స్ట్రోంటియం

From LTRC
Revision as of 19:44, 28 September 2026 by Abhinaya (talk | contribs) (ఇంగ్లీష్ వికీపీడియాలోని “Strontium” వ్యాసానికి తెలుగు అనువాదం)
(diff) ← Older revision | Latest revision (diff) | Newer revision → (diff)

స్ట్రోంటియం (Strontium) అనేది ఒక రసాయన మూలకం; దీని రసాయన సంకేతం Sr మరియు పరమాణు సంఖ్య 38. ఇది ఒక క్షార మృత్తిక లోహం (alkaline earth metal). ఇది మెత్తని, వెండి-తెలుపు రంగులో ఉండే, అధిక రసాయన చర్యాశీలత కలిగిన లోహం. గాలికి గురైనప్పుడు ఈ లోహం పైన ముదురు రంగు ఆక్సైడ్ పొర ఏర్పడుతుంది. స్ట్రోంటియం భౌతిక మరియు రసాయన ధర్మాలు ఆవర్తన పట్టికలో దాని పైన మరియు కింద ఉండే కాల్షియం మరియు బేరియం మూలకాలతో పోలి ఉంటాయి. ఇది ప్రకృతిలో ప్రధానంగా సెలెస్టైన్ (celestine) మరియు స్ట్రోంటియానైట్ (strontianite) అనే ఖనిజాల రూపంలో లభిస్తుంది మరియు వీటి నుండే ఎక్కువగా సేకరించబడుతుంది.

స్ట్రోంటియం మరియు స్ట్రోంటియానైట్ రెండింటికీ స్కాట్లాండ్‌లోని స్ట్రోంటియన్ (Strontian) అనే గ్రామం పేరు పెట్టారు. 1790లో అడైర్ క్రాఫోర్డ్ (Adair Crawford) మరియు విలియం క్రూక్‌శాంక్ (William Cruickshank) ఈ ఖనిజాన్ని అక్కడ కనుగొన్నారు. మరుసటి ఏడాదే దీని జ్వాలా పరీక్ష (flame test) రంగును బట్టి ఇది ఒక కొత్త మూలకమని గుర్తించారు. 1808లో హంఫ్రీ డేవీ (Humphry Davy) అప్పట్లో కొత్తగా కనుగొన్న విద్యుద్విశ్లేషణ (electrolysis) ప్రక్రియ ద్వారా స్ట్రోంటియంను లోహ రూపంలో మొదటిసారిగా వేరు చేశారు. 19వ శతాబ్దంలో, స్ట్రోంటియంను ఎక్కువగా చక్కెర బీట్‌రూట్ నుండి చక్కెరను ఉత్పత్తి చేయడానికి ఉపయోగించేవారు (చూడండి స్ట్రోంటియన్ ప్రక్రియ). టెలివిజన్ కాథోడ్-రే ట్యూబ్ల (CRT) ఉత్పత్తి గరిష్ట స్థాయిలో ఉన్నప్పుడు, యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లో వినియోగించే స్ట్రోంటియంలో 75% వరకు వాటి ఫేస్‌ప్లేట్ గ్లాస్ తయారీకే ఉపయోగించేవారు.[1] కాథోడ్-రే ట్యూబ్‌ల స్థానంలో ఇతర డిస్‌ప్లే పద్ధతులు రావడంతో, స్ట్రోంటియం వినియోగం గణనీయంగా తగ్గింది.[1]

సహజ సిద్ధమైన స్ట్రోంటియం (ఇది ప్రధానంగా ఐసోటోప్ స్ట్రోంటియం-88) స్థిరంగా ఉన్నప్పటికీ, కృత్రిమంగా తయారుచేసే స్ట్రోంటియం-90 రేడియోధార్మికతను కలిగి ఉంటుంది. ఇది అణు పతనం (nuclear fallout) లోని అత్యంత ప్రమాదకరమైన భాగాలలో ఒకటి, ఎందుకంటే స్ట్రోంటియం కాల్షియం వలె శరీరంలోకి శోషించబడుతుంది. తక్కువ మోతాదులో ఉన్నప్పుడు సహజ సిద్ధమైన స్థిర స్ట్రోంటియం ఆరోగ్యానికి హానికరం కాదు.

