్రామాణిక సంయోగ ఉష్ణగతి (Δ f H 298)
! style="text-align:left; font-weight:normal; width:40%" | ప్రామాణిక సంశ్లేషణ ఎంథాల్పీ (Δ f H 298 )
| 135.1 kJ mol
| 135.1 kJ mol
|-
|-
Line 139: Line 139:
|-
|-
! style="text-align:left; font-weight:normal; width:40%" | GHS
! style="text-align:left; font-weight:normal; width:40%" | GHS
| లేబులింగ్:
| లేబులింగ్ :
|-
|-
! style="text-align:left; font-weight:normal; width:40%" | పిక్టోగ్రామ్‌లు
! style="text-align:left; font-weight:normal; width:40%" | పిక్టోగ్రామ్‌లు
| ‹ దిగువన ఉన్న టెంప్లేట్ (GHS ఫ్లేమ్) GHS పిక్టోగ్రామ్‌తో విలీనం చేయడానికి పరిశీలించబడుతోంది. ఏకాభిప్రాయాన్ని చేరుకోవడానికి చర్చల కోసం టెంప్లేట్‌లను చూడండి. › ‹ దిగువన ఉన్న టెంప్లేట్ (GHS స్కల్ అండ్ క్రాస్‌బోన్స్) GHS పిక్టోగ్రామ్‌తో విలీనం చేయడానికి పరిశీలించబడుతోంది. ఏకాభిప్రాయాన్ని చేరుకోవడానికి చర్చల కోసం టెంప్లేట్‌లను చూడండి. › ‹ దిగువన ఉన్న టెంప్లేట్ (GHS హెల్త్ హజార్డ్) GHS పిక్టోగ్రామ్‌తో విలీనం చేయడానికి పరిశీలించబడుతోంది. ఏకాభిప్రాయాన్ని చేరుకోవడానికి చర్చల కోసం టెంప్లేట్‌లను చూడండి. › ‹ దిగువన ఉన్న టెంప్లేట్ (GHS ఎన్విరాన్‌మెంట్) GHS పిక్టోగ్రామ్‌తో విలీనం చేయడానికి పరిశీలించబడుతోంది. ఏకాభిప్రాయాన్ని చేరుకోవడానికి చర్చల కోసం టెంప్లేట్‌లను చూడండి. ›
| ‹ దిగువ ఉన్న టెంప్లేట్ (GHS ఫ్లేమ్) GHS పిక్టోగ్రామ్‌తో విలీనం చేయడానికి పరిశీలించబడుతోంది. ఏకాభిప్రాయాన్ని చేరుకోవడానికి చర్చల కోసం టెంప్లేట్‌లను చూడండి. › ‹ దిగువ ఉన్న టెంప్లేట్ (GHS స్కల్ అండ్ క్రాస్‌బోన్స్) GHS పిక్టోగ్రామ్‌తో విలీనం చేయడానికి పరిశీలించబడుతోంది. ఏకాభిప్రాయాన్ని చేరుకోవడానికి చర్చల కోసం టెంప్లేట్‌లను చూడండి. › ‹ దిగువ ఉన్న టెంప్లేట్ (GHS హెల్త్ హజార్డ్) GHS పిక్టోగ్రామ్‌తో విలీనం చేయడానికి పరిశీలించబడుతోంది. ఏకాభిప్రాయాన్ని చేరుకోవడానికి చర్చల కోసం టెంప్లేట్‌లను చూడండి. › ‹ దిగువ ఉన్న టెంప్లేట్ (GHS ఎన్విరాన్‌మెంట్) GHS పిక్టోగ్రామ్‌తో విలీనం చేయడానికి పరిశీలించబడుతోంది. ఏకాభిప్రాయాన్ని చేరుకోవడానికి చర్చల కోసం టెంప్లేట్‌లను చూడండి. ›
|-
|-
! style="text-align:left; font-weight:normal; width:40%" | సూచిక పదం
! style="text-align:left; font-weight:normal; width:40%" | సూచిక పదం
Line 150: Line 150:
| H220, H224, H300+H310+H330, H319, H336, H370, H410
| H220, H224, H300+H310+H330, H319, H336, H370, H410
|-
|-
! style="text-align:left; font-weight:normal; width:40%" | జాగ్రత్తా ప్రకటనలు
! style="text-align:left; font-weight:normal; width:40%" | జాగ్రత్త ప్రకటనలు
| P210, P261, P305+P351+P338
| P210, P261, P305+P351+P338
|-
|-
Line 168: Line 168:
| లేదా గాఢత (LD, LC):
| లేదా గాఢత (LD, LC):
|-
|-
! style="text-align:left; font-weight:normal; width:40%" | LC 50 (మధ్యస్థ గాఢత)
! style="text-align:left; font-weight:normal; width:40%" | LC 50 ( మధ్యస్థ గాఢత )
| 501 ppm (ఎలుక, 5 నిమి)<br />323 ppm (మౌస్, 5 నిమి)<br />275 ppm (ఎలుక, 15 నిమి)<br />170 ppm (ఎలుక, 30 నిమి)<br />160 ppm (ఎలుక, 30 నిమి)<br />323 ppm (ఎలుక, 5 నిమి)
| 501 ppm (ఎలుక, 5 నిమి)<br />323 ppm (మౌస్, 5 నిమి)<br />275 ppm (ఎలుక, 15 నిమి)<br />170 ppm (ఎలుక, 30 నిమి)<br />160 ppm (ఎలుక, 30 నిమి)<br />323 ppm (ఎలుక, 5 నిమి)
|-
|-
! style="text-align:left; font-weight:normal; width:40%" | LC Lo (ప్రచురించబడిన కనిష్ట విలువ)
! style="text-align:left; font-weight:normal; width:40%" | LC Lo ( కనిష్ట ప్రచురితమైన )
| 200 ppm (క్షీరదం, 5 నిమి)<br />36 ppm (క్షీరదం, 2 గం)<br />107 ppm (మానవుడు, 10 నిమి)<br />759 ppm (కుందేలు, 1 నిమి)<br />759 ppm (పిల్లి, 1 నిమి)<br />357 ppm (మానవుడు, 2 నిమి)<br />179 ppm (మానవుడు, 1 గం)
| 200 ppm (క్షీరదం, 5 నిమి)<br />36 ppm (క్షీరదం, 2 గం)<br />107 ppm (మానవుడు, 10 నిమి)<br />759 ppm (కుందేలు, 1 నిమి)<br />759 ppm (పిల్లి, 1 నిమి)<br />357 ppm (మానవుడు, 2 నిమి)<br />179 ppm (మానవుడు, 1 గం)
|-
|-
! style="text-align:left; font-weight:normal; width:40%" | NIOSH
! style="text-align:left; font-weight:normal; width:40%" | NIOSH
| (అమెరికా ఆరోగ్య బహిర్గత పరిమితులు):
| (US ఆరోగ్య బహిర్గత పరిమితులు):
|-
|-
! style="text-align:left; font-weight:normal; width:40%" | PEL (అనుమతించదగినది)
! style="text-align:left; font-weight:normal; width:40%" | PEL (అనుమతించదగినది)
Line 188: Line 188:
! colspan="2" style="background:#f5e9b8; text-align:center" | సంబంధిత సమ్మేళనాలు
! colspan="2" style="background:#f5e9b8; text-align:center" | సంబంధిత సమ్మేళనాలు
|-
|-
! style="text-align:left; font-weight:normal; width:40%" | సంబంధిత ఆల్కేన్‌నైట్రైల్స్
! style="text-align:left; font-weight:normal; width:40%" | సంబంధిత ఆల్కేనైట్రైల్స్
| హైడ్రోజన్ ఐసోసయనైడ్<br />ఐసోసయానిక్ ఆమ్లం<br />థియోసయానిక్ ఆమ్లం<br />సయనోజెన్ అయోడైడ్<br />సయనోజెన్ బ్రోమైడ్<br />సయనోజెన్ క్లోరైడ్<br />సయనోజెన్ ఫ్లోరైడ్<br />ఎసిటోనైట్రైల్<br />అమినోఎసిటోనైట్రైల్<br />గ్లైకోలోనైట్రైల్<br />సయనోజెన్
| హైడ్రోజన్ ఐసోసయనైడ్<br />ఐసోసయానిక్ యాసిడ్<br />థియోసయానిక్ యాసిడ్<br />సయనోజెన్ అయోడైడ్<br />సయనోజెన్ బ్రోమైడ్<br />సయనోజెన్ క్లోరైడ్<br />సయనోజెన్ ఫ్లోరైడ్<br />అసిటోనైట్రైల్<br />అమినోఅసిటోనైట్రైల్<br />గ్లైకోలోనైట్రైల్<br />సయనోజెన్
|-
|-
! style="text-align:left; font-weight:normal; width:40%" | పేర్కొన్నవి తప్ప, డేటా పదార్థాల యొక్క
! style="text-align:left; font-weight:normal; width:40%" | పేర్కొన్నవి తప్ప, డేటా పదార్థాల యొక్క
| ప్రామాణిక స్థితిలో (25 °C [77 °F], 100 kPa వద్ద) ఇవ్వబడింది. N సరిచూడండి (ఏమిటి?) ఇన్ఫోబాక్స్ సూచనలు
| ప్రామాణిక స్థితిలో (25 °C [77 °F], 100 kPa వద్ద) ఇవ్వబడింది. N సరిచూడండి ( అంటే ఏమిటి ?) ఇన్ఫోబాక్స్ సూచనలు
|}
|}


'''హైడ్రోజన్ సయనైడ్''' (దీనిని '''ప్రూసిక్ యాసిడ్''' అని కూడా పిలుస్తారు) అనేది HCN అనే [[chemical formula|రసాయన సంకేతం]] మరియు H\sC\tN అనే [[structural formula|నిర్మాణ సంకేతం]] కలిగిన ఒక [[chemical compound|రసాయన సమ్మేళనం]]. ఇది అత్యంత [[toxic|విషపూరితమైన]] మరియు [[flammable|జ్వలనశీల]] ద్రవం, ఇది [[room temperature|గది ఉష్ణోగ్రత]] కంటే కొంచెం ఎక్కువ వద్ద, అంటే 25.6 °C వద్ద [[boiling|మరుగుతుంది]]. HCN పారిశ్రామిక స్థాయిలో ఉత్పత్తి చేయబడుతుంది మరియు [[polymers|పాలిమర్‌ల]] నుండి ఫార్మాస్యూటికల్స్ వరకు అనేక రసాయన సమ్మేళనాలకు ఇది అత్యంత విలువైన [[Precursor (chemistry)|ముడి పదార్థం]]. మైనింగ్ మరియు ప్లాస్టిక్ పరిశ్రమలలో ఉపయోగించే [[potassium cyanide]] మరియు [[adiponitrile]] ఉత్పత్తికి దీనిని పెద్ద ఎత్తున ఉపయోగిస్తారు. దీని [[Volatility (chemistry)|బాష్పశీల]] స్వభావం కారణంగా ఇది ఘన సయనైడ్ సమ్మేళనాల కంటే ఎక్కువ విషపూరితమైనది. [[water (molecule)|నీటిలో]] హైడ్రోజన్ సయనైడ్ ద్రావణాన్ని, HCN([[aqueous|aq]])గా సూచిస్తారు, దీనిని ''హైడ్రోసయానిక్ యాసిడ్'' అని పిలుస్తారు. సయనైడ్ అయాన్ యొక్క [[Salt (chemistry)|లవణాలను]] [[cyanide|సయనైడ్లు]] అని పిలుస్తారు.
'''హైడ్రోజన్ సయనైడ్''' (దీనిని '''ప్రుసిక్ యాసిడ్''' అని కూడా పిలుస్తారు) అనేది HCN [[chemical formula|రసాయన సంకేతం]] మరియు H\sC\tN [[structural formula|నిర్మాణ సంకేతం]] కలిగిన ఒక [[chemical compound|రసాయన సమ్మేళనం]]. ఇది అత్యంత [[toxic|విషపూరితమైన]] మరియు [[flammable|జ్వలనశీల]] ద్రవం, ఇది [[room temperature|గది ఉష్ణోగ్రత]] కంటే కొంచెం ఎక్కువ వద్ద, 25.6 °C వద్ద [[boiling|మరుగుతుంది]]. HCN పారిశ్రామిక స్థాయిలో ఉత్పత్తి చేయబడుతుంది మరియు [[polymers|పాలిమర్‌ల]] నుండి ఫార్మాస్యూటికల్స్ వరకు అనేక రసాయన సమ్మేళనాలకు ఇది అత్యంత విలువైన [[Precursor (chemistry)|ముడి పదార్థం]]. మైనింగ్ మరియు ప్లాస్టిక్ పరిశ్రమలలో ఉపయోగించే [[potassium cyanide]] మరియు [[adiponitrile]] ఉత్పత్తికి దీనిని పెద్ద ఎత్తున ఉపయోగిస్తారు. ఇది [[Volatility (chemistry)|బాష్పశీల]] స్వభావం కారణంగా ఘన సయనైడ్ సమ్మేళనాల కంటే ఎక్కువ విషపూరితమైనది. [[water (molecule)|నీటిలో]] హైడ్రోజన్ సయనైడ్ ద్రావణాన్ని, HCN([[aqueous|aq]])గా సూచిస్తారు, దీనిని ''హైడ్రోసయానిక్ యాసిడ్'' అని పిలుస్తారు. సయనైడ్ అయాన్ యొక్క [[Salt (chemistry)|లవణాలను]] [[cyanide]]లు అని పిలుస్తారు.


హైడ్రోజన్ సయనైడ్ ఒక [[organic compound|సేంద్రీయ సమ్మేళనం]] అవునా కాదా అనేది రసాయన శాస్త్రవేత్తల మధ్య చర్చనీయాంశం. ఇది సాంప్రదాయకంగా [[inorganic compound|అకర్బన]] సమ్మేళనంగా పరిగణించబడుతుంది, కానీ దీనిని [[nitrile|నైట్రైల్]]గా కూడా పరిగణించవచ్చు,<ref>[https://hmdb.ca/metabolites/HMDB0060292 Human Metabolome Database: Showing metabocard for Hydrogen cyanide (HMDB0060292)].</ref> దీనివల్ల దీనికి మెథేనైట్రైల్ మరియు ఫార్మోనైట్రైల్ అనే ప్రత్యామ్నాయ పేర్లు వచ్చాయి.
హైడ్రోజన్ సయనైడ్ ఒక [[organic compound|సేంద్రీయ సమ్మేళనం]] అవునా కాదా అనేది రసాయన శాస్త్రవేత్తల మధ్య చర్చనీయాంశం. ఇది సాంప్రదాయకంగా [[inorganic compound|అకర్బన]] సమ్మేళనంగా పరిగణించబడుతుంది, కానీ దీనిని [[nitrile|నైట్రైల్]]గా కూడా పరిగణించవచ్చు,<ref>[https://hmdb.ca/metabolites/HMDB0060292 Human Metabolome Database: Showing metabocard for Hydrogen cyanide (HMDB0060292)].</ref> దీనివల్ల దీనికి మిథేన్‌నైట్రైల్ మరియు ఫార్మోనైట్రైల్ అనే ప్రత్యామ్నాయ పేర్లు వచ్చాయి.


== నిర్మాణం మరియు సాధారణ ధర్మాలు ==
== నిర్మాణం మరియు సాధారణ ధర్మాలు ==
హైడ్రోజన్ సయనైడ్ ఒక [[Linear molecular geometry|సరళ అణువు]], ఇందులో [[carbon|కార్బన్]] మరియు [[nitrogen|నైట్రోజన్]] మధ్య [[triple bond|త్రిబంధం]] ఉంటుంది. C-N బంధం పొడవు 115 [[picometer|పికోమీటర్లు]]. HCN యొక్క [[isomer|ఐసోమర్]] HNC, అంటే [[hydrogen isocyanide|హైడ్రోజన్ ఐసోసయనైడ్]].<ref>Zamir, Alon; Stein, Tamar. (2022-02-03). [https://doi.org/10.1063/5.0077000 Isomerization of hydrogen cyanide and hydrogen isocyanide in a cluster environment: quantum chemical study]. ''The Journal of Chemical Physics''. 156 (5) 054307. doi:[https://doi.org/10.1063/5.0077000 10.1063/5.0077000].</ref>
హైడ్రోజన్ సయనైడ్ ఒక [[Linear molecular geometry|సరళ అణువు]], ఇందులో [[carbon|కార్బన్]] మరియు [[nitrogen|నైట్రోజన్]] మధ్య [[triple bond|త్రిబంధం]] ఉంటుంది. C-N బంధం పొడవు 115 [[picometer|పికోమీటర్లు]]. HCN యొక్క [[isomer|ఐసోమర్]] HNC, అంటే [[hydrogen isocyanide]].<ref>Zamir, Alon; Stein, Tamar. (2022-02-03). [https://doi.org/10.1063/5.0077000 Isomerization of hydrogen cyanide and hydrogen isocyanide in a cluster environment: quantum chemical study]. ''The Journal of Chemical Physics''. 156 (5) 054307. doi:[https://doi.org/10.1063/5.0077000 10.1063/5.0077000].</ref>


=== వాసన ===
=== వాసన ===
సుమారు సగం మంది ప్రజలు ఒక రిసెసివ్ [[gene|జన్యు]] [[Trait (biological)|లక్షణం]] కారణంగా హైడ్రోజన్ సయనైడ్ వాసనను [[olfactory system|గుర్తించలేరు]].<ref>[https://omim.org/search?index=entry&start=1&limit=10&search=omim/304300&sort=score+desc&field=number Cyanide, inability to smell]. ''[[Online Mendelian Inheritance in Man]]''.</ref> దీనిని గుర్తించగలిగే వారికి, దీని వాసన చేదు బాదం వలె ఉంటుందని వర్ణించబడింది.
సుమారు సగం మంది ప్రజలు ఒక అంతర్గత [[gene|జన్యు]] [[Trait (biological)|లక్షణం]] కారణంగా హైడ్రోజన్ సయనైడ్ వాసనను [[olfactory system|గుర్తించలేరు]].<ref>[https://omim.org/search?index=entry&start=1&limit=10&search=omim/304300&sort=score+desc&field=number Cyanide, inability to smell]. ''[[Online Mendelian Inheritance in Man]]''.</ref> దీనిని గుర్తించగలిగే వారికి, దీని వాసన చేదు బాదం వలె ఉంటుంది.