లక్షణాలు

స్ట్రోంటియం అనేది లేత పసుపు రంగు కలిగిన ఒక ద్విసంయోజక (divalent) వెండి లోహం. దీని ధర్మాలు ఆవర్తన పట్టికలో దీని పక్కన ఉండే కాల్షియం మరియు బేరియం మూలకాలకు మధ్యస్థంగా ఉంటాయి.[2] ఇది కాల్షియం కంటే మెత్తగా, బేరియం కంటే గట్టిగా ఉంటుంది. దీని ద్రవీభవన (777 °C) మరియు బాష్పీభవన (1377 °C) స్థానాలు కాల్షియం (వరుసగా 842 °C మరియు 1484 °C) కంటే తక్కువగా ఉంటాయి; బేరియం ద్రవీభవన స్థానం (727 °C) ఇంకా తక్కువగా ఉంటుంది, కానీ బాష్పీభవన స్థానం (1900 °C) ఎక్కువగా ఉంటుంది. స్ట్రోంటియం సాంద్రత (2.64 g/cm³) కాల్షియం (1.54 g/cm³) మరియు బేరియం (3.594 g/cm³) సాంద్రతలకు మధ్యస్థంగా ఉంటుంది.[3] లోహ స్ట్రోంటియం మూడు అలోట్రోపుల (allotropes) రూపంలో ఉంటుంది, వీటి పరివర్తన స్థానాలు 235 మరియు 540 °C వద్ద ఉంటాయి.

Sr(2+)/Sr జంట కోసం ప్రామాణిక ఎలక్ట్రోడ్ పొటెన్షియల్ -2.89 V, ఇది Ca(2+)/Ca (-2.84 V) మరియు Ba(2+)/Ba (-2.92 V) జంటల మధ్యస్థంగా మరియు పొరుగున ఉన్న క్షార లోహాల (alkali metals) విలువలకు దగ్గరగా ఉంటుంది.[4] నీటితో చర్య జరిపే విషయంలో స్ట్రోంటియం కాల్షియం మరియు బేరియంల మధ్యస్థంగా ఉంటుంది; ఇది నీటితో సంపర్కంలోకి వచ్చినప్పుడు స్ట్రోంటియం హైడ్రాక్సైడ్ మరియు హైడ్రోజన్ వాయువును విడుదల చేస్తుంది. స్ట్రోంటియం లోహం గాలిలో మండించినప్పుడు స్ట్రోంటియం ఆక్సైడ్ మరియు స్ట్రోంటియం నైట్రైడ్ రెండింటినీ ఉత్పత్తి చేస్తుంది, కానీ 380 °C కంటే తక్కువ ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఇది నైట్రోజన్తో చర్య జరపదు కాబట్టి, గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద ఇది కేవలం ఆక్సైడ్‌ను మాత్రమే ఏర్పరుస్తుంది.[3] సాధారణ ఆక్సైడ్ SrO కాకుండా, అధిక పీడనం వద్ద ఆక్సిజన్తో స్ట్రోంటియం లోహాన్ని నేరుగా ఆక్సీకరణం చేయడం ద్వారా పెరాక్సైడ్ SrO2ను తయారు చేయవచ్చు, మరియు పసుపు రంగు సూపరాక్సైడ్ Sr(O2)2 ఉనికికి కొన్ని ఆధారాలు ఉన్నాయి.[5] స్ట్రోంటియం హైడ్రాక్సైడ్, Sr(OH)2, ఒక బలమైన క్షారం, అయితే ఇది బేరియం లేదా క్షార లోహాల హైడ్రాక్సైడ్ల అంత బలమైనది కాదు.[6] స్ట్రోంటియం యొక్క నాలుగు డైహాలైడ్లు కూడా తెలిసినవే.[7]

స్ట్రోంటియం వంటి భారీ s-బ్లాక్ మూలకాల పరిమాణం పెద్దదిగా ఉండటం వల్ల, SrCd11 మరియు SrZn13 లలో 2, 3, 4 నుండి 22 లేదా 24 వరకు విస్తృత శ్రేణి కోఆర్డినేషన్ సంఖ్యలు (coordination numbers) కనిపిస్తాయి. Sr(2+) అయాన్ చాలా పెద్దదిగా ఉండటం వల్ల, అధిక కోఆర్డినేషన్ సంఖ్యలు సాధారణం.[8] స్ట్రోంటియం మరియు బేరియంల పెద్ద పరిమాణం క్రౌన్ ఈథర్ల వంటి పాలీడెంటేట్ మాక్రోసైక్లిక్ లిగాండ్‌లతో స్ట్రోంటియం కాంప్లెక్స్‌లను స్థిరీకరించడంలో ముఖ్యపాత్ర పోషిస్తుంది: ఉదాహరణకు, 18-క్రౌన్-6 కాల్షియం మరియు క్షార లోహాలతో బలహీనమైన కాంప్లెక్స్‌లను ఏర్పరుస్తుంది, కానీ స్ట్రోంటియం మరియు బేరియం కాంప్లెక్స్‌లు చాలా బలంగా ఉంటాయి.[9]