== రసాయన ధర్మాలు ==
== రసాయన ధర్మాలు ==
హైడ్రోజన్ సయనైడ్ 9.2 [[Acid dissociation constant|p''K''<sub>a</sub>]] విలువతో బలహీనమైన [[acidic|ఆమ్లత్వం]] కలిగి ఉంటుంది. ఇది [[Aqueous solution|నీటిలో]] పాక్షికంగా [[ionization|అయనీకరణం]] చెంది [[cyanide|సయనైడ్]] అయాన్, CN−ని ఇస్తుంది. HCN దాని సంయుగ్మ క్షారంతో హైడ్రోజన్ బంధాలను ఏర్పరుస్తుంది, ఇవి (CN-)(HCN)_{n} వంటి జాతులు.<ref>(2020). "Salts of HCN-Cyanide Aggregates: &#91;CN(HCN)<sub>2</sub>&#93;<sup>−</sup> and &#91;CN(HCN)<sub>3</sub>&#93;<sup>−</sup>". ''Angewandte Chemie International Edition''. 59 (26) 10508–10513. doi:[https://doi.org/10.1002/anie.201915206 10.1002/anie.201915206].</ref>
హైడ్రోజన్ సయనైడ్ 9.2 [[Acid dissociation constant|p''K''<sub>a</sub>]] విలువతో బలహీనమైన [[acidic|ఆమ్ల]] స్వభావాన్ని కలిగి ఉంటుంది. ఇది [[Aqueous solution|నీటిలో]] పాక్షికంగా [[ionization|అయనీకరణం]] చెంది [[cyanide]] అయాన్, CN−ను ఇస్తుంది. HCN దాని సంయుగ్మ క్షారంతో హైడ్రోజన్ బంధాలను ఏర్పరుస్తుంది, ఇవి (CN-)(HCN)_{n} వంటి జాతులు.<ref>(2020). "Salts of HCN-Cyanide Aggregates: &#91;CN(HCN)<sub>2</sub>&#93;<sup>−</sup> and &#91;CN(HCN)<sub>3</sub>&#93;<sup>−</sup>". ''Angewandte Chemie International Edition''. 59 (26) 10508–10513. doi:[https://doi.org/10.1002/anie.201915206 10.1002/anie.201915206].</ref>


దీని ప్రధాన ఉపయోగాలలో ఒకటి, HCN [[alkene|ఆల్కీన్‌లతో]] చర్య జరిపి నైట్రైల్‌లను ఇస్తుంది. [[hydrocyanation|హైడ్రోసయనేషన్]] అని పిలువబడే ఈ మార్పిడిలో నికెల్ కాంప్లెక్స్‌లను ఉత్ప్రేరకాలుగా ఉపయోగిస్తారు.<ref>Leeuwen, P. W. N. M. van. (2004). "Homogeneous Catalysis: Understanding the Art". Kluwer Academic Publishers. ISBN 1402019998.</ref>
దీని ప్రధాన ఉపయోగాలలో ఒకటి, HCN [[alkene|ఆల్కీన్‌లతో]] చర్య జరిపి నైట్రైల్‌లను ఇస్తుంది. [[hydrocyanation|హైడ్రోసయనేషన్]] అని పిలువబడే ఈ మార్పిడిలో నికెల్ కాంప్లెక్స్‌లను ఉత్ప్రేరకాలుగా ఉపయోగిస్తారు.<ref>Leeuwen, P. W. N. M. van. (2004). "Homogeneous Catalysis: Understanding the Art". Kluwer Academic Publishers. ISBN 1402019998.</ref>
:RCH\dCH2 + HCN → RCH2\sCH2CN
:RCH\dCH2 + HCN → RCH2\sCH2CN


HCN స్వీయ-సంక్షేపణం (self-condensation) విషయంలో అస్థిరంగా ఉంటుంది. నాలుగు HCN అణువులు టెట్రామెరైజ్ అయ్యి [[diaminomaleonitrile|డయామినోమేలోనిట్రైల్]]గా మారుతాయి.<ref>(1968). "Diaminomaleonitrile (Hydrogen Cyanide Tetramer)". ''Organic Syntheses''. 48 60. doi:[https://doi.org/10.15227/orgsyn.048.0060 10.15227/orgsyn.048.0060].</ref> ఇది మరియు ఇలాంటి చర్యలు [[origin of life|జీవ పరిణామం]]కు సంబంధించి ఆసక్తిని కలిగించాయి.
HCN స్వీయ-సంక్షేపణం (self-condensation) విషయంలో అస్థిరంగా ఉంటుంది. నాలుగు HCN అణువులు టెట్రామెరైజ్ అయి [[diaminomaleonitrile]]గా మారుతాయి.<ref>(1968). "Diaminomaleonitrile (Hydrogen Cyanide Tetramer)". ''Organic Syntheses''. 48 60. doi:[https://doi.org/10.15227/orgsyn.048.0060 10.15227/orgsyn.048.0060].</ref> ఇది మరియు ఇలాంటి చర్యలు [[origin of life|జీవ పరిణామం]]కు సంబంధించి ఆసక్తిని కలిగించాయి.


[[Metal cyanide|మెటల్ సయనైడ్లు]] సాధారణంగా క్షార లోహ సయనైడ్ లవణాల నుండి [[salt metathesis|సాల్ట్ మెటాథెసిస్]] ద్వారా తయారు చేయబడతాయి, కానీ [[mercuric cyanide|మెర్క్యురిక్ సయనైడ్]] జల హైడ్రోజన్ సయనైడ్ నుండి ఏర్పడుతుంది:<ref>(1963). "Handbook of Preparative Inorganic Chemistry". 2. Academic Press.</ref>
[[Metal cyanide|మెటల్ సయనైడ్లు]] సాధారణంగా క్షార లోహ సయనైడ్ లవణాల నుండి [[salt metathesis|సాల్ట్ మెటాథెసిస్]] ద్వారా తయారు చేయబడతాయి, కానీ [[mercuric cyanide]] జల హైడ్రోజన్ సయనైడ్ నుండి ఏర్పడుతుంది:<ref>(1963). "Handbook of Preparative Inorganic Chemistry". 2. Academic Press.</ref>
:HgO  +  2 HCN  ->  Hg(CN)2  +  H2O
:HgO  +  2 HCN  ->  Hg(CN)2  +  H2O


== ఆవిష్కరణ మరియు నామకరణ చరిత్ర ==
== ఆవిష్కరణ మరియు నామకరణ చరిత్ర ==
హైడ్రోజన్ సయనైడ్ మొదటిసారిగా 1752లో ఫ్రెంచ్ రసాయన శాస్త్రవేత్త [[Pierre Macquer]] ద్వారా వేరు చేయబడింది, ఆయన [[Prussian blue|ప్రష్యన్ బ్లూ]]ను [[iron oxide|ఐరన్ ఆక్సైడ్]] మరియు ఒక బాష్పశీల భాగానికి మార్చి, వీటిని తిరిగి కలపడానికి ఉపయోగించవచ్చని కనుగొన్నారు.<ref>(1756). [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k35505/f242 Éxamen chymique de bleu de Prusse]. ''Mémoires de l'Académie royale des Sciences''. 60–77.</ref> ఈ కొత్త భాగమే ఇప్పుడు హైడ్రోజన్ సయనైడ్ అని పిలువబడుతోంది. ఇది తదనంతరం 1782లో స్వీడిష్ రసాయన శాస్త్రవేత్త [[Carl Wilhelm Scheele]] ద్వారా ప్రష్యన్ బ్లూ నుండి తయారు చేయబడింది,<ref>(1782). [https://books.google.com/books?id=mHVJAAAAcAAJ&pg=PA264 Försök, beträffande det färgande ämnet uti Berlinerblå]. ''Kungliga Svenska Vetenskapsakademiens Handlingar (Royal Swedish Academy of Science's Proceedings''. 3 264–275.
హైడ్రోజన్ సయనైడ్ మొదటిసారిగా 1752లో ఫ్రెంచ్ రసాయన శాస్త్రవేత్త [[Pierre Macquer]] చేత వేరు చేయబడింది, ఆయన [[Prussian blue]]ను [[iron oxide|ఐరన్ ఆక్సైడ్]] మరియు ఒక బాష్పశీల భాగంలా మార్చి, వీటిని తిరిగి కలపవచ్చని కనుగొన్నారు.<ref>(1756). [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k35505/f242 Éxamen chymique de bleu de Prusse]. ''Mémoires de l'Académie royale des Sciences''. 60–77.</ref> ఈ కొత్త భాగమే ఇప్పుడు హైడ్రోజన్ సయనైడ్ అని పిలువబడుతోంది. ఇది తదనంతరం 1782లో స్వీడిష్ రసాయన శాస్త్రవేత్త [[Carl Wilhelm Scheele]] చేత ప్రుస్సియన్ బ్లూ నుండి తయారు చేయబడింది,<ref>(1782). [https://books.google.com/books?id=mHVJAAAAcAAJ&pg=PA264 Försök, beträffande det färgande ämnet uti Berlinerblå]. ''Kungliga Svenska Vetenskapsakademiens Handlingar (Royal Swedish Academy of Science's Proceedings''. 3 264–275.
<br /> Reprinted in Latin as: (1789). [https://books.google.com/books?id=BLo5AAAAcAAJ&pg=PA148 Opuscula Chemica et Physica]. 2 148–174. Johann Godfried Müller.</ref> మరియు నీటిలో దాని ఆమ్ల స్వభావం మరియు ప్రష్యన్ బ్లూ నుండి ఉద్భవించినందున దీనికి జర్మన్ పేరు Blausäure (నీలి ఆమ్లం) అని పెట్టారు. ఆంగ్లంలో, ఇది ప్రాచుర్యంలో ''ప్రూసిక్ యాసిడ్''గా పిలువబడింది.
<br /> Reprinted in Latin as: (1789). [https://books.google.com/books?id=BLo5AAAAcAAJ&pg=PA148 Opuscula Chemica et Physica]. 2 148–174. Johann Godfried Müller.</ref> మరియు నీటిలో దాని ఆమ్ల స్వభావం మరియు ప్రుస్సియన్ బ్లూ నుండి ఉద్భవించినందున దీనికి జర్మన్ పేరు Blausäure (నీలి ఆమ్లం) అని పేరు పెట్టారు. ఇంగ్లీషులో, ఇది ''ప్రుసిక్ యాసిడ్''గా ప్రాచుర్యం పొందింది.


1787లో, ఫ్రెంచ్ రసాయన శాస్త్రవేత్త [[Claude Louis Berthollet]] ప్రూసిక్ యాసిడ్‌లో ఆక్సిజన్ లేదని చూపించారు,<ref>(1789). [https://books.google.com/books?id=fC5EAAAAcAAJ&pg=PA148 Mémoire sur l'acide prussique]. ''Mémoires de l'Académie Royale des Sciences''. 148–161.
1787లో, ఫ్రెంచ్ రసాయన శాస్త్రవేత్త [[Claude Louis Berthollet]] ప్రుసిక్ యాసిడ్‌లో ఆక్సిజన్ లేదని చూపించారు,<ref>(1789). [https://books.google.com/books?id=fC5EAAAAcAAJ&pg=PA148 Mémoire sur l'acide prussique]. ''Mémoires de l'Académie Royale des Sciences''. 148–161.
<br />Reprinted in: (1789). [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110315k/f40.image.langEN Extrait d'un mémoire sur l'acide prussique]. ''Annales de Chimie''. 1 30–39.</ref> ఇది ఆమ్ల సిద్ధాంతానికి ఒక ముఖ్యమైన సహకారం, అప్పటి వరకు ఆమ్లాలలో ఆక్సిజన్ ఉండాలని భావించేవారు<ref>(1999-11-01). [http://www.allbusiness.com/north-america/canada/370855-1.html Claude Louis Berthollet: A Great Chemist in the French Tradition]. ''Canadian Chemical News''.</ref> (అందుకే [[oxygen|ఆక్సిజన్]] పేరు, ఇది గ్రీకు మూలాల నుండి ఉద్భవించింది, దీని అర్థం "ఆమ్ల-ఏర్పరిచేది" మరియు జర్మన్ భాషలో Sauerstoff మరియు స్లావిక్ భాషలలో, ఉదాహరణకు చెక్ భాషలో kyslík లేదా రష్యన్ భాషలో кислород అని పిలుస్తారు).
<br />Reprinted in: (1789). [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k110315k/f40.image.langEN Extrait d'un mémoire sur l'acide prussique]. ''Annales de Chimie''. 1 30–39.</ref> ఇది ఆమ్ల సిద్ధాంతానికి ఒక ముఖ్యమైన సహకారం, అప్పటి వరకు ఆమ్లాలలో ఆక్సిజన్ ఉండాలని భావించేవారు<ref>(1999-11-01). [http://www.allbusiness.com/north-america/canada/370855-1.html Claude Louis Berthollet: A Great Chemist in the French Tradition]. ''Canadian Chemical News''.</ref> (అందుకే [[oxygen|ఆక్సిజన్]] అనే పేరు గ్రీకు మూలాల నుండి వచ్చింది, దీని అర్థం "ఆమ్ల-ఏర్పరిచేది").


1811లో, [[Joseph Louis Gay-Lussac]] స్వచ్ఛమైన, ద్రవీకరించిన హైడ్రోజన్ సయనైడ్‌ను తయారు చేశారు,<ref>(1811). [https://books.google.com/books?id=uJs5AAAAcAAJ&pg=PA128 Note sur l'acide prussique]. ''Annales de Chimie''. 44 128–133.</ref> మరియు 1815లో ఆయన ప్రూసిక్ యాసిడ్ యొక్క రసాయన సంకేతాన్ని కనుగొన్నారు.<ref>(1815). [https://books.google.com/books?id=m9s3AAAAMAAJ&pg=PA136 Recherche sur l'acide prussique]. ''Annales de Chimie''. 95 136–231.</ref>
1811లో, [[Joseph Louis Gay-Lussac]] స్వచ్ఛమైన, ద్రవీకృత హైడ్రోజన్ సయనైడ్‌ను తయారు చేశారు,<ref>(1811). [https://books.google.com/books?id=uJs5AAAAcAAJ&pg=PA128 Note sur l'acide prussique]. ''Annales de Chimie''. 44 128–133.</ref> మరియు 1815లో ఆయన ప్రుసిక్ యాసిడ్ యొక్క రసాయన సంకేతాన్ని కనుగొన్నారు.<ref>(1815). [https://books.google.com/books?id=m9s3AAAAMAAJ&pg=PA136 Recherche sur l'acide prussique]. ''Annales de Chimie''. 95 136–231.</ref>


=== వ్యుత్పత్తి (Etymology) ===
=== వ్యుత్పత్తి (Etymology) ===
హైడ్రోజన్ సయనైడ్‌లోని రాడికల్ కోసం ''సయనైడ్'' అనే పదం దాని ఫ్రెంచ్ సమానమైన cyanure నుండి ఉద్భవించింది, దీనిని గే-లుసాక్ ప్రాచీన గ్రీకు పదం κύανος (ముదురు నీలిరంగు ఎనామెల్ లేదా [[lapis lazuli|లాపిస్ లాజులి]]) నుండి రూపొందించారు, ఇది కూడా ప్రష్యన్ బ్లూ నుండి రసాయనం ఉద్భవించినందున వచ్చింది. ఈ గ్రీకు పదం ఆంగ్ల రంగు పేరు ''[[cyan|సయాన్]]''కు కూడా మూలం.
హైడ్రోజన్ సయనైడ్‌లోని రాడికల్ కోసం ''సయనైడ్'' అనే పదం దాని ఫ్రెంచ్ సమానమైన cyanure నుండి ఉద్భవించింది, దీనిని గే-లుసాక్ ప్రాచీన గ్రీకు పదం κύανος (ముదురు నీలి రంగు ఎనామెల్ లేదా [[lapis lazuli|లాపిస్ లాజులి]]) నుండి నిర్మించారు, ఇది కూడా రసాయనం ప్రుస్సియన్ బ్లూ నుండి ఉద్భవించినందున వచ్చింది. ఈ గ్రీకు పదం ఇంగ్లీష్ రంగు పేరు ''[[cyan|సియాన్]]''కు కూడా మూలం.