ఆర్గానోస్ట్రోంటియం సమ్మేళనాలు ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ స్ట్రోంటియం–కార్బన్ బంధాలను కలిగి ఉంటాయి. ఇవి బార్బియర్ చర్య (Barbier-type) వంటి చర్యలలో మధ్యంతర పదార్థాలుగా నివేదించబడ్డాయి.[10][11][12] స్ట్రోంటియం మెగ్నీషియం ఉన్న అదే గ్రూపులో ఉన్నప్పటికీ, ఆర్గానోమెగ్నీషియం సమ్మేళనాలు రసాయన శాస్త్రంలో విస్తృతంగా ఉపయోగించబడతాయి, కానీ ఆర్గానోస్ట్రోంటియం సమ్మేళనాలు అంత విస్తృతంగా లేవు, ఎందుకంటే వీటిని తయారు చేయడం కష్టం మరియు ఇవి ఎక్కువ చర్యాశీలతను కలిగి ఉంటాయి. ఆర్గానోస్ట్రోంటియం సమ్మేళనాలు ఆర్గానోయూరోపియం లేదా ఆర్గానోసమారియం సమ్మేళనాలకు దగ్గరగా ఉంటాయి, ఎందుకంటే ఈ మూలకాల అయానిక్ వ్యాసార్థాలు (ionic radii) సమానంగా ఉంటాయి (Sr(2+) 118 pm; Eu(2+) 117 pm; Sn(2+) 122 pm). వీటిలో చాలా సమ్మేళనాలను తక్కువ ఉష్ణోగ్రతల వద్ద మాత్రమే తయారు చేయవచ్చు; పెద్ద లిగాండ్లు స్థిరత్వానికి అనుకూలంగా ఉంటాయి. ఉదాహరణకు, స్ట్రోంటియం డైసైక్లోపెంటాడైనైల్, Sr(C5H5)2, స్ట్రోంటియం లోహాన్ని మెర్కురోసీన్ లేదా సైక్లోపెంటాడైన్తో నేరుగా చర్య జరపడం ద్వారా తయారు చేయాలి; C5H5 లిగాండ్‌ను పెద్దదైన C5(CH3)5 లిగాండ్‌తో భర్తీ చేయడం వల్ల సమ్మేళనం యొక్క ద్రావణీయత, బాష్పీభవనశీలత మరియు గతిశీల స్థిరత్వం పెరుగుతాయి.[13]

ఆక్సిజన్ మరియు నీటితో తీవ్రమైన చర్యాశీలత కారణంగా, స్ట్రోంటియం ప్రకృతిలో స్ట్రోంటియానైట్ మరియు సెలెస్టైన్ వంటి ఇతర మూలకాలతో కూడిన ఖనిజాలలో మాత్రమే లభిస్తుంది. ఆక్సీకరణం చెందకుండా ఉండటానికి దీనిని మినరల్ ఆయిల్ లేదా కెరోసిన్ వంటి ద్రవ హైడ్రోకార్బన్లలో ఉంచుతారు; తాజాగా గాలికి గురైన స్ట్రోంటియం లోహం ఆక్సైడ్ ఏర్పడటం వల్ల వేగంగా పసుపు రంగులోకి మారుతుంది. మెత్తని పొడి రూపంలో ఉన్న స్ట్రోంటియం లోహం పైరోఫోరిక్ (pyrophoric), అంటే ఇది గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద గాలిలో స్వయంచాలకంగా మండుతుంది. బాష్పీభవనశీల స్ట్రోంటియం లవణాలు మంటలకు ప్రకాశవంతమైన ఎరుపు రంగును ఇస్తాయి, ఈ లవణాలను పైరోటెక్నిక్స్ మరియు ఫ్లేర్ (flare) తయారీలో ఉపయోగిస్తారు.[3] కాల్షియం మరియు బేరియం, అలాగే క్షార లోహాలు మరియు ద్విసంయోజక లాంతనైడ్లు యూరోపియం మరియు ఇటెర్బియం వలె, స్ట్రోంటియం లోహం ద్రవ అమ్మోనియాలో కరిగి ద్రావిత ఎలక్ట్రాన్ల ముదురు నీలం రంగు ద్రావణాన్ని ఇస్తుంది.[2]

ఐసోటోపులు

ప్రధాన వ్యాసం: Isotopes of strontium

సహజ సిద్ధమైన స్ట్రోంటియం నాలుగు స్థిర ఐసోటోపుల మిశ్రమం: 84Sr, 86Sr, 87Sr, మరియు 88Sr.[14] వీటిలో, 88Sr అత్యధికంగా లభిస్తుంది, ఇది మొత్తం సహజ స్ట్రోంటియంలో సుమారు 82.6% ఉంటుంది, అయితే దీర్ఘకాలం జీవించే బీటా-క్షయం చెందే 87Rb యొక్క కుమార్ ఐసోటోప్ అయిన రేడియోజెనిక్ 87Sr ఉత్పత్తి కారణంగా దీని లభ్యత కొంత మారుతూ ఉంటుంది.[15] ఇదే రుబిడియం–స్ట్రోంటియం డేటింగ్కు ఆధారం.

అస్థిర ఐసోటోపులలో, 86Sr కంటే తేలికైన ఐసోటోపుల యొక్క ప్రాథమిక క్షయ విధానం రుబిడియం ఐసోటోపులకు ఎలక్ట్రాన్ క్యాప్చర్ లేదా పాజిట్రాన్ ఉద్గారం, మరియు 88Sr కంటే భారీ ఐసోటోపుల విధానం ఇట్రియం ఐసోటోపులకు ఎలక్ట్రాన్ ఉద్గారం.[14] 89Sr మరియు 90Sr ప్రత్యేకంగా పేర్కొనదగినవి. మొదటిది 50.56 రోజుల అర్థ జీవిత కాలాన్ని (half-life) కలిగి ఉంటుంది మరియు స్ట్రోంటియం రసాయన సారూప్యత కారణంగా కాల్షియం స్థానాన్ని భర్తీ చేయగల సామర్థ్యం కలిగి ఉండటం వల్ల ఎముక క్యాన్సర్ చికిత్సలో ఉపయోగిస్తారు.[16][17] 90Sr (అర్థ జీవిత కాలం 28.91 సంవత్సరాలు) కూడా ఇలాగే ఉపయోగించబడినప్పటికీ, ఇది అణు ఆయుధాలు మరియు అణు ప్రమాదాల నుండి వచ్చే పతనంలో ఎక్కువ ఆందోళన కలిగించే ఐసోటోప్, ఎందుకంటే దీని జీవిత కాలం ఎక్కువ (రెండూ విచ్ఛిన్న ఉత్పత్తులుగా ఉత్పత్తి అవుతాయి). ఎముకలలో దీని ఉనికి, ఎముక క్యాన్సర్, సమీప కణజాలాల క్యాన్సర్ మరియు లుకేమియాకు కారణమవుతుంది.[18] 1986 చెర్నోబిల్ అణు ప్రమాదం సుమారు 30,000 km² ప్రాంతాన్ని 10 kBq/m² కంటే ఎక్కువ 90Srతో కలుషితం చేసింది, ఇది రియాక్టర్ యొక్క మొత్తం 90Sr కంటెంట్‌లో సుమారు 5%.[19]

చరిత్ర

స్ట్రోంటియంకు స్కాటిష్ గ్రామం స్ట్రోంటియన్ (Sròn an t-Sìthein) పేరు పెట్టారు, అక్కడ ఇది సీసపు గనుల ఖనిజాలలో కనుగొనబడింది.[20]