== ఉత్పత్తి మరియు సంశ్లేషణ ==
== ఉత్పత్తి మరియు సంశ్లేషణ ==
అత్యంత ముఖ్యమైన ప్రక్రియ [[IG Farben]] వద్ద [[Leonid Andrussow]] కనుగొన్న [[Andrussow oxidation|ఆండ్రుసోవ్ ఆక్సిడేషన్]], ఇందులో [[methane|మీథేన్]] మరియు [[ammonia|అమ్మోనియా]] సుమారు 1200 °C వద్ద [[platinum|ప్లాటినం]] ఉత్ప్రేరకం సమక్షంలో [[oxygen|ఆక్సిజన్‌తో]] చర్య జరుపుతాయి:<ref>(1935). "The catalytic oxydation of ammonia-methane-mixtures to hydrogen cyanide". ''[[Angewandte Chemie]]''. 48 (37) 593–595. doi:[https://doi.org/10.1002/ange.19350483702 10.1002/ange.19350483702].</ref>
అత్యంత ముఖ్యమైన ప్రక్రియ [[Andrussow oxidation]], దీనిని [[IG Farben]] వద్ద [[Leonid Andrussow]] కనుగొన్నారు, ఇందులో [[methane|మీథేన్]] మరియు [[ammonia|అమ్మోనియా]] సుమారు 1200 °C వద్ద [[platinum|ప్లాటినం]] ఉత్ప్రేరకం సమక్షంలో [[oxygen|ఆక్సిజన్‌తో]] చర్య జరుపుతాయి:<ref>(1935). "The catalytic oxydation of ammonia-methane-mixtures to hydrogen cyanide". ''[[Angewandte Chemie]]''. 48 (37) 593–595. doi:[https://doi.org/10.1002/ange.19350483702 10.1002/ange.19350483702].</ref>
:2 CH4 + 2 NH3 + 3 O2 → 2 HCN + 6 H2O
:2 CH4 + 2 NH3 + 3 O2 → 2 HCN + 6 H2O
2006లో, అమెరికాలో 500 మిలియన్ నుండి 1 బిలియన్ పౌండ్ల (230,000 నుండి 450,000 టన్నుల మధ్య) ఉత్పత్తి జరిగింది.<ref>[http://cfpub.epa.gov/iursearch/2006_iur_companyinfo.cfm?chemid=6177&outchem=both Non-confidential 2006 IUR Records by Chemical, including Manufacturing, Processing and Use Information]. ''EPA''.</ref> హైడ్రోజన్ సయనైడ్ అనేక ప్రక్రియల ద్వారా పెద్ద పరిమాణంలో ఉత్పత్తి చేయబడుతుంది మరియు ఇది [[acrylonitrile|అక్రిలోనిట్రైల్]] తయారీలో లభించే వ్యర్థ పదార్థం.
2006లో, అమెరికాలో 500 మిలియన్ నుండి 1 బిలియన్ పౌండ్ల (230,000 నుండి 450,000 టన్నుల) మధ్య ఉత్పత్తి చేయబడింది.<ref>[http://cfpub.epa.gov/iursearch/2006_iur_companyinfo.cfm?chemid=6177&outchem=both Non-confidential 2006 IUR Records by Chemical, including Manufacturing, Processing and Use Information]. ''EPA''.</ref> హైడ్రోజన్ సయనైడ్ అనేక ప్రక్రియల ద్వారా పెద్ద పరిమాణంలో ఉత్పత్తి చేయబడుతుంది మరియు [[acrylonitrile|అక్రిలోనిట్రైల్]] తయారీలో ఇది ఒక వ్యర్థ ఉత్పత్తిగా తిరిగి పొందబడుతుంది.


తక్కువ ప్రాముఖ్యత కలిగినది [[Degussa]] ప్రక్రియ ([[BMA process]]), ఇందులో ఆక్సిజన్ జోడించబడదు మరియు శక్తిని రియాక్టర్ గోడ ద్వారా పరోక్షంగా బదిలీ చేయాలి:<ref>(1958). "Die technische Synthese von Cyanwasserstoff aus Methan und Ammoniak ohne Zusatz von Sauerstoff". ''Chemie Ingenieur Technik''. 30 (5) 305–310. doi:[https://doi.org/10.1002/cite.330300506 10.1002/cite.330300506].</ref>
తక్కువ ప్రాముఖ్యత కలిగినది [[Degussa]] ప్రక్రియ ([[BMA process]]), ఇందులో ఆక్సిజన్ జోడించబడదు మరియు శక్తిని రియాక్టర్ గోడ ద్వారా పరోక్షంగా బదిలీ చేయాలి:<ref>(1958). "Die technische Synthese von Cyanwasserstoff aus Methan und Ammoniak ohne Zusatz von Sauerstoff". ''Chemie Ingenieur Technik''. 30 (5) 305–310. doi:[https://doi.org/10.1002/cite.330300506 10.1002/cite.330300506].</ref>
:CH4 + NH3 → HCN + 3 H2
:CH4 + NH3 → HCN + 3 H2
ఈ చర్య [[steam reforming|స్టీమ్ రిఫార్మింగ్]] వంటిది, ఇది [[methane|మీథేన్]] మరియు నీటి చర్య ద్వారా [[carbon monoxide|కార్బన్ మోనాక్సైడ్]] మరియు [[hydrogen|హైడ్రోజన్‌ను]] ఇస్తుంది.
ఈ చర్య [[steam reforming|స్టీమ్ రిఫార్మింగ్]] వంటిది, ఇది [[methane|మీథేన్]] మరియు నీటి చర్య ద్వారా [[carbon monoxide|కార్బన్ మోనాక్సైడ్]] మరియు [[hydrogen|హైడ్రోజన్]] ఇస్తుంది.


షావినిగన్ ప్రక్రియలో, [[hydrocarbons|హైడ్రోకార్బన్లు]] (ఉదా. [[propane|ప్రొపేన్]]) అమ్మోనియాతో చర్య జరుపుతాయి.
షావినిగన్ ప్రక్రియలో, [[hydrocarbons|హైడ్రోకార్బన్లు]] (ఉదా. [[propane|ప్రొపేన్]]) అమ్మోనియాతో చర్య జరుపుతాయి.


ప్రయోగశాలలో, చిన్న మొత్తంలో HCNని [[alkali metals|క్షార లోహాల]] సయనైడ్ లవణాలకు ఆమ్లాలను జోడించడం ద్వారా ఉత్పత్తి చేస్తారు:
ప్రయోగశాలలో, [[alkali metals|క్షార లోహాల]] సయనైడ్ లవణాలకు ఆమ్లాలను జోడించడం ద్వారా తక్కువ మొత్తంలో HCN ఉత్పత్తి చేయబడుతుంది:
:H+ + NaCN → HCN + Na+
:H+ + NaCN → HCN + Na+
ఈ చర్య కొన్నిసార్లు ప్రమాదవశాత్తు విషప్రయోగాలకు కారణమవుతుంది, ఎందుకంటే ఆమ్లం అస్థిరమైన సయనైడ్ లవణాన్ని వాయు రూప HCNగా మారుస్తుంది.
ఈ చర్య కొన్నిసార్లు ప్రమాదవశాత్తు విషప్రయోగాలకు కారణమవుతుంది, ఎందుకంటే ఆమ్లం అస్థిరమైన సయనైడ్ లవణాన్ని వాయు రూప HCNగా మారుస్తుంది.
Line 248: Line 248:


=== చారిత్రక ఉత్పత్తి పద్ధతులు ===
=== చారిత్రక ఉత్పత్తి పద్ధతులు ===
1890లలో మైనింగ్ కార్యకలాపాల కోసం సయనైడ్లకు ఉన్న భారీ డిమాండ్‌ను [[George Thomas Beilby]] తీర్చారు, ఆయన 1892లో వేడి చేసిన [[coal|బొగ్గు]]పై [[ammonia|అమ్మోనియాను]] పంపడం ద్వారా హైడ్రోజన్ సయనైడ్‌ను ఉత్పత్తి చేసే పద్ధతిని పేటెంట్ పొందారు. 1894లో [[Hamilton Castner]] బొగ్గు, అమ్మోనియా మరియు [[sodium|సోడియం]] నుండి [[sodium cyanide|సోడియం సయనైడ్]]ను ఉత్పత్తి చేసే సంశ్లేషణను అభివృద్ధి చేసే వరకు ఈ పద్ధతిని ఉపయోగించారు, ఇది ఆమ్లంతో చర్య జరిపి వాయు రూప HCNని ఏర్పరుస్తుంది.
1890లలో మైనింగ్ కార్యకలాపాల కోసం సయనైడ్‌లకు ఉన్న భారీ డిమాండ్‌ను [[George Thomas Beilby]] తీర్చారు, ఆయన 1892లో వేడి [[coal|బొగ్గు]]పై [[ammonia|అమ్మోనియాను]] పంపడం ద్వారా హైడ్రోజన్ సయనైడ్‌ను ఉత్పత్తి చేసే పద్ధతిని పేటెంట్ పొందారు. 1894లో [[Hamilton Castner]] బొగ్గు, అమ్మోనియా మరియు [[sodium|సోడియం]] నుండి [[sodium cyanide|సోడియం సయనైడ్]]ను తయారు చేసే సంశ్లేషణను అభివృద్ధి చేసే వరకు ఈ పద్ధతిని ఉపయోగించారు, ఇది ఆమ్లంతో చర్య జరిపి వాయు రూప HCNని ఏర్పరుస్తుంది.


== అప్లికేషన్లు ==
నక్షత్రాల మధ్య ఉండే మేఘాలలో (interstellar clouds) HCN, ఆ మేఘంలోని స్థానాన్ని బట్టి వివిధ యంత్రాంగాల ద్వారా నాశనం అవుతుంది.<ref name="Boger, G. I. and Sternberg, A. 2005 302">(2005). "CN and HCN in Dense Interstellar Clouds". ''Astrophysical Journal''. 632 (1) 302–315. doi:[https://doi.org/10.1086/432864 10.1086/432864].</ref> [[ఫోటాన్-ఆధిపత్య ప్రాంతాల]]లో (PDRs), ఫోటోడిసోసియేషన్ (కాంతి విచ్ఛేదనం) ప్రధాన పాత్ర పోషిస్తుంది, ఇది [[సైనైడ్|CN]]ను ఉత్పత్తి చేస్తుంది (HCN + ν → CN + H). మరింత లోతుల్లో, కాస్మిక్ కిరణాల ద్వారా జరిగే ఫోటోడిసోసియేషన్ ప్రధానంగా ఉంటుంది, ఇది CNను ఉత్పత్తి చేస్తుంది (HCN + cr → CN + H). చీకటి కేంద్రంలో, రెండు పోటీ యంత్రాంగాలు దీనిని నాశనం చేస్తాయి, ఇవి HCN<sup>+</sup> మరియు HCNH<sup>+</sup>లను ఏర్పరుస్తాయి (HCN + H<sup>+</sup> → HCN<sup>+</sup> + H; HCN + HCO<sup>+</sup> → HCNH<sup>+</sup> + CO). HCO<sup>+</sup>తో జరిగే చర్య సుమారు 3.5 రెట్లు ఎక్కువగా ఉంటుంది. నక్షత్రాల మధ్య ఉండే మాధ్యమంలో (interstellar medium) వివిధ రకాల జాతులు మరియు ప్రక్రియలను విశ్లేషించడానికి HCN ఉపయోగించబడింది. ఇది దట్టమైన అణు వాయువుకు ఒక సూచికగా<ref>(2004). "The Star Formation Rate and Dense Molecular Gas in Galaxies". ''Astrophysical Journal''. 606 (1) 271–290. doi:[https://doi.org/10.1086/382999 10.1086/382999].</ref><ref>(2004). "HCN Survey of Normal Spiral, Infrared-luminous, and Ultraluminous Galaxies". ''Astrophysical Journal Supplement Series''. 152 (1) 63–80. doi:[https://doi.org/10.1086/383003 10.1086/383003].</ref> మరియు అధిక-ద్రవ్యరాశి నక్షత్రాలు ఏర్పడే ప్రాంతాలలో నక్షత్రాల ప్రవాహానికి (stellar inflow) సూచికగా ప్రతిపాదించబడింది.<ref>(2003). "Indications of Inflow Motions in Regions Forming Massive Stars". ''Astrophysical Journal''. 592 (2) L79–L82. doi:[https://doi.org/10.1086/377679 10.1086/377679].</ref> అంతేకాకుండా, PDRలు మరియు X-కిరణాల ఆధిపత్య ప్రాంతాల (XDRs) మధ్య వ్యత్యాసాన్ని గుర్తించడానికి HNC/HCN నిష్పత్తి ఒక అద్భుతమైన పద్ధతిగా నిరూపించబడింది.<ref>(2007). "Molecular properties of (U)LIRGs: CO, HCN, HNC and HCO<sup>+</sup>". ''Proceedings IAU Symposium''. 242 462–466. doi:[https://doi.org/10.1017/S1743921307013609 10.1017/S1743921307013609].</ref>
HCN అనేది [[sodium cyanide|సోడియం సయనైడ్]] మరియు [[potassium cyanide|పొటాషియం సయనైడ్]]లకు ముడి పదార్థం, వీటిని ప్రధానంగా [[gold|బంగారం]] మరియు [[silver|వెండి]] మైనింగ్‌లో మరియు ఆ లోహాల [[electroplating|ఎలక్ట్రోప్లేటింగ్]] కోసం ఉపయోగిస్తారు. [[cyanohydrin|సయనోహైడ్రిన్ల]] మధ్యవర్తిత్వం ద్వారా, HCN నుండి అనేక ఉపయోగకరమైన సేంద్రీయ సమ్మేళనాలు తయారు చేయబడతాయి, ఇందులో [[acetone|ఎసిటోన్]] నుండి [[monomer|మోనోమర్]] [[methyl methacrylate|మిథైల్ మెథాక్రిలేట్]], [[Strecker synthesis|స్ట్రెకర్ సంశ్లేషణ]] ద్వారా [[amino acid|అమినో యాసిడ్]] [[methionine|మిథియోనిన్]], మరియు చిలేటింగ్ ఏజెంట్లు [[EDTA]] మరియు [[Nitrilotriacetic acid|NTA]] ఉన్నాయి. [[hydrocyanation|హైడ్రోసయనేషన్]] ప్రక్రియ ద్వారా, HCNని [[butadiene|బ్యూటాడైన్]]కు జోడించి [[adiponitrile|అడిపోనిట్రైల్]]ను ఇస్తారు, ఇది [[Nylon|నైలాన్-6,6]]కి ముడి పదార్థం.


HCN ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఆహార ఉత్పత్తి సౌకర్యాలను ఆశ్రయించే అనేక రకాల తెగుళ్లపై [[fumigant|ఫ్యూమిగెంట్]]గా ఉపయోగించబడుతుంది. దీని సామర్థ్యం మరియు అప్లికేషన్ పద్ధతి కారణంగా, అదే ప్రయోజనం కోసం ఉపయోగించే ఇతర విషపూరిత పదార్థాలతో పోలిస్తే చాలా తక్కువ మొత్తంలో ఫ్యూమిగెంట్ ఉపయోగించబడుతుంది.<ref>[http://www.fao.org/3/X5042E/x5042E0k.htm#Fumigation%20of%20large%20structures Manual of fumigation for insect control – Space fumigation at atmospheric pressure (Cont.)]. ''Food and Agriculture Organization''.</ref> HCNని ఫ్యూమిగెంట్‌గా ఉపయోగించడం వల్ల [[sulfuryl fluoride|సల్ఫ్యూరిల్ ఫ్లోరైడ్]]<ref>(11 March 2009). [https://news.mit.edu/2009/prinn-greenhouse-tt0311 New greenhouse gas identified]. ''News.mit.edu''.</ref> మరియు [[methyl bromide|మిథైల్ బ్రోమైడ్]]<ref>[https://csl.noaa.gov/assessments/ozone/1994/chapters/chapter10.pdf Chapter 10 : Methyl Bromide]. ''Csl.noaa.gov''.</ref> వంటి ఇతర ఫ్యూమిగెంట్లతో పోలిస్తే పర్యావరణ ప్రభావం తక్కువగా ఉంటుంది.
11 ఆగస్టు 2014న, ఖగోళ శాస్త్రవేత్తలు [[అటాకామా లార్జ్ మిల్లీమీటర్ అరే|అటాకామా లార్జ్ మిల్లీమీటర్/సబ్-మిల్లీమీటర్ అరే (ALMA)]]ను మొదటిసారిగా ఉపయోగించి, [[ధూమకేతువు]]లు [[C/2012 F6 (Lemmon)]] మరియు [[కామెట్ ఐసాన్|C/2012 S1 (ISON)]]ల [[కోమా (ధూమకేతు)|కోమాలలో]] HCN, [[హైడ్రోజన్ ఐసోసైనైడ్|HNC]], [[ఫార్మాల్డిహైడ్|H<sub>2</sub>CO]], మరియు [[ధూళి]] యొక్క విస్తరణను వివరించే అధ్యయనాలను విడుదల చేశారు.<ref>(11 August 2014). [http://www.nasa.gov/press/2014/august/goddard/nasa-s-3-d-study-of-comets-reveals-chemical-factory-at-work Release 14-038 – NASA's 3-D Study of Comets Reveals Chemical Factory at Work]. ''[[NASA]]''.</ref><ref>(11 August 2014). "Mapping the Release of Volatiles in the Inner Comae of Comets C/2012 F6 (Lemmon) and C/2012 S1 (ISON) Using the Atacama Large Millimeter/Submillimeter Array". ''[[The Astrophysical Journal]]''. 792 (1) L2. doi:[https://doi.org/10.1088/2041-8205/792/1/L2 10.1088/2041-8205/792/1/L2].</ref>
 