1790లో, బేరియం తయారీలో నిమగ్నమైన వైద్యుడు అడైర్ క్రాఫోర్డ్ మరియు అతని సహోద్యోగి విలియం క్రూక్‌శాంక్, స్ట్రోంటియన్ ఖనిజాలు ఇతర "హెవీ స్పార్" వనరుల కంటే భిన్నమైన ధర్మాలను కలిగి ఉన్నాయని గుర్తించారు.[21] ఇది క్రాఫోర్డ్‌ను 355వ పేజీలో "... స్కాచ్ ఖనిజం ఇప్పటివరకు తగినంతగా పరిశీలించబడని కొత్త రకమైన భూమి అయ్యే అవకాశం ఉంది" అని నిర్ధారించడానికి అనుమతించింది. వైద్యుడు మరియు ఖనిజ సేకర్త ఫ్రెడ్రిక్ గాబ్రియేల్ సుల్జర్, జోహాన్ ఫ్రెడ్రిక్ బ్లూమెన్‌బాక్తో కలిసి స్ట్రోంటియన్ నుండి వచ్చిన ఖనిజాన్ని విశ్లేషించి దానికి స్ట్రోంటియానైట్ అని పేరు పెట్టారు. ఇది విథరైట్ కంటే భిన్నమైనదని మరియు కొత్త భూమిని (neue Grunderde) కలిగి ఉందని కూడా అతను నిర్ధారించాడు.[22] 1793లో గ్లాస్గో విశ్వవిద్యాలయంలో కెమిస్ట్రీ ప్రొఫెసర్ థామస్ చార్లెస్ హోప్ ఆ ఖనిజాన్ని అధ్యయనం చేసి[23][24] స్ట్రోంటైట్స్ (strontites) అనే పేరును ప్రతిపాదించారు.[25][26][27] అతను క్రాఫోర్డ్ యొక్క మునుపటి పనిని ధృవీకరించి ఇలా పేర్కొన్నాడు: "... దీనిని ఒక ప్రత్యేకమైన భూమిగా భావించి, దానికి ఒక పేరు ఇవ్వడం అవసరమని నేను భావించాను. నేను దీనిని స్ట్రోంటైట్స్ అని పిలిచాను, ఇది కనుగొనబడిన ప్రదేశం నుండి; నా అభిప్రాయం ప్రకారం, ఇది ఒక సరైన పద్ధతి." ఈ మూలకాన్ని చివరకు 1808లో సర్ హంఫ్రీ డేవీ స్ట్రోంటియం క్లోరైడ్ మరియు మెర్క్యురిక్ ఆక్సైడ్ మిశ్రమాన్ని విద్యుద్విశ్లేషణ చేయడం ద్వారా వేరు చేశారు మరియు 1808 జూన్ 30న రాయల్ సొసైటీలో జరిగిన ఉపన్యాసంలో ప్రకటించారు.[28] ఇతర క్షార మృత్తికల నామకరణంతో అనుగుణంగా, అతను దీని పేరును స్ట్రోంటియంగా మార్చారు.[29][30][31][32][33]

స్ట్రోంటియం యొక్క మొదటి భారీ-స్థాయి అప్లికేషన్ చక్కెర బీట్‌రూట్ నుండి చక్కెర ఉత్పత్తిలో జరిగింది. స్ట్రోంటియం హైడ్రాక్సైడ్ ఉపయోగించి స్ఫటికీకరణ ప్రక్రియను అగస్టిన్-పియర్ డబ్రన్‌ఫాట్ 1849లో పేటెంట్ పొందినప్పటికీ[34] 1870ల ప్రారంభంలో ప్రక్రియ మెరుగుపడటంతో భారీ స్థాయిలో ప్రవేశపెట్టబడింది. జర్మన్ చక్కెర పరిశ్రమ ఈ ప్రక్రియను 20వ శతాబ్దం వరకు బాగా ఉపయోగించింది. మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం ముందు బీట్ షుగర్ పరిశ్రమ సంవత్సరానికి 100,000 నుండి 150,000 టన్నుల స్ట్రోంటియం హైడ్రాక్సైడ్‌ను ఈ ప్రక్రియ కోసం ఉపయోగించేది.[35] స్ట్రోంటియం హైడ్రాక్సైడ్ ప్రక్రియలో రీసైకిల్ చేయబడింది, కానీ ఉత్పత్తి సమయంలో నష్టాలను భర్తీ చేయడానికి డిమాండ్ ఎక్కువగా ఉండటంతో మున్‌స్టర్‌ల్యాండ్లో స్ట్రోంటియానైట్ మైనింగ్ ప్రారంభమైంది. జర్మనీలో స్ట్రోంటియానైట్ మైనింగ్ గ్లౌసెస్టర్‌షైర్లో సెలెస్టైన్ నిక్షేపాల మైనింగ్ ప్రారంభమైనప్పుడు ముగిసింది.[36] ఈ గనులు 1884 నుండి 1941 వరకు ప్రపంచ స్ట్రోంటియం సరఫరాలో ఎక్కువ భాగాన్ని అందించాయి. గ్రెనడా బేసిన్లోని సెలెస్టైన్ నిక్షేపాలు కొంతకాలంగా తెలిసినప్పటికీ, 1950ల వరకు భారీ స్థాయిలో మైనింగ్ ప్రారంభం కాలేదు.[37]