== ఉనికి ==
HCNని [[cherry|చెర్రీలు]], [[apricot|ఆప్రికాట్లు]], [[apple|యాపిల్స్]] వంటి [[endocarp|పిక్కలు]] కలిగిన పండ్ల నుండి మరియు [[bitter almonds|చేదు బాదం]] వంటి గింజల నుండి పొందవచ్చు, వీటి నుండి బాదం నూనె మరియు సారం తయారు చేస్తారు. వీటిలో చాలా పిక్కలు [[mandelonitrile|మాండెలోనైట్రైల్]] మరియు [[amygdalin|అమిగ్డాలిన్]] వంటి చిన్న మొత్తంలో [[cyanohydrin|సయనోహైడ్రిన్లను]] కలిగి ఉంటాయి, ఇవి నెమ్మదిగా హైడ్రోజన్ సయనైడ్‌ను విడుదల చేస్తాయి.<ref>(January 2000). "Plant cyanogenic glycosides". ''Toxicon''. 38 (1) 11–36. doi:[https://doi.org/10.1016/S0041-0101(99)00128-2 10.1016/S0041-0101(99)00128-2].</ref><ref>(January 1998). "Why are so many food plants cyanogenic?". ''Phytochemistry''. 47 (2) 155–162. doi:[https://doi.org/10.1016/S0031-9422(97)00425-1 10.1016/S0031-9422(97)00425-1].</ref> వంద గ్రాముల నలిగిన యాపిల్ గింజలు సుమారు 70 mg HCNని ఇవ్వగలవు.<ref>(26 September 2010). [http://www.thenakedscientists.com/HTML/index.php?id=31&tx_naksciquestions_pi1%5BshowUid%5D=2737&cHash=69220df3a3 Are Apple Cores Poisonous?]. The Naked Scientists.</ref> [[cassava|కసావా]] మొక్కల వేర్లలో [[linamarin|లినామరిన్]] వంటి [[cyanogenic glycosides|సయనోజెనిక్ గ్లైకోసైడ్లు]] ఉంటాయి, ఇవి తాజా వేరు కిలోగ్రాముకు 370 mg వరకు HCNని విడుదల చేస్తాయి.<ref>(June 1991). "The toxic effects of cassava (manihot esculenta grantz) diets on humans: a review". ''Veterinary and Human Toxicology''. 33 (3) 274–275.</ref> కొన్ని [[millipede|మిల్లీపెడ్లు]], ఉదాహరణకు ''[[Harpaphe haydeniana]]'', ''[[Desmoxytes purpurosea]]'', మరియు ''[[Apheloria]]'' రక్షణ యంత్రాంగంగా హైడ్రోజన్ సయనైడ్‌ను విడుదల చేస్తాయి,<ref>(October 1962). "Secretion of Benzaldehyde and Hydrogen Cyanide by the Millipede Pachydesmus crassicutis (Wood)". ''Science''. 138 (3539) 512–513. doi:[https://doi.org/10.1126/science.138.3539.512 10.1126/science.138.3539.512].</ref> అలాగే కొన్ని కీటకాలు, ఉదాహరణకు [[Zygaenidae|బర్నెట్ మాత్స్]] మరియు ''[[Paropsisterna|Paropsisterna eucalyptus]]'' లార్వాలు కూడా విడుదల చేస్తాయి.<ref>(May 2018). "Cyanogenesis in Arthropods: From Chemical Warfare to Nuptial Gifts". ''Insects''. 9 (2) 51. doi:[https://doi.org/10.3390/insects9020051 10.3390/insects9020051].</ref> హైడ్రోజన్ సయనైడ్ వాహనాల ఎగ్జాస్ట్ పొగలో మరియు నైట్రోజన్ కలిగిన [[plastic|ప్లాస్టిక్‌లను]] కాల్చినప్పుడు వచ్చే పొగలో ఉంటుంది.
 
=== టైటాన్ మీద ===
[[Titan (moon)|టైటాన్]] వాతావరణంలో HCNని [[Cassini–Huygens|కాసిని స్పేస్ ప్రోబ్]]లోని నాలుగు పరికరాలు, [[Voyager 1|వోయేజర్]]లోని ఒక పరికరం మరియు భూమిపై ఉన్న ఒక పరికరం కొలిచాయి.<ref>(February 2015). [https://lirias.kuleuven.be/handle/123456789/486735 The neutral photochemistry of nitriles, amines and imines in the atmosphere of Titan]. ''Icarus''. 247 218–247. doi:[https://doi.org/10.1016/j.icarus.2014.09.039 10.1016/j.icarus.2014.09.039].</ref> ఈ కొలతలలో ఒకటి ''ఇన్ సిటు'' (in situ), ఇక్కడ కాసిని అంతరిక్ష నౌక టైటాన్ ఉపరితలం నుండి 1000 మరియు 1100 మధ్య ప్రయాణించి [[mass spectrometry|మాస్ స్పెక్ట్రోమెట్రీ]] విశ్లేషణ కోసం వాతావరణ వాయువును సేకరించింది.<ref>(December 2009). "INMS-derived composition of Titan's upper atmosphere: Analysis methods and model comparison". ''Planetary and Space Science''. 57 (14–15) 1895–1916. doi:[https://doi.org/10.1016/j.pss.2009.06.016 10.1016/j.pss.2009.06.016].</ref> HCN మొదట టైటాన్ వాతావరణంలో కాంతి రసాయన చర్య ద్వారా ఉత్పత్తి చేయబడిన మీథేన్ మరియు నైట్రోజన్ రాడికల్స్ చర్య ద్వారా ఏర్పడుతుంది, ఇవి H<sub>2</sub>CN మధ్యవర్తి ద్వారా కొనసాగుతాయి, ఉదా. (CH<sub>3</sub> + N → H<sub>2</sub>CN + H → HCN + H<sub>2</sub>).<ref name="pearce2020">(2020). "HCN Production in Titan's Atmosphere: Coupling Quantum Chemistry and Disequilibrium Atmospheric Modeling". ''Astrophysical Journal''. 901 (2) 110. doi:[https://doi.org/10.3847/1538-4357/abae5c 10.3847/1538-4357/abae5c].</ref><ref>(March 2019). "A Consistent Reduced Network for HCN Chemistry in Early Earth and Titan Atmospheres: Quantum Calculations of Reaction Rate Coefficients". ''The Journal of Physical Chemistry A''. 123 (9) 1861–1873. doi:[https://doi.org/10.1021/acs.jpca.8b11323 10.1021/acs.jpca.8b11323].</ref> అతినీలలోహిత వికిరణం HCNని CN + Hగా విడగొడుతుంది; అయితే, CN + CH<sub>4</sub> → HCN + CH<sub>3</sub> చర్య ద్వారా CN సమర్థవంతంగా తిరిగి HCNగా మారుతుంది.<ref name="pearce2020" />
 
=== ఆదిమ భూమి మీద ===
గురు మరియు శని గ్రహాల పరస్పర చర్య ఫలితంగా వచ్చిన గ్రహశకలాల (దీనిని [[Late Heavy Bombardment|లేట్ హెవీ బాంబార్డ్‌మెంట్]] అని పిలుస్తారు) వల్ల భూమి ఉపరితలంపై పడి, భూమి వాతావరణంలోని నైట్రోజన్‌తో చర్య జరిపి HCN ఏర్పడిందని భావించబడింది.<ref>(2015-05-04). [https://www.nytimes.com/2015/05/05/science/making-sense-of-the-chemistry-that-led-to-life-on-earth.html Making Sense of the Chemistry That Led to Life on Earth]. ''The New York Times''.</ref>
 
=== క్షీరదాలలో ===
కొంతమంది రచయితలు [[neuron|న్యూరాన్లు]] తమ [[opioid|ఓపియాయిడ్]] [[receptor (biochemistry)|రిసెప్టర్ల]] ఉత్తేజితం ద్వారా అంతర్జాత లేదా బహిర్జాత ఓపియాయిడ్ల సమక్షంలో హైడ్రోజన్ సయనైడ్‌ను ఉత్పత్తి చేయగలవని చూపించారు. న్యూరానల్ HCN ఉత్పత్తి [[NMDA receptor|NMDA రిసెప్టర్లను]] ఉత్తేజపరుస్తుందని మరియు న్యూరానల్ కణాల మధ్య [[signal transduction|సిగ్నల్ ట్రాన్స్‌డక్షన్]] ([[neurotransmission|న్యూరోట్రాన్స్‌మిషన్]])లో పాత్ర పోషిస్తుందని వారు చూపించారు. అంతేకాకుండా, ఓపియాయిడ్ల కింద పెరిగిన అంతర్జాత న్యూరానల్ HCN ఉత్పత్తి తగిన ఓపియాయిడ్ [[analgesia|నొప్పి నివారణకు]] అవసరమని అనిపించింది, ఎందుకంటే HCN స్కావెంజర్ల ద్వారా ఓపియాయిడ్ల నొప్పి నివారణ చర్య తగ్గించబడింది. వారు అంతర్జాత HCNని ఒక [[neuromodulator|న్యూరోమోడ్యులేటర్‌గా]] పరిగణించారు.<ref name="pmid9369328">(September 1997). "Hydrogen cyanide generation by mu-opiate receptor activation: possible neuromodulatory role of endogenous cyanide". ''Brain Research''. 768 (1–2) 294–300. doi:[https://doi.org/10.1016/S0006-8993(97)00659-8 10.1016/S0006-8993(97)00659-8].</ref>
 
కల్చర్ చేయబడిన [[pheochromocytoma|ఫియోక్రోమోసైటోమా]] కణాలలో [[muscarinic|మస్కారినిక్]] [[cholinergic|కోలినెర్జిక్]] రిసెప్టర్లను ఉత్తేజపరచడం వల్ల HCN ఉత్పత్తి ''పెరుగుతుంది'', కానీ జీవించి ఉన్న జీవిలో (''in vivo'') మస్కారినిక్ కోలినెర్జిక్ ఉత్తేజితం వాస్తవానికి HCN ఉత్పత్తిని ''తగ్గిస్తుందని'' చూపబడింది.<ref>(May 2004). "Receptor mechanisms mediating cyanide generation in PC12 cells and rat brain". ''Neuroscience Research''. 49 (1) 13–18. doi:[https://doi.org/10.1016/j.neures.2004.01.006 10.1016/j.neures.2004.01.006].</ref>
 
[[Leukocyte|ల్యుకోసైట్లు]] [[phagocytosis|ఫాగోసైటోసిస్]] సమయంలో HCNని ఉత్పత్తి చేస్తాయి మరియు అనేక రకాల విషపూరిత రసాయనాలను ఉత్పత్తి చేయడం ద్వారా [[bacteria|బ్యాక్టీరియా]], [[fungi|శిలీంధ్రాలు]] మరియు ఇతర వ్యాధికారకాలను చంపగలవు, వాటిలో ఒకటి హైడ్రోజన్ సయనైడ్.<ref name="pmid9369328" />
 
[[sodium nitroprusside|సోడియం నైట్రోప్రస్సైడ్]] వల్ల కలిగే [[vasodilatation|వాసోడైలేషన్]] కేవలం [[Nitric oxide|NO]] ఉత్పత్తి ద్వారానే కాకుండా, అంతర్జాత సయనైడ్ ఉత్పత్తి ద్వారా కూడా జరుగుతుందని చూపబడింది, ఇది [[nitroglycerine|నైట్రోగ్లిజరిన్]] మరియు ఇతర సయనోజెనిక్ కాని నైట్రేట్లతో పోలిస్తే విషపూరితమే కాకుండా, అదనపు రక్తపోటు నివారణ సామర్థ్యాన్ని కూడా కలిగి ఉంటుంది.<ref>(January 1976). "Toxicology of some inorganic antihypertensive anions". ''Federation Proceedings''. 35 (1) 69–72.</ref>
 
HCN [[tobacco smoke|పొగాకు పొగలో]] ఒక భాగం.<ref>(February 2011). "Hazardous compounds in tobacco smoke". ''International Journal of Environmental Research and Public Health''. 8 (2) 613–628. doi:[https://doi.org/10.3390/ijerph8020613 10.3390/ijerph8020613].</ref>
 
=== HCN మరియు జీవ పరిణామం ===
అమినో యాసిడ్లు మరియు న్యూక్లియిక్ యాసిడ్లకు ముడి పదార్థంగా, హైడ్రోజన్ సయనైడ్ [[Abiogenesis|జీవ పరిణామం]] (Abiogenesis)లో పాత్ర పోషించిందని ప్రతిపాదించబడింది. ప్రత్యేక ఆసక్తి కలిగిన సమ్మేళనాలు HCN యొక్క [[oligomer|ఒలిగోమర్లు]], ఇందులో దాని ట్రైమర్ [[aminomalononitrile|అమినోమేలోనిట్రైల్]] మరియు టెట్రామర్ [[diaminomaleonitrile|డయామినోమేలోనిట్రైల్]] ఉన్నాయి, వీటిని వరుసగా (HCN)3 మరియు (HCN)4గా వర్ణించవచ్చు.<ref>(2013). "Simple Organics and Biomonomers Identified in HCN Polymers: An Overview". ''Life''. 3 (3) 421–448. doi:[https://doi.org/10.3390/life3030421 10.3390/life3030421].</ref> జీవ పరిణామ సిద్ధాంతానికి ఈ రసాయన చర్యల సంబంధం ఊహాజనితమైనప్పటికీ, ఈ రంగంలో జరిగిన అధ్యయనాలు HCN యొక్క సంక్షేపణం (ఉదా. [[adenine|అడెనిన్]]) నుండి ఉద్భవించిన సేంద్రీయ సమ్మేళనాలకు కొత్త మార్గాలను కనుగొన్నాయి.<ref>(2003). "The Chemistry of Diaminomaleonitrile and its Utility in Heterocyclic Synthesis". ''Tetrahedron''. 59 (16) 2749–2763. doi:[https://doi.org/10.1016/S0040-4020(03)00153-4 10.1016/S0040-4020(03)00153-4].</ref>
 
=== అంతరిక్షంలో ===
''ఇవి కూడా చూడండి: Astrochemistry''
హైడ్రోజన్ సయనైడ్ న్యూక్లియిక్ యాసిడ్లకు ముడి పదార్థం కాబట్టి, ఇది భూమిపై జీవానికి కీలకం, కాబట్టి [[astronomers|ఖగోళ శాస్త్రవేత్తలు]] HCN యొక్క ఉత్పన్నాల కోసం వెతకడానికి ప్రోత్సహించబడ్డారు.<ref>Öberg, Karin. (2020-04-10). [https://www.ted.com/talks/karin_oberg_the_galactic_recipe_for_a_living_planet/transcript?subtitle=en The galactic recipe for a living planet].</ref>
 
HCN [[interstellar medium|నక్షత్రాంతర మాధ్యమంలో]]<ref name="Snyder, Lewis E.; Buhl, David 1971 L47">(1971). "Observations of Radio Emission from Interstellar Hydrogen Cyanide". ''Astrophysical Journal''. 163 L47–L52. doi:[https://doi.org/10.1086/180664 10.1086/180664].</ref> మరియు [[carbon star|కార్బన్ నక్షత్రాల]] వాతావరణంలో గుర్తించబడింది.<ref>(1997). [https://books.google.com/books?id=VW50otz5v8sC&pg=PA446 Molecules in Astrophysics: Probes and Processes]. 178 446. Springer Science & Business Media. ISBN 978-0792345381.</ref> అప్పటి నుండి, విస్తృతమైన అధ్యయనాలు వివిధ పరిసరాలలో HCN యొక్క నిర్మాణం మరియు విధ్వంసక మార్గాలను పరిశోధించాయి మరియు వివిధ ఖగోళ జాతులు మరియు ప్రక్రియల కోసం దీనిని ఒక ట్రేసర్‌గా ఉపయోగించడాన్ని పరిశీలించాయి. HCNని భూమి ఆధారిత [[telescope|టెలిస్కోపుల]] ద్వారా అనేక [[Atmosphere|వాతావరణ]] కిటికీల ద్వారా [[Observation|గమనించవచ్చు]].<ref>(1978). "Upper limits to trace constituents in Jupiter's atmosphere from an analysis of its 5-μm spectrum". ''Icarus''. 34 (2) 331–343. doi:[https://doi.org/10.1016/0019-1035(78)90171-9 10.1016/0019-1035(78)90171-9].</ref> J=1→0, J=3→2, J= 4→3, మరియు J=10→9 స్వచ్ఛమైన [[rotational transition|భ్రమణ పరివర్తనాలు]] అన్నీ గమనించబడ్డాయి.<ref name="Snyder, Lewis E.; Buhl, David 1971 L47" /><ref>(2000). "Submillimeter- and Millimeter-Wavelength Observations of SiO and HCN in Circumstellar Envelopes of AGB Stars". ''Astrophysical Journal''. 543 (2) 897–921. doi:[https://doi.org/10.1086/317129 10.1086/317129].</ref><ref>(2003). "Detection of a Second, Strong Sub-millimeter HCN Laser Line toward Carbon Stars". ''Astrophysical Journal''. 583 (1) 446–450. doi:[https://doi.org/10.1086/345099 10.1086/345099].</ref>
 
HCN [[Interstellar medium|నక్షత్రాంతర]] మేఘాలలో రెండు ప్రధాన మార్గాల ద్వారా ఏర్పడుతుంది:<ref name="Boger, G. I. and Sternberg, A. 2005 302">(2005). "CN and HCN in Dense Interstellar Clouds". ''Astrophysical Journal''. 632 (1) 302–315. doi:[https://doi.org/10.1086/432864 10.1086/432864].</ref> తటస్థ-తటస్థ చర్య (CH<sub>2</sub> + N → HCN + H) ద్వారా మరియు [[dissociative recombination|డిసోసియేటివ్ రీకాంబినేషన్]] (HCNH<sup>+</sup> + e<sup>−</sup> → HCN + H) ద్వారా. డిసోసియేటివ్ రీకాంబినేషన్ మార్గం 30% ఆధిపత్యం కలిగి ఉంటుంది; అయితే, [[HCNH+|HCNH<sup>+</sup>]] దాని సరళ రూపంలో ఉండాలి. దాని నిర్మాణ ఐసోమర్, H<sub>2</sub>NC<sup>+</sup>తో డిసోసియేటివ్ రీకాంబినేషన్ ప్రత్యేకంగా [[hydrogen isocyanide|హైడ్రోజన్ ఐసోసయనైడ్]] (HNC)ని ఉత్పత్తి చేస్తుంది.
 