వాతావరణ అణు ఆయుధాల పరీక్షల సమయంలో, స్ట్రోంటియం-90 సాపేక్షంగా అధిక దిగుబడిని ఇచ్చే అణు విచ్ఛిన్న ఉత్పత్తులలో ఒకటిగా గమనించబడింది. కాల్షియంతో ఉన్న సారూప్యత మరియు స్ట్రోంటియం-90 ఎముకలలో పేరుకుపోయే అవకాశం ఉండటంతో స్ట్రోంటియం జీవక్రియపై పరిశోధన ఒక ముఖ్యమైన అంశంగా మారింది.[38][39]

లభ్యత

Strontium minerals

స్ట్రోంటియం ప్రకృతిలో సాధారణంగా లభిస్తుంది, ఇది భూమిపై 15వ అత్యంత అధికంగా లభించే మూలకం (దీని కంటే భారీగా ఉండే బేరియం 14వ స్థానంలో ఉంది), ఇది భూమి పొరలో సగటున సుమారు 360 పార్ట్స్ పర్ మిలియన్ (ppm) ఉంటుందని అంచనా[40] మరియు ఇది ప్రధానంగా రెండు ఖనిజ రూపాల్లో లభిస్తుంది: సల్ఫేట్ (సెలెస్టైన్, SrSO4) మరియు కార్బోనేట్ (స్ట్రోంటియానైట్, SrCO3). వీటిలో, సెలెస్టైన్ మైనింగ్‌కు తగినంత పరిమాణంలో నిక్షేపాలలో ఎక్కువగా లభిస్తుంది. స్ట్రోంటియం ఎక్కువగా కార్బోనేట్ రూపంలో ఉపయోగించబడుతుంది కాబట్టి, స్ట్రోంటియానైట్ రెండు సాధారణ ఖనిజాలలో మరింత ఉపయోగకరమైనది, కానీ అభివృద్ధికి తగిన నిక్షేపాలు తక్కువగా కనుగొనబడ్డాయి.[41] గాలి మరియు నీటితో చర్య జరిపే విధానం వల్ల, స్ట్రోంటియం ప్రకృతిలో ఖనిజాలను ఏర్పరిచే సమ్మేళనాలలో మాత్రమే ఉంటుంది. సహజ సిద్ధమైన స్ట్రోంటియం స్థిరంగా ఉంటుంది, కానీ దాని కృత్రిమ ఐసోటోప్ Sr-90 అణు పతనం ద్వారా మాత్రమే ఉత్పత్తి అవుతుంది.

భూగర్భ జలాల్లో, స్ట్రోంటియం రసాయనికంగా కాల్షియం వలె ప్రవర్తిస్తుంది. మధ్యస్థ నుండి ఆమ్ల pH వద్ద, Sr(2+) ప్రధాన స్ట్రోంటియం జాతి. కాల్షియం అయాన్ల సమక్షంలో, స్ట్రోంటియం సాధారణంగా పెరిగిన pH వద్ద కాల్సిట్ మరియు అన్‌హైడ్రైట్ వంటి కాల్షియం ఖనిజాలతో కోప్రెసిపిటేట్స్ (coprecipitates) ఏర్పరుస్తుంది. మధ్యస్థ నుండి ఆమ్ల pH వద్ద, కరిగిన స్ట్రోంటియం కాటయాన్-ఎక్స్ఛేంజ్ కెపాసిటీ ద్వారా మట్టి కణాలకు బంధించబడుతుంది.[42]

సముద్రపు నీటిలో స్ట్రోంటియం సగటు కంటెంట్ 8 mg/L.[43][44] 82 మరియు 90 μmol/L స్ట్రోంటియం సాంద్రత వద్ద, ఈ సాంద్రత కాల్షియం సాంద్రత కంటే చాలా తక్కువగా ఉంటుంది, ఇది సాధారణంగా 9.6 మరియు 11.6 mmol/L మధ్య ఉంటుంది.[45][46] అయినప్పటికీ ఇది బేరియం (13 μg/L) కంటే చాలా ఎక్కువ.[3]

ఉత్పత్తి

జనవరి 2024 నాటికి సెలెస్టైన్‌గా స్ట్రోంటియం యొక్క ప్రధాన ఉత్పత్తిదారులు స్పెయిన్ (200,000 t), ఇరాన్ (200,000 t), చైనా (80,000 t), మెక్సికో (35,000 t); మరియు అర్జెంటీనా (700 t).[47] యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లో స్ట్రోంటియం నిక్షేపాలు విస్తృతంగా ఉన్నప్పటికీ, 1959 నుండి మైనింగ్ జరగలేదు.[47]