నక్షత్రాల మధ్య ఉండే మేఘాలలో (interstellar clouds) HCN, ఆ మేఘంలోని స్థానాన్ని బట్టి వివిధ యంత్రాంగాల ద్వారా నాశనం అవుతుంది.<ref name="Boger, G. I. and Sternberg, A. 2005 302" /> [[ఫోటాన్-ఆధిపత్య ప్రాంతాల]]లో (PDRs), ఫోటోడిసోసియేషన్ (కాంతి విశ్లేషణ) ప్రధాన పాత్ర పోషిస్తుంది, ఇది [[సైనైడ్|CN]]ను ఉత్పత్తి చేస్తుంది (HCN + ν → CN + H). మరింత లోతుల్లో, కాస్మిక్ కిరణాల ద్వారా జరిగే ఫోటోడిసోసియేషన్ ప్రధానంగా ఉంటుంది, ఇది CNను ఉత్పత్తి చేస్తుంది (HCN + cr → CN + H). చీకటి కేంద్రంలో, రెండు పోటీ యంత్రాంగాలు దీనిని నాశనం చేస్తాయి, ఇవి HCN<sup>+</sup> మరియు HCNH<sup>+</sup>లను ఏర్పరుస్తాయి (HCN + H<sup>+</sup> → HCN<sup>+</sup> + H; HCN + HCO<sup>+</sup> → HCNH<sup>+</sup> + CO). HCO<sup>+</sup>తో జరిగే చర్య సుమారు 3.5 రెట్లు ఎక్కువగా ఉంటుంది. నక్షత్రాల మధ్య ఉండే మాధ్యమంలో (interstellar medium) వివిధ రకాల జాతులను మరియు ప్రక్రియలను విశ్లేషించడానికి HCN ఉపయోగించబడింది. ఇది సాంద్రమైన అణు వాయువుకు ఒక సూచికగా<ref>(2004). "The Star Formation Rate and Dense Molecular Gas in Galaxies". ''Astrophysical Journal''. 606 (1) 271–290. doi:[https://doi.org/10.1086/382999 10.1086/382999].</ref><ref>(2004). "HCN Survey of Normal Spiral, Infrared-luminous, and Ultraluminous Galaxies". ''Astrophysical Journal Supplement Series''. 152 (1) 63–80. doi:[https://doi.org/10.1086/383003 10.1086/383003].</ref> మరియు అధిక-ద్రవ్యరాశి నక్షత్రాలు ఏర్పడే ప్రాంతాలలో నక్షత్ర ప్రవాహానికి (stellar inflow) సూచికగా ప్రతిపాదించబడింది.<ref>(2003). "Indications of Inflow Motions in Regions Forming Massive Stars". ''Astrophysical Journal''. 592 (2) L79–L82. doi:[https://doi.org/10.1086/377679 10.1086/377679].</ref> అంతేకాకుండా, PDRలు మరియు X-కిరణాల ఆధిపత్య ప్రాంతాల (XDRs) మధ్య వ్యత్యాసాన్ని గుర్తించడానికి HNC/HCN నిష్పత్తి ఒక అద్భుతమైన పద్ధతిగా నిరూపించబడింది.<ref>(2007). "Molecular properties of (U)LIRGs: CO, HCN, HNC and HCO<sup>+</sup>". ''Proceedings IAU Symposium''. 242 462–466. doi:[https://doi.org/10.1017/S1743921307013609 10.1017/S1743921307013609].</ref>
 
11 ఆగస్టు 2014న, ఖగోళ శాస్త్రవేత్తలు [[అటాకామా లార్జ్ మిల్లీమీటర్/సబ్-మిల్లీమీటర్ అర్రే (ALMA)]]ను మొదటిసారిగా ఉపయోగించి, [[C/2012 F6 (లెమ్మన్)]] మరియు [[కామెట్ ఐసన్|C/2012 S1 (ISON)]] అనే [[ధూమకేతువు]]ల [[కోమా (ధూమకేతు)|కోమ]]ల లోపల HCN, [[హైడ్రోజన్ ఐసోసైనైడ్|HNC]], [[ఫార్మాల్డిహైడ్|H<sub>2</sub>CO]], మరియు [[ధూళి]] యొక్క విస్తరణను వివరించే అధ్యయనాలను విడుదల చేశారు.<ref>(11 August 2014). [http://www.nasa.gov/press/2014/august/goddard/nasa-s-3-d-study-of-comets-reveals-chemical-factory-at-work Release 14-038 – NASA's 3-D Study of Comets Reveals Chemical Factory at Work]. ''[[NASA]]''.</ref><ref>(11 August 2014). "Mapping the Release of Volatiles in the Inner Comae of Comets C/2012 F6 (Lemmon) and C/2012 S1 (ISON) Using the Atacama Large Millimeter/Submillimeter Array". ''[[The Astrophysical Journal]]''. 792 (1) L2. doi:[https://doi.org/10.1088/2041-8205/792/1/L2 10.1088/2041-8205/792/1/L2].</ref>


ఫిబ్రవరి 2016లో, NASA యొక్క [[హబుల్ స్పేస్ టెలిస్కోప్]] ద్వారా వేడి [[సూపర్-ఎర్త్]] [[55 కాంక్రీ ఇ]] వాతావరణంలో హైడ్రోజన్ సైనైడ్ ఆనవాళ్లు కనుగొనబడినట్లు ప్రకటించబడింది.<ref>(February 16, 2016). [https://phys.org/news/2016-02-super-earth-atmosphere.html First detection of super-earth atmosphere]. ESA/Hubble Information Centre.</ref>
ఫిబ్రవరి 2016లో, NASA యొక్క [[హబుల్ స్పేస్ టెలిస్కోప్]] ద్వారా వేడి [[సూపర్-ఎర్త్]] [[55 కాంక్రీ ఇ]] వాతావరణంలో హైడ్రోజన్ సైనైడ్ ఆనవాళ్లు కనుగొనబడినట్లు ప్రకటించబడింది.<ref>(February 16, 2016). [https://phys.org/news/2016-02-super-earth-atmosphere.html First detection of super-earth atmosphere]. ESA/Hubble Information Centre.</ref>


14 డిసెంబర్ 2023న, ఖగోళ శాస్త్రవేత్తలు శని గ్రహం యొక్క ఆరవ అతిపెద్ద చంద్రుడైన [[ఎన్సెలాడస్]] యొక్క [[ప్లూమ్ (ద్రవ గతిశాస్త్రం)|ప్లూమ్]]లలో (వాయువుల ఉద్గారాలు) హైడ్రోజన్ సైనైడ్‌ను మొదటిసారిగా కనుగొన్నట్లు నివేదించారు. ఇది మనకు తెలిసిన [[జీవం]] కోసం అవసరమైన రసాయనంగా భావించబడుతుంది,<ref>Green, Jaime. (5 December 2023). [https://www.theatlantic.com/science/archive/2023/12/defining-life-existentialism-scientific-theory/676238/ What Is Life? - The answer matters in space exploration. But we still don't really know.]. ''[[The Atlantic]]''.</ref> అలాగే ఇతర [[సేంద్రీయ అణువు]]లను కూడా కనుగొన్నారు, వాటిలో కొన్ని ఇంకా పూర్తిగా గుర్తించబడలేదు మరియు అర్థం చేసుకోబడలేదు. పరిశోధకుల ప్రకారం, "ఈ [కొత్తగా కనుగొనబడిన] సమ్మేళనాలు ప్రస్తుతం ఉన్న [[సూక్ష్మజీవుల సంఘాల]]కు మద్దతు ఇవ్వగలవు లేదా [[జీవ ఆవిర్భావానికి]] దారితీసే సంక్లిష్ట [[సేంద్రీయ సంశ్లేషణ]]ను ప్రేరేపించగలవు."<ref>Chang, Kenneth. (14 December 2023). [https://www.nytimes.com/2023/12/14/science/enceladus-moon-cyanide-life-saturn.html Poison Gas Hints at Potential for Life on an Ocean Moon of Saturn - A researcher who has studied the icy world said "the prospects for the development of life are getting better and better on Enceladus."]. ''[[The New York Times]]''.</ref><ref>Peter, Jonah S.. (14 December 2023). [https://www.nature.com/articles/s41550-023-02160-0 Detection of HCN and diverse redox chemistry in the plume of Enceladus]. ''[[Nature Astronomy]]''. 8 (2) 164–173. doi:[https://doi.org/10.1038/s41550-023-02160-0 10.1038/s41550-023-02160-0].</ref>
14 డిసెంబర్ 2023న, ఖగోళ శాస్త్రవేత్తలు [[శని]] గ్రహం యొక్క ఆరవ అతిపెద్ద చంద్రుడైన [[ఎన్సెలాడస్]] యొక్క [[ప్లూమ్ (ద్రవ గతిశాస్త్రం)|ప్లూమ్స్]]లో మొదటిసారిగా హైడ్రోజన్ సైనైడ్‌ను కనుగొన్నట్లు నివేదించారు. ఇది మనకు తెలిసిన [[జీవం]] కోసం అవసరమైన రసాయనంగా భావించబడుతుంది,<ref>Green, Jaime. (5 December 2023). [https://www.theatlantic.com/science/archive/2023/12/defining-life-existentialism-scientific-theory/676238/ What Is Life? - The answer matters in space exploration. But we still don't really know.]. ''[[The Atlantic]]''.</ref> అలాగే ఇతర [[సేంద్రియ అణువు]]లను కూడా కనుగొన్నారు, వీటిలో కొన్నింటిని ఇంకా బాగా గుర్తించాల్సి మరియు అర్థం చేసుకోవాల్సి ఉంది. పరిశోధకుల ప్రకారం, "ఈ [కొత్తగా కనుగొన్న] సమ్మేళనాలు ప్రస్తుతం ఉన్న [[సూక్ష్మజీవుల సంఘాల]]కు మద్దతు ఇవ్వగలవు లేదా [[జీవ పరిణామం]]కు దారితీసే సంక్లిష్ట [[సేంద్రియ సంశ్లేషణ]]ను ప్రేరేపించగలవు."<ref>Chang, Kenneth. (14 December 2023). [https://www.nytimes.com/2023/12/14/science/enceladus-moon-cyanide-life-saturn.html Poison Gas Hints at Potential for Life on an Ocean Moon of Saturn - A researcher who has studied the icy world said "the prospects for the development of life are getting better and better on Enceladus."]. ''[[The New York Times]]''.</ref><ref>Peter, Jonah S.. (14 December 2023). [https://www.nature.com/articles/s41550-023-02160-0 Detection of HCN and diverse redox chemistry in the plume of Enceladus]. ''[[Nature Astronomy]]''. 8 (2) 164–173. doi:[https://doi.org/10.1038/s41550-023-02160-0 10.1038/s41550-023-02160-0].</ref>


== విషపూరిత పదార్థంగా మరియు రసాయన ఆయుధంగా ==
== విషపూరిత పదార్థంగా మరియు రసాయన ఆయుధంగా ==
''ప్రధాన వ్యాసం: Cyanide poisoning''
''ప్రధాన వ్యాసం: Cyanide poisoning''
[[మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం]]లో, హైడ్రోజన్ సైనైడ్‌ను ఫ్రెంచ్ వారు 1916 నుండి [[సెంట్రల్ పవర్స్]]కు వ్యతిరేకంగా రసాయన ఆయుధంగా ఉపయోగించారు, మరియు 1918లో యునైటెడ్ స్టేట్స్ మరియు [[ఇటలీ రాజ్యం|ఇటలీ]] కూడా దీనిని ఉపయోగించాయి. వాతావరణ పరిస్థితుల కారణంగా ఇది తగినంత ప్రభావవంతంగా లేదని తేలింది.<ref>Schnedlitz, Markus (2008) ''Chemische Kampfstoffe: Geschichte, Eigenschaften, Wirkung''. GRIN Verlag. p. 13. 3640233603.</ref><ref>[http://www.firstworldwar.com/weaponry/gas.htm Weapons of War - Poison Gas]. firstworldwar.com</ref> ఈ వాయువు గాలి కంటే తేలికగా ఉంటుంది మరియు వేగంగా వాతావరణంలోకి వ్యాపిస్తుంది. వేగంగా పలుచబడటం వల్ల యుద్ధరంగంలో దీనిని ఉపయోగించడం అసాధ్యంగా మారింది. దీనికి భిన్నంగా, [[ఫాస్జీన్]] లేదా [[క్లోరిన్]] వంటి సాంద్రత కలిగిన ఏజెంట్లు భూమి స్థాయిలోనే ఉండి, వెస్ట్రన్ ఫ్రంట్ యుద్ధభూమిలోని [[ట్రెంచ్ వార్‌ఫేర్|ట్రెంచ్]]లలోకి (కందకాలు) చేరేవి. అటువంటి ఏజెంట్లతో పోలిస్తే, హైడ్రోజన్ సైనైడ్ ప్రాణాంతకం కావాలంటే అధిక సాంద్రతలో ఉండాల్సి వచ్చేది. వాయువు యొక్క నిలకడను పెంచడానికి, దీనిని పొగను ఉత్పత్తి చేసే సమ్మేళనాలతో కలిపేవారు. ఉదాహరణకు, 'విన్సెనైట్' (Vincennite) అని పిలువబడే ఫ్రెంచ్ మిశ్రమంలో 50% హైడ్రోజన్ సైనైడ్, 30% [[ఆర్సెనిక్ ట్రైక్లోరైడ్]], 15% [[స్టానిక్ క్లోరైడ్]] (పొగ ఉత్పత్తి కోసం), మరియు 5% [[క్లోరోఫామ్]] ఉండేవి.<ref>Sartori, Mario. (1939). "The War Gases". 185. D. Van Nostrand.</ref>
[[మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం]]లో, హైడ్రోజన్ సైనైడ్‌ను ఫ్రెంచ్ వారు 1916 నుండి [[సెంట్రల్ పవర్స్]]కు వ్యతిరేకంగా రసాయన ఆయుధంగా ఉపయోగించారు, మరియు 1918లో యునైటెడ్ స్టేట్స్ మరియు [[ఇటలీ రాజ్యం|ఇటలీ]] కూడా దీనిని ఉపయోగించాయి. వాతావరణ పరిస్థితుల కారణంగా ఇది తగినంత ప్రభావవంతంగా లేదని తేలింది.<ref>Schnedlitz, Markus (2008) ''Chemische Kampfstoffe: Geschichte, Eigenschaften, Wirkung''. GRIN Verlag. p. 13. 3640233603.</ref><ref>[http://www.firstworldwar.com/weaponry/gas.htm Weapons of War - Poison Gas]. firstworldwar.com</ref> ఈ వాయువు గాలి కంటే తేలికగా ఉంటుంది మరియు వేగంగా వాతావరణంలోకి వ్యాపిస్తుంది. వేగంగా పలుచబడటం వల్ల క్షేత్రస్థాయిలో దీని వినియోగం అసాధ్యంగా మారింది. దీనికి భిన్నంగా, [[ఫాస్జీన్]] లేదా [[క్లోరిన్]] వంటి సాంద్రత కలిగిన ఏజెంట్లు భూమి ఉపరితలం వద్ద ఉండి, వెస్ట్రన్ ఫ్రంట్ యుద్ధభూమిలోని [[ట్రెంచ్ వార్‌ఫేర్|ట్రెంచ్‌లలోకి]] చేరేవి. అటువంటి ఏజెంట్లతో పోలిస్తే, హైడ్రోజన్ సైనైడ్ ప్రాణాంతకం కావాలంటే ఎక్కువ సాంద్రతలో ఉండాల్సి వచ్చేది. వాయువు యొక్క స్థిరత్వాన్ని పెంచడానికి, దీనిని పొగను ఉత్పత్తి చేసే సమ్మేళనాలతో కలిపేవారు. ఉదాహరణకు, 'విన్సెనైట్' (Vincennite) అని పిలువబడే ఫ్రెంచ్ మిశ్రమంలో 50% హైడ్రోజన్ సైనైడ్, 30% [[ఆర్సెనిక్ ట్రైక్లోరైడ్]] మరియు 15% [[స్టానిక్ క్లోరైడ్]] (పొగ ఉత్పత్తి కోసం), మరియు 5% [[క్లోరోఫామ్]] ఉండేవి.<ref>Sartori, Mario. (1939). "The War Gases". 185. D. Van Nostrand.</ref>