మైనింగ్ చేసిన సెలెస్టైన్‌లో ఎక్కువ భాగం రెండు ప్రక్రియల ద్వారా కార్బోనేట్‌గా మార్చబడుతుంది. సెలెస్టైన్‌ను నేరుగా సోడియం కార్బోనేట్ ద్రావణంతో లీచ్ చేస్తారు లేదా సెలెస్టైన్‌ను బొగ్గుతో కాల్చి సల్ఫైడ్‌ను ఏర్పరుస్తారు. రెండవ దశలో ప్రధానంగా స్ట్రోంటియం సల్ఫైడ్ కలిగిన ముదురు రంగు పదార్థం ఉత్పత్తి అవుతుంది. ఈ "బ్లాక్ యాష్"ను నీటిలో కరిగించి వడపోస్తారు. కార్బన్ డయాక్సైడ్ను ప్రవేశపెట్టడం ద్వారా స్ట్రోంటియం సల్ఫైడ్ ద్రావణం నుండి స్ట్రోంటియం కార్బోనేట్ అవక్షేపించబడుతుంది.[48] సల్ఫేట్ కార్బోథెర్మిక్ రిడక్షన్ ద్వారా సల్ఫైడ్‌గా తగ్గించబడుతుంది:

SrSO4 + 2 C -> SrS + 2 CO2

ప్రతి సంవత్సరం సుమారు 300,000 టన్నులు ఈ విధంగా ప్రాసెస్ చేయబడతాయి.[49]

స్ట్రోంటియం ఆక్సైడ్ను అల్యూమినియంతో తగ్గించడం ద్వారా లోహం వాణిజ్యపరంగా ఉత్పత్తి చేయబడుతుంది. మిశ్రమం నుండి స్ట్రోంటియం స్వేదనం (distillation) చేయబడుతుంది.[49] స్ట్రోంటియం లోహాన్ని కరిగిన పొటాషియం క్లోరైడ్లో స్ట్రోంటియం క్లోరైడ్ ద్రావణాన్ని విద్యుద్విశ్లేషణ చేయడం ద్వారా చిన్న స్థాయిలో కూడా తయారు చేయవచ్చు:[4]

Sr+ + 2 e- -> Sr
2 Cl− -> Cl2 + 2 e-

ఇది యూరోపియన్ యూనియన్ జాబితా చేసిన క్లిష్టమైన ముడి పదార్థాలలో (critical raw materials) ఒకటి. యూనియన్‌లో వినియోగించే 99% స్ట్రోంటియం స్పెయిన్ నుండి వస్తుంది, ఇది ఈ విషయంలో ఆర్థిక సార్వభౌమాధికారానికి సహాయపడుతుంది.[50]

అప్లికేషన్లు

స్ట్రోంటియం ఉత్పత్తిలో 75% వాటా కలిగిన ప్రాథమిక ఉపయోగం రంగుల టెలివిజన్ కాథోడ్-రే ట్యూబ్ (CRT) గ్లాసు తయారీలో ఉండేది,[49] అక్కడ ఇది ఎక్స్-రే ఉద్గారాలను నిరోధించేది.[51][52] CRTల స్థానంలో ఇతర ప్రదర్శన పద్ధతులు రావడంతో స్ట్రోంటియం యొక్క ఈ అప్లికేషన్ తగ్గుతోంది. ఈ తగ్గుదల స్ట్రోంటియం మైనింగ్ మరియు రిఫైనింగ్‌పై గణనీయమైన ప్రభావాన్ని చూపుతోంది.[41] CRTలోని అన్ని భాగాలు ఎక్స్-రేలను గ్రహించాలి. ట్యూబ్ యొక్క మెడ మరియు గరాటు భాగంలో ఈ ప్రయోజనం కోసం లెడ్ గ్లాస్ (సీసపు గాజు) ఉపయోగిస్తారు, కానీ ఈ రకమైన గాజు ఎక్స్-రేలతో చర్య జరపడం వల్ల గోధుమ రంగులోకి మారుతుంది. అందువల్ల, ముందు ప్యానెల్‌ను ఎక్స్-రేలను గ్రహించడానికి స్ట్రోంటియం మరియు బేరియంతో కూడిన వేరొక గాజు మిశ్రమంతో తయారు చేస్తారు. 2005లో రీసైక్లింగ్ అధ్యయనం కోసం నిర్ణయించిన గాజు మిశ్రమం యొక్క సగటు విలువలు 8.5% స్ట్రోంటియం ఆక్సైడ్ మరియు 10% బేరియం ఆక్సైడ్.[53]