పీల్చే గాలిలో 100–200 [[పార్ట్స్ పర్ మిలియన్|ppm]] హైడ్రోజన్ సైనైడ్ సాంద్రత ఒక మనిషిని 10 నుండి 60 నిమిషాల్లో చంపేస్తుంది.<ref name="cyanidecode1">[http://www.cyanidecode.org/cyanide_environmental.php Environmental and Health Effects] [https://web.archive.org/web/20121130094124/http://www.cyanidecode.org/cyanide_environmental.php ఆర్కైవ్ చేసిన కాపీ]. Cyanidecode.org. Retrieved on 2012-06-02.</ref> 2000 ppm (సుమారు 2380 mg/m<sup>3</sup>) హైడ్రోజన్ సైనైడ్ సాంద్రత ఒక మనిషిని సుమారు ఒక నిమిషంలో చంపేస్తుంది.<ref name="cyanidecode1"/> దీని విషపూరిత ప్రభావం సైనైడ్ అయాన్ చర్య వల్ల కలుగుతుంది, ఇది [[కణ శ్వాసక్రియ]]ను ఆపివేస్తుంది. ఇది మైటోకాండ్రియాలోని [[సైటోక్రోమ్ సి ఆక్సిడేస్]] అనే ఎంజైమ్‌కు [[నాన్-కాంపిటేటివ్ ఇన్హిబిటర్]]గా పనిచేస్తుంది. అందువల్ల, హైడ్రోజన్ సైనైడ్ సాధారణంగా [[రసాయన ఆయుధాల]] జాబితాలో [[బ్లడ్ ఏజెంట్]]గా పేర్కొనబడుతుంది.<ref>[http://www.opcw.org/about-chemical-weapons/types-of-chemical-agent/blood-agents/hydrogen-cyanide/ Hydrogen Cyanide]. Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons.</ref>
శ్వాస తీసుకునే గాలిలో 100–200 [[పార్ట్స్ పర్ మిలియన్|ppm]] హైడ్రోజన్ సైనైడ్ సాంద్రత ఉంటే, అది 10 నుండి 60 నిమిషాల్లో మనిషిని చంపేస్తుంది.<ref name="cyanidecode1">[http://www.cyanidecode.org/cyanide_environmental.php Environmental and Health Effects] [https://web.archive.org/web/20121130094124/http://www.cyanidecode.org/cyanide_environmental.php ఆర్కైవ్ చేసిన కాపీ]. Cyanidecode.org. Retrieved on 2012-06-02.</ref> 2000 ppm (సుమారు 2380 mg/m<sup>3</sup>) హైడ్రోజన్ సైనైడ్ సాంద్రత ఒక నిమిషంలోనే మనిషిని చంపేస్తుంది.<ref name="cyanidecode1"/> దీని విషపూరిత ప్రభావం సైనైడ్ అయాన్ చర్య వల్ల కలుగుతుంది, ఇది [[కణ శ్వాసక్రియ]]ను నిలిపివేస్తుంది. ఇది మైటోకాండ్రియాలోని [[సైటోక్రోమ్ సి ఆక్సిడేస్]] అనే ఎంజైమ్‌కు [[నాన్-కాంపిటేటివ్ ఇన్హిబిటర్]]గా పనిచేస్తుంది. అందువల్ల, హైడ్రోజన్ సైనైడ్ సాధారణంగా [[రసాయన ఆయుధాల]] జాబితాలో [[బ్లడ్ ఏజెంట్]]గా పేర్కొనబడుతుంది.<ref>[http://www.opcw.org/about-chemical-weapons/types-of-chemical-agent/blood-agents/hydrogen-cyanide/ Hydrogen Cyanide]. Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons.</ref>


[[కెమికల్ వెపన్స్ కన్వెన్షన్]] దీనిని [[షెడ్యూల్ 3 పదార్థాల జాబితా (CWC)|షెడ్యూల్ 3]] కింద పెద్ద ఎత్తున పారిశ్రామిక ఉపయోగాలున్న సంభావ్య ఆయుధంగా పేర్కొంది. సంతకం చేసిన దేశాలు సంవత్సరానికి 30 మెట్రిక్ టన్నుల కంటే ఎక్కువ ఉత్పత్తి చేసే తయారీ కర్మాగారాలను ప్రకటించాలి మరియు [[ఆర్గనైజేషన్ ఫర్ ది ప్రోహిబిషన్ ఆఫ్ కెమికల్ వెపన్స్]] ద్వారా తనిఖీలను అనుమతించాలి.
[[కెమికల్ వెపన్స్ కన్వెన్షన్]] దీనిని [[షెడ్యూల్ 3 పదార్థాల జాబితా (CWC)|షెడ్యూల్ 3]] కింద ఒక సంభావ్య ఆయుధంగా జాబితా చేసింది, దీనికి భారీ-స్థాయి పారిశ్రామిక ఉపయోగాలు ఉన్నాయి. సంతకం చేసిన దేశాలు సంవత్సరానికి 30 మెట్రిక్ టన్నుల కంటే ఎక్కువ ఉత్పత్తి చేసే తయారీ ప్లాంట్లను ప్రకటించాలి మరియు [[రసాయన ఆయుధాల నిషేధ సంస్థ]] ద్వారా తనిఖీలను అనుమతించాలి.


బహుశా దీని అత్యంత అపఖ్యాతి పాలైన ఉపయోగం [[జైక్లోన్ బి]] (జర్మన్: 'సైక్లోన్ బి', ఇక్కడ '''B''' అనేది Blausäure – ప్రుసిక్ యాసిడ్‌ను సూచిస్తుంది; అలాగే, ఇది జైక్లోన్ A అని పిలువబడే మునుపటి ఉత్పత్తి నుండి వేరు చేయడానికి ఉపయోగించబడింది),<ref>(1996). [https://archive.org/details/auschwitz1270top00dwor/page/443 Auschwitz, 1270 to the present]. [https://archive.org/details/auschwitz1270top00dwor/page/443 443]. Norton. ISBN 9780300067552.</ref> దీనిని [[రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం]] సమయంలో [[నాజీ జర్మనీ]] యొక్క [[మజ్దానెక్]] మరియు [[ఆష్విట్జ్-బిర్కెనౌ]] [[ఉన్మూలన శిబిరాల]]లో యూదులను మరియు ఇతర హింసకు గురైన మైనారిటీలను వారి [[ఫైనల్ సొల్యూషన్]] నరమేధ కార్యక్రమంలో భాగంగా సామూహికంగా చంపడానికి ఉపయోగించారు. హైడ్రోజన్ సైనైడ్‌ను శిబిరాల్లో పేలు మరియు ఇతర పరాన్నజీవుల ద్వారా వ్యాపించే వ్యాధులను నిర్మూలించే ప్రయత్నంలో దుస్తులను శుభ్రపరచడానికి కూడా ఉపయోగించారు. అసలు చెక్ తయారీదారులలో ఒకరు "Uragan D2" అనే ట్రేడ్‌మార్క్ పేరుతో జైక్లోన్ బిని 2015 వరకు తయారు చేయడం కొనసాగించారు.<ref>[https://www.draslovka.cz/about-us#products Blue Fume]. Chemical Factory Draslovka a.s..</ref><ref>(2015-07-17). [http://www.draslovka.cz/uragan-d2 Uragan D2].</ref>
బహుశా దీని అత్యంత అపఖ్యాతి పాలైన ఉపయోగం [[జైక్లోన్ బి]] (జర్మన్: 'సైక్లోన్ బి', ఇందులో '''B''' అంటే Blausäure – ప్రుసిక్ యాసిడ్; అలాగే, ఇది జైక్లోన్ A అని పిలువబడే మునుపటి ఉత్పత్తి నుండి వేరు చేయడానికి),<ref>(1996). [https://archive.org/details/auschwitz1270top00dwor/page/443 Auschwitz, 1270 to the present]. [https://archive.org/details/auschwitz1270top00dwor/page/443 443]. Norton. ISBN 9780300067552.</ref> దీనిని [[రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం]] సమయంలో [[నాజీ జర్మనీ]] యొక్క [[మజ్దానెక్]] మరియు [[ఆష్విట్జ్-బిర్కెనౌ]] [[నాశన శిబిరాల]]లో యూదులను మరియు ఇతర హింసించబడిన మైనారిటీలను వారి [[ఫైనల్ సొల్యూషన్]] మారణహోమ కార్యక్రమంలో భాగంగా సామూహికంగా చంపడానికి ఉపయోగించారు. హైడ్రోజన్ సైనైడ్‌ను శిబిరాల్లో పేలు మరియు ఇతర పరాన్నజీవుల ద్వారా వ్యాపించే వ్యాధులను నిర్మూలించే ప్రయత్నంలో బట్టలను శుభ్రం చేయడానికి కూడా ఉపయోగించారు. అసలు చెక్ తయారీదారులలో ఒకరు "Uragan D2" అనే ట్రేడ్‌మార్క్ పేరుతో జైక్లోన్ బిని 2015 వరకు తయారు చేయడం కొనసాగించారు.<ref>[https://www.draslovka.cz/about-us#products Blue Fume]. Chemical Factory Draslovka a.s..</ref><ref>(2015-07-17). [http://www.draslovka.cz/uragan-d2 Uragan D2].</ref>


[[రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం]] సమయంలో, అమెరికా దీనిని [[సైనోజెన్ క్లోరైడ్]] మరియు [[మస్టర్డ్ గ్యాస్]]తో పాటు, జపాన్‌పై దండయాత్ర కోసం ప్రణాళిక చేయబడిన [[ఆపరేషన్ డౌన్‌ఫాల్]]లో భాగంగా ఉపయోగించాలని భావించింది, కానీ అధ్యక్షుడు [[హ్యారీ ట్రూమన్]] దీనిని వ్యతిరేకించి, రహస్య [[మాన్‌హట్టన్ ప్రాజెక్ట్]] ద్వారా అభివృద్ధి చేయబడిన అణు బాంబులను ఉపయోగించాలని నిర్ణయించుకున్నారు.<ref>Binkov's Battlegrounds. (April 27, 2022). [https://www.youtube.com/watch?v=8CFPaSH84ZU How would have WW2 gone if the US had not used nuclear bombs on Japan?]. ''YouTube.Com''.</ref>
[[రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం]] సమయంలో, అమెరికా దీనిని [[సైనోజెన్ క్లోరైడ్]] మరియు [[మస్టర్డ్ గ్యాస్]]తో పాటు, జపాన్‌పై దండయాత్ర కోసం ప్రణాళిక చేయబడిన [[ఆపరేషన్ డౌన్‌ఫాల్]]లో భాగంగా ఉపయోగించాలని భావించింది, కానీ అధ్యక్షుడు [[హ్యారీ ట్రూమాన్]] దీనికి వ్యతిరేకంగా నిర్ణయం తీసుకుని, రహస్య [[మాన్‌హట్టన్ ప్రాజెక్ట్]] ద్వారా అభివృద్ధి చేయబడిన అణు బాంబులను ఉపయోగించారు.<ref>Binkov's Battlegrounds. (April 27, 2022). [https://www.youtube.com/watch?v=8CFPaSH84ZU How would have WW2 gone if the US had not used nuclear bombs on Japan?]. ''YouTube.Com''.</ref>


హైడ్రోజన్ సైనైడ్ కొన్ని [[అమెరికా రాష్ట్రాల]]లో న్యాయపరమైన [[మరణశిక్ష]] అమలులో ఉపయోగించబడింది, అక్కడ [[సోడియం సైనైడ్]] లేదా [[పొటాషియం సైనైడ్]]పై [[సల్ఫ్యూరిక్ యాసిడ్]] చర్య ద్వారా మరణశిక్ష సమయంలో ఇది ఉత్పత్తి చేయబడింది.<ref>(28 May 2021). [https://www.theguardian.com/us-news/2021/may/28/arizona-gas-chamber-executions-documents Arizona 'refurbishes' its gas chamber to prepare for executions, documents reveal]. ''The Guardian''.</ref>
హైడ్రోజన్ సైనైడ్ కొన్ని [[అమెరికా రాష్ట్రాల]]లో న్యాయపరమైన [[మరణశిక్ష]]లో ఉపయోగించబడిన ఏజెంట్, అక్కడ [[సోడియం సైనైడ్]] లేదా [[పొటాషియం సైనైడ్]]పై [[సల్ఫ్యూరిక్ యాసిడ్]] చర్య ద్వారా మరణశిక్ష సమయంలో దీనిని ఉత్పత్తి చేసేవారు.<ref>(28 May 2021). [https://www.theguardian.com/us-news/2021/may/28/arizona-gas-chamber-executions-documents Arizona 'refurbishes' its gas chamber to prepare for executions, documents reveal]. ''The Guardian''.</ref>


'ప్రుసిక్ యాసిడ్' అనే పేరుతో, HCNను [[తిమింగలాల వేట]]లో హార్పూన్‌లలో చంపే ఏజెంట్‌గా ఉపయోగించారు, అయితే సిబ్బందికి ప్రమాదకరమని భావించి దీనిని త్వరగానే వదిలివేశారు.<ref name=irons>[http://www.whalecraft.net/Poison_Irons.html Poison Harpoons]. ''Whalecraft.net''.</ref> 18వ శతాబ్దం మధ్యకాలం నుండి ఇది అనేక విషప్రయోగ హత్యలు మరియు ఆత్మహత్యలలో ఉపయోగించబడింది.<ref>[http://thepoisongarden.co.uk/atoz/prunus_laurocerasus.htm The Poison Garden website]. ''Thepoisongarden.co.uk''.</ref>
'ప్రుసిక్ యాసిడ్' అనే పేరుతో, HCNను [[తిమింగలాల వేట]]లో హార్పూన్‌లలో చంపే ఏజెంట్‌గా ఉపయోగించారు, అయితే సిబ్బందికి ప్రమాదకరమని భావించి దీనిని త్వరగానే వదిలివేశారు.<ref name=irons>[http://www.whalecraft.net/Poison_Irons.html Poison Harpoons]. ''Whalecraft.net''.</ref> 18వ శతాబ్దం మధ్యకాలం నుండి ఇది అనేక హత్యలు మరియు ఆత్మహత్యలలో విషప్రయోగం కోసం ఉపయోగించబడింది.<ref>[http://thepoisongarden.co.uk/atoz/prunus_laurocerasus.htm The Poison Garden website]. ''Thepoisongarden.co.uk''.</ref>


గాలిలో హైడ్రోజన్ సైనైడ్ వాయువు 5.6% కంటే ఎక్కువ సాంద్రత వద్ద పేలుడు స్వభావాన్ని కలిగి ఉంటుంది.<ref>(2 November 2018). [https://www.cdc.gov/niosh/idlh/74908.html Documentation for Immediately Dangerous to Life or Health Concentrations (IDLHs) – 74908]. NIOSH.</ref>
గాలిలో హైడ్రోజన్ సైనైడ్ వాయువు 5.6% కంటే ఎక్కువ సాంద్రతలో పేలుడు స్వభావాన్ని కలిగి ఉంటుంది.<ref>(2 November 2018). [https://www.cdc.gov/niosh/idlh/74908.html Documentation for Immediately Dangerous to Life or Health Concentrations (IDLHs) – 74908]. NIOSH.</ref>


== సూచనలు ==
== సూచనలు ==

Latest revision as of 10:49, 7 October 2026

పేర్లు
IUPAC పేరు ఫార్మోనైట్రైల్
క్రమబద్ధమైన IUPAC పేరు మీథేనైట్రైల్
ఇతర పేర్లు ఫార్మిక్ అనమ్మోనైడ్ హైడ్రిడోనైట్రిడోకార్బన్ హైడ్రోసయానిక్ యాసిడ్ (జల ద్రావణం) ప్రుసిక్ యాసిడ్ సయనైన్
గుర్తింపు సంఖ్యలు
CAS సంఖ్య 74-90-8
ChEBI CHEBI:18407
ChemSpider 748
ECHA ఇన్ఫోకార్డ్ 100.000.747
EC సంఖ్య 200-821-6
KEGG C01326
MeSH Hydrogen+Cyanide
PubChem CID 768
RTECS సంఖ్య MW6825000
UNII 2WTB3V159F
UN సంఖ్య 1051
కాంప్టాక్స్ డాష్‌బోర్డ్ ( EPA ) DTXSID9024148
InChI InChI=1S/CHN/c1-2/h1H
Key: LELOWRISYMNNSU-UHFFFAOYSA-N
SMILES C#N
ధర్మాలు
రసాయన సంకేతం HCN
మోలార్ ద్రవ్యరాశి 27.0253 g/mol
రూపం రంగులేని ద్రవం లేదా వాయువు
వాసన చేదు బాదం వంటిది
సాంద్రత 0.6876 g/cm
ద్రవీభవన స్థానం −13.29 °C (8.08 °F; 259.86 K)
బాష్పీభవన స్థానం 26 °C (79 °F; 299 K)
నీటిలో ద్రావణీయత మిశ్రణీయం
ఇథనాల్‌లో ద్రావణీయత మిశ్రణీయం
బాష్ప పీడనం 100 kPa (25 °C)
హెన్రీ నియమ స్థిరాంకం ( k H ) 75 μmol Pa kg
ఆమ్లత్వం (p K a ) 9.21 (నీటిలో),
12.9 (DMSOలో)
క్షారత్వం (p K b ) 4.79 (సయనైడ్ అయాన్)
సంయుగ్మ ఆమ్లం హైడ్రోసయనోనియం
సంయుగ్మ క్షారం సయనైడ్
వక్రీభవన గుణకం ( n D ) 1.2675
స్నిగ్ధత 0.183 mPa·s (25 °C)
నిర్మాణం
స్పటిక నిర్మాణం టెట్రాగోనల్ (>170 K)
ఆర్థోరోంబిక్ (<170 K)
పాయింట్ గ్రూప్ C∞v
అణు ఆకృతి సరళ రేఖ
ద్విధ్రువ భ్రామకం 2.98 D
థర్మోకెమిస్ట్రీ
విశిష్ట ఉష్ణ సామర్థ్యం ( C ) 35.9 J K mol (వాయువు)
ప్రామాణిక మోలార్ ఎంట్రోపీ ( S 298 ) 201.8 J K mol
ప్రామాణిక సంశ్లేషణ ఎంథాల్పీ (Δ f H 298 ) 135.1 kJ mol
ప్రమాదాలు
GHS లేబులింగ్ :
పిక్టోగ్రామ్‌లు ‹ దిగువ ఉన్న టెంప్లేట్ (GHS ఫ్లేమ్) GHS పిక్టోగ్రామ్‌తో విలీనం చేయడానికి పరిశీలించబడుతోంది. ఏకాభిప్రాయాన్ని చేరుకోవడానికి చర్చల కోసం టెంప్లేట్‌లను చూడండి. › ‹ దిగువ ఉన్న టెంప్లేట్ (GHS స్కల్ అండ్ క్రాస్‌బోన్స్) GHS పిక్టోగ్రామ్‌తో విలీనం చేయడానికి పరిశీలించబడుతోంది. ఏకాభిప్రాయాన్ని చేరుకోవడానికి చర్చల కోసం టెంప్లేట్‌లను చూడండి. › ‹ దిగువ ఉన్న టెంప్లేట్ (GHS హెల్త్ హజార్డ్) GHS పిక్టోగ్రామ్‌తో విలీనం చేయడానికి పరిశీలించబడుతోంది. ఏకాభిప్రాయాన్ని చేరుకోవడానికి చర్చల కోసం టెంప్లేట్‌లను చూడండి. › ‹ దిగువ ఉన్న టెంప్లేట్ (GHS ఎన్విరాన్‌మెంట్) GHS పిక్టోగ్రామ్‌తో విలీనం చేయడానికి పరిశీలించబడుతోంది. ఏకాభిప్రాయాన్ని చేరుకోవడానికి చర్చల కోసం టెంప్లేట్‌లను చూడండి. ›
సూచిక పదం ప్రమాదం
ప్రమాద ప్రకటనలు H220, H224, H300+H310+H330, H319, H336, H370, H410
జాగ్రత్త ప్రకటనలు P210, P261, P305+P351+P338
NFPA 704 (ఫైర్ డైమండ్) 4
4
2
ఫ్లాష్ పాయింట్ −17.8 °C (0.0 °F; 255.3 K)
స్వయం-జ్వలన ఉష్ణోగ్రత 538 °C (1,000 °F; 811 K)
పేలుడు పరిమితులు 5.6% – 40.0%
ప్రాణాంతక మోతాదు లేదా గాఢత (LD, LC):
LC 50 ( మధ్యస్థ గాఢత ) 501 ppm (ఎలుక, 5 నిమి)
323 ppm (మౌస్, 5 నిమి)
275 ppm (ఎలుక, 15 నిమి)
170 ppm (ఎలుక, 30 నిమి)
160 ppm (ఎలుక, 30 నిమి)
323 ppm (ఎలుక, 5 నిమి)
LC Lo ( కనిష్ట ప్రచురితమైన ) 200 ppm (క్షీరదం, 5 నిమి)
36 ppm (క్షీరదం, 2 గం)
107 ppm (మానవుడు, 10 నిమి)
759 ppm (కుందేలు, 1 నిమి)
759 ppm (పిల్లి, 1 నిమి)
357 ppm (మానవుడు, 2 నిమి)
179 ppm (మానవుడు, 1 గం)
NIOSH (US ఆరోగ్య బహిర్గత పరిమితులు):
PEL (అనుమతించదగినది) TWA 10 ppm (11 mg/m) [చర్మం]
REL (సిఫార్సు చేయబడినది) ST 4.7 ppm (5 mg/m) [చర్మం]
IDLH (తక్షణ ప్రమాదం) 50 ppm
సంబంధిత సమ్మేళనాలు
సంబంధిత ఆల్కేనైట్రైల్స్ హైడ్రోజన్ ఐసోసయనైడ్
ఐసోసయానిక్ యాసిడ్
థియోసయానిక్ యాసిడ్
సయనోజెన్ అయోడైడ్
సయనోజెన్ బ్రోమైడ్
సయనోజెన్ క్లోరైడ్
సయనోజెన్ ఫ్లోరైడ్
అసిటోనైట్రైల్
అమినోఅసిటోనైట్రైల్
గ్లైకోలోనైట్రైల్
సయనోజెన్
పేర్కొన్నవి తప్ప, డేటా పదార్థాల యొక్క ప్రామాణిక స్థితిలో (25 °C [77 °F], 100 kPa వద్ద) ఇవ్వబడింది. N సరిచూడండి ( అంటే ఏమిటి ?) ఇన్ఫోబాక్స్ సూచనలు

హైడ్రోజన్ సయనైడ్ (దీనిని ప్రుసిక్ యాసిడ్ అని కూడా పిలుస్తారు) అనేది HCN రసాయన సంకేతం మరియు H\sC\tN నిర్మాణ సంకేతం కలిగిన ఒక రసాయన సమ్మేళనం. ఇది అత్యంత విషపూరితమైన మరియు జ్వలనశీల ద్రవం, ఇది గది ఉష్ణోగ్రత కంటే కొంచెం ఎక్కువ వద్ద, 25.6 °C వద్ద మరుగుతుంది. HCN పారిశ్రామిక స్థాయిలో ఉత్పత్తి చేయబడుతుంది మరియు పాలిమర్‌ల నుండి ఫార్మాస్యూటికల్స్ వరకు అనేక రసాయన సమ్మేళనాలకు ఇది అత్యంత విలువైన ముడి పదార్థం. మైనింగ్ మరియు ప్లాస్టిక్ పరిశ్రమలలో ఉపయోగించే potassium cyanide మరియు adiponitrile ఉత్పత్తికి దీనిని పెద్ద ఎత్తున ఉపయోగిస్తారు. ఇది బాష్పశీల స్వభావం కారణంగా ఘన సయనైడ్ సమ్మేళనాల కంటే ఎక్కువ విషపూరితమైనది. నీటిలో హైడ్రోజన్ సయనైడ్ ద్రావణాన్ని, HCN(aq)గా సూచిస్తారు, దీనిని హైడ్రోసయానిక్ యాసిడ్ అని పిలుస్తారు. సయనైడ్ అయాన్ యొక్క లవణాలను cyanideలు అని పిలుస్తారు.

హైడ్రోజన్ సయనైడ్ ఒక సేంద్రీయ సమ్మేళనం అవునా కాదా అనేది రసాయన శాస్త్రవేత్తల మధ్య చర్చనీయాంశం. ఇది సాంప్రదాయకంగా అకర్బన సమ్మేళనంగా పరిగణించబడుతుంది, కానీ దీనిని నైట్రైల్గా కూడా పరిగణించవచ్చు,[1] దీనివల్ల దీనికి మిథేన్‌నైట్రైల్ మరియు ఫార్మోనైట్రైల్ అనే ప్రత్యామ్నాయ పేర్లు వచ్చాయి.

నిర్మాణం మరియు సాధారణ ధర్మాలు

హైడ్రోజన్ సయనైడ్ ఒక సరళ అణువు, ఇందులో కార్బన్ మరియు నైట్రోజన్ మధ్య త్రిబంధం ఉంటుంది. C-N బంధం పొడవు 115 పికోమీటర్లు. HCN యొక్క ఐసోమర్ HNC, అంటే hydrogen isocyanide.[2]

వాసన

సుమారు సగం మంది ప్రజలు ఒక అంతర్గత జన్యు లక్షణం కారణంగా హైడ్రోజన్ సయనైడ్ వాసనను గుర్తించలేరు.[3] దీనిని గుర్తించగలిగే వారికి, దీని వాసన చేదు బాదం వలె ఉంటుంది.

రసాయన ధర్మాలు

హైడ్రోజన్ సయనైడ్ 9.2 pKa విలువతో బలహీనమైన ఆమ్ల స్వభావాన్ని కలిగి ఉంటుంది. ఇది నీటిలో పాక్షికంగా అయనీకరణం చెంది cyanide అయాన్, CN−ను ఇస్తుంది. HCN దాని సంయుగ్మ క్షారంతో హైడ్రోజన్ బంధాలను ఏర్పరుస్తుంది, ఇవి (CN-)(HCN)_{n} వంటి జాతులు.[4]

దీని ప్రధాన ఉపయోగాలలో ఒకటి, HCN ఆల్కీన్‌లతో చర్య జరిపి నైట్రైల్‌లను ఇస్తుంది. హైడ్రోసయనేషన్ అని పిలువబడే ఈ మార్పిడిలో నికెల్ కాంప్లెక్స్‌లను ఉత్ప్రేరకాలుగా ఉపయోగిస్తారు.[5]

RCH\dCH2 + HCN → RCH2\sCH2CN

HCN స్వీయ-సంక్షేపణం (self-condensation) విషయంలో అస్థిరంగా ఉంటుంది. నాలుగు HCN అణువులు టెట్రామెరైజ్ అయి diaminomaleonitrileగా మారుతాయి.[6] ఇది మరియు ఇలాంటి చర్యలు జీవ పరిణామంకు సంబంధించి ఆసక్తిని కలిగించాయి.

మెటల్ సయనైడ్లు సాధారణంగా క్షార లోహ సయనైడ్ లవణాల నుండి సాల్ట్ మెటాథెసిస్ ద్వారా తయారు చేయబడతాయి, కానీ mercuric cyanide జల హైడ్రోజన్ సయనైడ్ నుండి ఏర్పడుతుంది:[7]

HgO + 2 HCN -> Hg(CN)2 + H2O

ఆవిష్కరణ మరియు నామకరణ చరిత్ర

హైడ్రోజన్ సయనైడ్ మొదటిసారిగా 1752లో ఫ్రెంచ్ రసాయన శాస్త్రవేత్త Pierre Macquer చేత వేరు చేయబడింది, ఆయన Prussian blueను ఐరన్ ఆక్సైడ్ మరియు ఒక బాష్పశీల భాగంలా మార్చి, వీటిని తిరిగి కలపవచ్చని కనుగొన్నారు.[8] ఈ కొత్త భాగమే ఇప్పుడు హైడ్రోజన్ సయనైడ్ అని పిలువబడుతోంది. ఇది తదనంతరం 1782లో స్వీడిష్ రసాయన శాస్త్రవేత్త Carl Wilhelm Scheele చేత ప్రుస్సియన్ బ్లూ నుండి తయారు చేయబడింది,[9] మరియు నీటిలో దాని ఆమ్ల స్వభావం మరియు ప్రుస్సియన్ బ్లూ నుండి ఉద్భవించినందున దీనికి జర్మన్ పేరు Blausäure (నీలి ఆమ్లం) అని పేరు పెట్టారు. ఇంగ్లీషులో, ఇది ప్రుసిక్ యాసిడ్గా ప్రాచుర్యం పొందింది.

1787లో, ఫ్రెంచ్ రసాయన శాస్త్రవేత్త Claude Louis Berthollet ప్రుసిక్ యాసిడ్‌లో ఆక్సిజన్ లేదని చూపించారు,[10] ఇది ఆమ్ల సిద్ధాంతానికి ఒక ముఖ్యమైన సహకారం, అప్పటి వరకు ఆమ్లాలలో ఆక్సిజన్ ఉండాలని భావించేవారు[11] (అందుకే ఆక్సిజన్ అనే పేరు గ్రీకు మూలాల నుండి వచ్చింది, దీని అర్థం "ఆమ్ల-ఏర్పరిచేది").

1811లో, Joseph Louis Gay-Lussac స్వచ్ఛమైన, ద్రవీకృత హైడ్రోజన్ సయనైడ్‌ను తయారు చేశారు,[12] మరియు 1815లో ఆయన ప్రుసిక్ యాసిడ్ యొక్క రసాయన సంకేతాన్ని కనుగొన్నారు.[13]

వ్యుత్పత్తి (Etymology)

హైడ్రోజన్ సయనైడ్‌లోని రాడికల్ కోసం సయనైడ్ అనే పదం దాని ఫ్రెంచ్ సమానమైన cyanure నుండి ఉద్భవించింది, దీనిని గే-లుసాక్ ప్రాచీన గ్రీకు పదం κύανος (ముదురు నీలి రంగు ఎనామెల్ లేదా లాపిస్ లాజులి) నుండి నిర్మించారు, ఇది కూడా రసాయనం ప్రుస్సియన్ బ్లూ నుండి ఉద్భవించినందున వచ్చింది. ఈ గ్రీకు పదం ఇంగ్లీష్ రంగు పేరు సియాన్కు కూడా మూలం.

ఉత్పత్తి మరియు సంశ్లేషణ

అత్యంత ముఖ్యమైన ప్రక్రియ Andrussow oxidation, దీనిని IG Farben వద్ద Leonid Andrussow కనుగొన్నారు, ఇందులో మీథేన్ మరియు అమ్మోనియా సుమారు 1200 °C వద్ద ప్లాటినం ఉత్ప్రేరకం సమక్షంలో ఆక్సిజన్‌తో చర్య జరుపుతాయి:[14]

2 CH4 + 2 NH3 + 3 O2 → 2 HCN + 6 H2O

2006లో, అమెరికాలో 500 మిలియన్ నుండి 1 బిలియన్ పౌండ్ల (230,000 నుండి 450,000 టన్నుల) మధ్య ఉత్పత్తి చేయబడింది.[15] హైడ్రోజన్ సయనైడ్ అనేక ప్రక్రియల ద్వారా పెద్ద పరిమాణంలో ఉత్పత్తి చేయబడుతుంది మరియు అక్రిలోనిట్రైల్ తయారీలో ఇది ఒక వ్యర్థ ఉత్పత్తిగా తిరిగి పొందబడుతుంది.

తక్కువ ప్రాముఖ్యత కలిగినది Degussa ప్రక్రియ (BMA process), ఇందులో ఆక్సిజన్ జోడించబడదు మరియు శక్తిని రియాక్టర్ గోడ ద్వారా పరోక్షంగా బదిలీ చేయాలి:[16]

CH4 + NH3 → HCN + 3 H2

ఈ చర్య స్టీమ్ రిఫార్మింగ్ వంటిది, ఇది మీథేన్ మరియు నీటి చర్య ద్వారా కార్బన్ మోనాక్సైడ్ మరియు హైడ్రోజన్ ఇస్తుంది.

షావినిగన్ ప్రక్రియలో, హైడ్రోకార్బన్లు (ఉదా. ప్రొపేన్) అమ్మోనియాతో చర్య జరుపుతాయి.

ప్రయోగశాలలో, క్షార లోహాల సయనైడ్ లవణాలకు ఆమ్లాలను జోడించడం ద్వారా తక్కువ మొత్తంలో HCN ఉత్పత్తి చేయబడుతుంది:

H+ + NaCN → HCN + Na+

ఈ చర్య కొన్నిసార్లు ప్రమాదవశాత్తు విషప్రయోగాలకు కారణమవుతుంది, ఎందుకంటే ఆమ్లం అస్థిరమైన సయనైడ్ లవణాన్ని వాయు రూప HCNగా మారుస్తుంది.

హైడ్రోజన్ సయనైడ్‌ను పొటాషియం ఫెర్రిసయనైడ్ మరియు ఆమ్లం నుండి పొందవచ్చు:[17]

6 H+ + [Fe(CN)6](3−) → 6 HCN + Fe(3+)

చారిత్రక ఉత్పత్తి పద్ధతులు

1890లలో మైనింగ్ కార్యకలాపాల కోసం సయనైడ్‌లకు ఉన్న భారీ డిమాండ్‌ను George Thomas Beilby తీర్చారు, ఆయన 1892లో వేడి బొగ్గుపై అమ్మోనియాను పంపడం ద్వారా హైడ్రోజన్ సయనైడ్‌ను ఉత్పత్తి చేసే పద్ధతిని పేటెంట్ పొందారు. 1894లో Hamilton Castner బొగ్గు, అమ్మోనియా మరియు సోడియం నుండి సోడియం సయనైడ్ను తయారు చేసే సంశ్లేషణను అభివృద్ధి చేసే వరకు ఈ పద్ధతిని ఉపయోగించారు, ఇది ఆమ్లంతో చర్య జరిపి వాయు రూప HCNని ఏర్పరుస్తుంది.

నక్షత్రాల మధ్య ఉండే మేఘాలలో (interstellar clouds) HCN, ఆ మేఘంలోని స్థానాన్ని బట్టి వివిధ యంత్రాంగాల ద్వారా నాశనం అవుతుంది.[18] ఫోటాన్-ఆధిపత్య ప్రాంతాలలో (PDRs), ఫోటోడిసోసియేషన్ (కాంతి విచ్ఛేదనం) ప్రధాన పాత్ర పోషిస్తుంది, ఇది CNను ఉత్పత్తి చేస్తుంది (HCN + ν → CN + H). మరింత లోతుల్లో, కాస్మిక్ కిరణాల ద్వారా జరిగే ఫోటోడిసోసియేషన్ ప్రధానంగా ఉంటుంది, ఇది CNను ఉత్పత్తి చేస్తుంది (HCN + cr → CN + H). చీకటి కేంద్రంలో, రెండు పోటీ యంత్రాంగాలు దీనిని నాశనం చేస్తాయి, ఇవి HCN+ మరియు HCNH+లను ఏర్పరుస్తాయి (HCN + H+ → HCN+ + H; HCN + HCO+ → HCNH+ + CO). HCO+తో జరిగే చర్య సుమారు 3.5 రెట్లు ఎక్కువగా ఉంటుంది. నక్షత్రాల మధ్య ఉండే మాధ్యమంలో (interstellar medium) వివిధ రకాల జాతులు మరియు ప్రక్రియలను విశ్లేషించడానికి HCN ఉపయోగించబడింది. ఇది దట్టమైన అణు వాయువుకు ఒక సూచికగా[19][20] మరియు అధిక-ద్రవ్యరాశి నక్షత్రాలు ఏర్పడే ప్రాంతాలలో నక్షత్రాల ప్రవాహానికి (stellar inflow) సూచికగా ప్రతిపాదించబడింది.[21] అంతేకాకుండా, PDRలు మరియు X-కిరణాల ఆధిపత్య ప్రాంతాల (XDRs) మధ్య వ్యత్యాసాన్ని గుర్తించడానికి HNC/HCN నిష్పత్తి ఒక అద్భుతమైన పద్ధతిగా నిరూపించబడింది.[22]

11 ఆగస్టు 2014న, ఖగోళ శాస్త్రవేత్తలు అటాకామా లార్జ్ మిల్లీమీటర్/సబ్-మిల్లీమీటర్ అరే (ALMA)ను మొదటిసారిగా ఉపయోగించి, ధూమకేతువులు C/2012 F6 (Lemmon) మరియు C/2012 S1 (ISON)ల కోమాలలో HCN, HNC, H2CO, మరియు ధూళి యొక్క విస్తరణను వివరించే అధ్యయనాలను విడుదల చేశారు.[23][24]

ఫిబ్రవరి 2016లో, NASA యొక్క హబుల్ స్పేస్ టెలిస్కోప్ ద్వారా వేడి సూపర్-ఎర్త్ 55 కాంక్రీ ఇ వాతావరణంలో హైడ్రోజన్ సైనైడ్ ఆనవాళ్లు కనుగొనబడినట్లు ప్రకటించబడింది.[25]

14 డిసెంబర్ 2023న, ఖగోళ శాస్త్రవేత్తలు శని గ్రహం యొక్క ఆరవ అతిపెద్ద చంద్రుడైన ఎన్సెలాడస్ యొక్క ప్లూమ్స్లో మొదటిసారిగా హైడ్రోజన్ సైనైడ్‌ను కనుగొన్నట్లు నివేదించారు. ఇది మనకు తెలిసిన జీవం కోసం అవసరమైన రసాయనంగా భావించబడుతుంది,[26] అలాగే ఇతర సేంద్రియ అణువులను కూడా కనుగొన్నారు, వీటిలో కొన్నింటిని ఇంకా బాగా గుర్తించాల్సి మరియు అర్థం చేసుకోవాల్సి ఉంది. పరిశోధకుల ప్రకారం, "ఈ [కొత్తగా కనుగొన్న] సమ్మేళనాలు ప్రస్తుతం ఉన్న సూక్ష్మజీవుల సంఘాలకు మద్దతు ఇవ్వగలవు లేదా జీవ పరిణామంకు దారితీసే సంక్లిష్ట సేంద్రియ సంశ్లేషణను ప్రేరేపించగలవు."[27][28]

విషపూరిత పదార్థంగా మరియు రసాయన ఆయుధంగా

ప్రధాన వ్యాసం: Cyanide poisoning మొదటి ప్రపంచ యుద్ధంలో, హైడ్రోజన్ సైనైడ్‌ను ఫ్రెంచ్ వారు 1916 నుండి సెంట్రల్ పవర్స్కు వ్యతిరేకంగా రసాయన ఆయుధంగా ఉపయోగించారు, మరియు 1918లో యునైటెడ్ స్టేట్స్ మరియు ఇటలీ కూడా దీనిని ఉపయోగించాయి. వాతావరణ పరిస్థితుల కారణంగా ఇది తగినంత ప్రభావవంతంగా లేదని తేలింది.[29][30] ఈ వాయువు గాలి కంటే తేలికగా ఉంటుంది మరియు వేగంగా వాతావరణంలోకి వ్యాపిస్తుంది. వేగంగా పలుచబడటం వల్ల క్షేత్రస్థాయిలో దీని వినియోగం అసాధ్యంగా మారింది. దీనికి భిన్నంగా, ఫాస్జీన్ లేదా క్లోరిన్ వంటి సాంద్రత కలిగిన ఏజెంట్లు భూమి ఉపరితలం వద్ద ఉండి, వెస్ట్రన్ ఫ్రంట్ యుద్ధభూమిలోని ట్రెంచ్‌లలోకి చేరేవి. అటువంటి ఏజెంట్లతో పోలిస్తే, హైడ్రోజన్ సైనైడ్ ప్రాణాంతకం కావాలంటే ఎక్కువ సాంద్రతలో ఉండాల్సి వచ్చేది. వాయువు యొక్క స్థిరత్వాన్ని పెంచడానికి, దీనిని పొగను ఉత్పత్తి చేసే సమ్మేళనాలతో కలిపేవారు. ఉదాహరణకు, 'విన్సెనైట్' (Vincennite) అని పిలువబడే ఫ్రెంచ్ మిశ్రమంలో 50% హైడ్రోజన్ సైనైడ్, 30% ఆర్సెనిక్ ట్రైక్లోరైడ్ మరియు 15% స్టానిక్ క్లోరైడ్ (పొగ ఉత్పత్తి కోసం), మరియు 5% క్లోరోఫామ్ ఉండేవి.[31]

శ్వాస తీసుకునే గాలిలో 100–200 ppm హైడ్రోజన్ సైనైడ్ సాంద్రత ఉంటే, అది 10 నుండి 60 నిమిషాల్లో మనిషిని చంపేస్తుంది.[32] 2000 ppm (సుమారు 2380 mg/m3) హైడ్రోజన్ సైనైడ్ సాంద్రత ఒక నిమిషంలోనే మనిషిని చంపేస్తుంది.[32] దీని విషపూరిత ప్రభావం సైనైడ్ అయాన్ చర్య వల్ల కలుగుతుంది, ఇది కణ శ్వాసక్రియను నిలిపివేస్తుంది. ఇది మైటోకాండ్రియాలోని సైటోక్రోమ్ సి ఆక్సిడేస్ అనే ఎంజైమ్‌కు నాన్-కాంపిటేటివ్ ఇన్హిబిటర్గా పనిచేస్తుంది. అందువల్ల, హైడ్రోజన్ సైనైడ్ సాధారణంగా రసాయన ఆయుధాల జాబితాలో బ్లడ్ ఏజెంట్గా పేర్కొనబడుతుంది.[33]

కెమికల్ వెపన్స్ కన్వెన్షన్ దీనిని షెడ్యూల్ 3 కింద ఒక సంభావ్య ఆయుధంగా జాబితా చేసింది, దీనికి భారీ-స్థాయి పారిశ్రామిక ఉపయోగాలు ఉన్నాయి. సంతకం చేసిన దేశాలు సంవత్సరానికి 30 మెట్రిక్ టన్నుల కంటే ఎక్కువ ఉత్పత్తి చేసే తయారీ ప్లాంట్లను ప్రకటించాలి మరియు రసాయన ఆయుధాల నిషేధ సంస్థ ద్వారా తనిఖీలను అనుమతించాలి.

బహుశా దీని అత్యంత అపఖ్యాతి పాలైన ఉపయోగం జైక్లోన్ బి (జర్మన్: 'సైక్లోన్ బి', ఇందులో B అంటే Blausäure – ప్రుసిక్ యాసిడ్; అలాగే, ఇది జైక్లోన్ A అని పిలువబడే మునుపటి ఉత్పత్తి నుండి వేరు చేయడానికి),[34] దీనిని రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం సమయంలో నాజీ జర్మనీ యొక్క మజ్దానెక్ మరియు ఆష్విట్జ్-బిర్కెనౌ నాశన శిబిరాలలో యూదులను మరియు ఇతర హింసించబడిన మైనారిటీలను వారి ఫైనల్ సొల్యూషన్ మారణహోమ కార్యక్రమంలో భాగంగా సామూహికంగా చంపడానికి ఉపయోగించారు. హైడ్రోజన్ సైనైడ్‌ను శిబిరాల్లో పేలు మరియు ఇతర పరాన్నజీవుల ద్వారా వ్యాపించే వ్యాధులను నిర్మూలించే ప్రయత్నంలో బట్టలను శుభ్రం చేయడానికి కూడా ఉపయోగించారు. అసలు చెక్ తయారీదారులలో ఒకరు "Uragan D2" అనే ట్రేడ్‌మార్క్ పేరుతో జైక్లోన్ బిని 2015 వరకు తయారు చేయడం కొనసాగించారు.[35][36]

రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం సమయంలో, అమెరికా దీనిని సైనోజెన్ క్లోరైడ్ మరియు మస్టర్డ్ గ్యాస్తో పాటు, జపాన్‌పై దండయాత్ర కోసం ప్రణాళిక చేయబడిన ఆపరేషన్ డౌన్‌ఫాల్లో భాగంగా ఉపయోగించాలని భావించింది, కానీ అధ్యక్షుడు హ్యారీ ట్రూమాన్ దీనికి వ్యతిరేకంగా నిర్ణయం తీసుకుని, రహస్య మాన్‌హట్టన్ ప్రాజెక్ట్ ద్వారా అభివృద్ధి చేయబడిన అణు బాంబులను ఉపయోగించారు.[37]

హైడ్రోజన్ సైనైడ్ కొన్ని అమెరికా రాష్ట్రాలలో న్యాయపరమైన మరణశిక్షలో ఉపయోగించబడిన ఏజెంట్, అక్కడ సోడియం సైనైడ్ లేదా పొటాషియం సైనైడ్పై సల్ఫ్యూరిక్ యాసిడ్ చర్య ద్వారా మరణశిక్ష సమయంలో దీనిని ఉత్పత్తి చేసేవారు.[38]

'ప్రుసిక్ యాసిడ్' అనే పేరుతో, HCNను తిమింగలాల వేటలో హార్పూన్‌లలో చంపే ఏజెంట్‌గా ఉపయోగించారు, అయితే సిబ్బందికి ప్రమాదకరమని భావించి దీనిని త్వరగానే వదిలివేశారు.[39] 18వ శతాబ్దం మధ్యకాలం నుండి ఇది అనేక హత్యలు మరియు ఆత్మహత్యలలో విషప్రయోగం కోసం ఉపయోగించబడింది.[40]

గాలిలో హైడ్రోజన్ సైనైడ్ వాయువు 5.6% కంటే ఎక్కువ సాంద్రతలో పేలుడు స్వభావాన్ని కలిగి ఉంటుంది.[41]

సూచనలు

  1. ↑ Human Metabolome Database: Showing metabocard for Hydrogen cyanide (HMDB0060292).
  2. ↑ Zamir, Alon; Stein, Tamar. (2022-02-03). Isomerization of hydrogen cyanide and hydrogen isocyanide in a cluster environment: quantum chemical study. The Journal of Chemical Physics. 156 (5) 054307. doi:10.1063/5.0077000.
  3. ↑ Cyanide, inability to smell. Online Mendelian Inheritance in Man.
  4. ↑ (2020). "Salts of HCN-Cyanide Aggregates: [CN(HCN)2]− and [CN(HCN)3]−". Angewandte Chemie International Edition. 59 (26) 10508–10513. doi:10.1002/anie.201915206.
  5. ↑ Leeuwen, P. W. N. M. van. (2004). "Homogeneous Catalysis: Understanding the Art". Kluwer Academic Publishers. ISBN 1402019998.
  6. ↑ (1968). "Diaminomaleonitrile (Hydrogen Cyanide Tetramer)". Organic Syntheses. 48 60. doi:10.15227/orgsyn.048.0060.
  7. ↑ (1963). "Handbook of Preparative Inorganic Chemistry". 2. Academic Press.
  8. ↑ (1756). Éxamen chymique de bleu de Prusse. Mémoires de l'Académie royale des Sciences. 60–77.
  9. ↑ (1782). Försök, beträffande det färgande ämnet uti Berlinerblå. Kungliga Svenska Vetenskapsakademiens Handlingar (Royal Swedish Academy of Science's Proceedings. 3 264–275.
    Reprinted in Latin as: (1789). Opuscula Chemica et Physica. 2 148–174. Johann Godfried Müller.
  10. ↑ (1789). Mémoire sur l'acide prussique. Mémoires de l'Académie Royale des Sciences. 148–161.
    Reprinted in: (1789). Extrait d'un mémoire sur l'acide prussique. Annales de Chimie. 1 30–39.
  11. ↑ (1999-11-01). Claude Louis Berthollet: A Great Chemist in the French Tradition. Canadian Chemical News.
  12. ↑ (1811). Note sur l'acide prussique. Annales de Chimie. 44 128–133.
  13. ↑ (1815). Recherche sur l'acide prussique. Annales de Chimie. 95 136–231.
  14. ↑ (1935). "The catalytic oxydation of ammonia-methane-mixtures to hydrogen cyanide". Angewandte Chemie. 48 (37) 593–595. doi:10.1002/ange.19350483702.
  15. ↑ Non-confidential 2006 IUR Records by Chemical, including Manufacturing, Processing and Use Information. EPA.
  16. ↑ (1958). "Die technische Synthese von Cyanwasserstoff aus Methan und Ammoniak ohne Zusatz von Sauerstoff". Chemie Ingenieur Technik. 30 (5) 305–310. doi:10.1002/cite.330300506.
  17. ↑ MSDS for potassium ferricyanide.
  18. ↑ (2005). "CN and HCN in Dense Interstellar Clouds". Astrophysical Journal. 632 (1) 302–315. doi:10.1086/432864.
  19. ↑ (2004). "The Star Formation Rate and Dense Molecular Gas in Galaxies". Astrophysical Journal. 606 (1) 271–290. doi:10.1086/382999.
  20. ↑ (2004). "HCN Survey of Normal Spiral, Infrared-luminous, and Ultraluminous Galaxies". Astrophysical Journal Supplement Series. 152 (1) 63–80. doi:10.1086/383003.
  21. ↑ (2003). "Indications of Inflow Motions in Regions Forming Massive Stars". Astrophysical Journal. 592 (2) L79–L82. doi:10.1086/377679.
  22. ↑ (2007). "Molecular properties of (U)LIRGs: CO, HCN, HNC and HCO+". Proceedings IAU Symposium. 242 462–466. doi:10.1017/S1743921307013609.
  23. ↑ (11 August 2014). Release 14-038 – NASA's 3-D Study of Comets Reveals Chemical Factory at Work. NASA.
  24. ↑ (11 August 2014). "Mapping the Release of Volatiles in the Inner Comae of Comets C/2012 F6 (Lemmon) and C/2012 S1 (ISON) Using the Atacama Large Millimeter/Submillimeter Array". The Astrophysical Journal. 792 (1) L2. doi:10.1088/2041-8205/792/1/L2.
  25. ↑ (February 16, 2016). First detection of super-earth atmosphere. ESA/Hubble Information Centre.
  26. ↑ Green, Jaime. (5 December 2023). What Is Life? - The answer matters in space exploration. But we still don't really know.. The Atlantic.
  27. ↑ Chang, Kenneth. (14 December 2023). Poison Gas Hints at Potential for Life on an Ocean Moon of Saturn - A researcher who has studied the icy world said "the prospects for the development of life are getting better and better on Enceladus.". The New York Times.
  28. ↑ Peter, Jonah S.. (14 December 2023). Detection of HCN and diverse redox chemistry in the plume of Enceladus. Nature Astronomy. 8 (2) 164–173. doi:10.1038/s41550-023-02160-0.
  29. ↑ Schnedlitz, Markus (2008) Chemische Kampfstoffe: Geschichte, Eigenschaften, Wirkung. GRIN Verlag. p. 13. 3640233603.
  30. ↑ Weapons of War - Poison Gas. firstworldwar.com
  31. ↑ Sartori, Mario. (1939). "The War Gases". 185. D. Van Nostrand.
  32. ↑ 32.0 32.1 Environmental and Health Effects ఆర్కైవ్ చేసిన కాపీ. Cyanidecode.org. Retrieved on 2012-06-02.
  33. ↑ Hydrogen Cyanide. Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons.
  34. ↑ (1996). Auschwitz, 1270 to the present. 443. Norton. ISBN 9780300067552.
  35. ↑ Blue Fume. Chemical Factory Draslovka a.s..
  36. ↑ (2015-07-17). Uragan D2.
  37. ↑ Binkov's Battlegrounds. (April 27, 2022). How would have WW2 gone if the US had not used nuclear bombs on Japan?. YouTube.Com.
  38. ↑ (28 May 2021). Arizona 'refurbishes' its gas chamber to prepare for executions, documents reveal. The Guardian.
  39. ↑ Poison Harpoons. Whalecraft.net.
  40. ↑ The Poison Garden website. Thepoisongarden.co.uk.
  41. ↑ (2 November 2018). Documentation for Immediately Dangerous to Life or Health Concentrations (IDLHs) – 74908. NIOSH.

బయటి లింకులు

మూలం: ఇంగ్లీష్ వికీపీడియాలోని “Hydrogen cyanide” వ్యాసానికి అనువాదం. మూల వ్యాసం: https://en.wikipedia.org/wiki/Hydrogen_cyanide ఈ అనువాదం స్వయంచాలకంగా రూపొందించబడింది.

Retrieved from "https://ltrc.sciwiki.in/index.php?title=హైడ్రోజన్_సయనైడ్&oldid=3546"