స్ట్రోంటియం కాల్షియంకు చాలా పోలి ఉంటుంది కాబట్టి, ఇది ఎముకలలో కలిసిపోతుంది. ప్రకృతిలో లభించే దాదాపు అదే నిష్పత్తిలో నాలుగు స్థిరమైన ఐసోటోపులు ఎముకలలో చేరుతాయి. అయితే, ఐసోటోపుల అసలు పంపిణీ భౌగోళిక ప్రాంతాన్ని బట్టి చాలా మారుతూ ఉంటుంది. అందువల్ల, ఒక వ్యక్తి యొక్క ఎముకను విశ్లేషించడం ద్వారా వారు ఏ ప్రాంతానికి చెందినవారో తెలుసుకోవడానికి సహాయపడుతుంది.[54][55] ఈ విధానం పురాతన వలస నమూనాలను మరియు యుద్ధభూమి సమాధుల వద్ద కలిసిపోయిన మానవ అవశేషాల మూలాలను గుర్తించడానికి సహాయపడుతుంది.[56]

87Sr/86Sr నిష్పత్తులను సాధారణంగా సహజ వ్యవస్థలలో, ముఖ్యంగా సముద్ర మరియు నది పరిసరాలలో అవక్షేపాల యొక్క మూల ప్రాంతాలను నిర్ణయించడానికి ఉపయోగిస్తారు. అట్లాంటిక్ ఉపరితల అవక్షేపాలు 87Sr/86Sr నిష్పత్తులను ప్రదర్శిస్తాయని, ఇవి ప్రక్కనే ఉన్న భూభాగాల నుండి భౌగోళిక భూభాగాల 87Sr/86Sr నిష్పత్తుల యొక్క స్థూల సగటులుగా పరిగణించవచ్చని డాష్ (1969) చూపారు.[57] Sr ఐసోటోప్ మూల అధ్యయనాలు విజయవంతంగా ఉపయోగించబడిన నదీ-సముద్ర వ్యవస్థకు నైలు నది-మధ్యధరా వ్యవస్థ ఒక మంచి ఉదాహరణ.[58] బ్లూ నైలు మరియు వైట్ నైలులను ఏర్పరిచే శిలల వయస్సు భిన్నంగా ఉండటం వల్ల, నైలు నది డెల్టా మరియు తూర్పు మధ్యధరా సముద్రానికి చేరుకునే అవక్షేపాల యొక్క మారుతున్న మూలాన్ని స్ట్రోంటియం ఐసోటోపిక్ అధ్యయనాల ద్వారా గుర్తించవచ్చు. ఇటువంటి మార్పులు లేట్ క్వాటర్నరీ కాలంలో వాతావరణం ద్వారా నియంత్రించబడతాయి.[58]

ఇటీవల, 87Sr/86Sr నిష్పత్తులను చాకో కాన్యన్, న్యూ మెక్సికో వంటి ప్రదేశాలలో కలప మరియు మొక్కజొన్న వంటి పురాతన పురావస్తు పదార్థాల మూలాన్ని నిర్ణయించడానికి కూడా ఉపయోగిస్తున్నారు.[59][60] దంతాలలో ఉండే 87Sr/86Sr నిష్పత్తులను జంతువుల వలసల ట్రాకింగ్ కోసం కూడా ఉపయోగించవచ్చు.[61][62]

స్ట్రోంటియం అల్యూమినేట్ రసాయనికంగా మరియు జీవసంబంధంగా జడమైనది కాబట్టి, దీనిని తరచుగా చీకటిలో మెరిసే బొమ్మలలో ఉపయోగిస్తారు.[63]

స్ట్రోంటియం కార్బోనేట్ మరియు ఇతర స్ట్రోంటియం లవణాలు బాణసంచాకు ముదురు ఎరుపు రంగును ఇవ్వడానికి కలుపుతారు.[64] ఇదే ప్రభావం ఫ్లేమ్ టెస్ట్లో స్ట్రోంటియం కాటయాన్లను గుర్తిస్తుంది. ప్రపంచ ఉత్పత్తిలో సుమారు 5% బాణసంచా కోసం వినియోగించబడుతుంది.[49] స్ట్రోంటియం కార్బోనేట్‌ను హార్డ్ ఫెర్రైట్ అయస్కాంతాల తయారీలో ఉపయోగిస్తారు.[65][66]

స్ట్రోంటియం క్లోరైడ్ను కొన్నిసార్లు సున్నితమైన దంతాల కోసం టూత్‌పేస్టులలో ఉపయోగిస్తారు. ఒక ప్రసిద్ధ బ్రాండ్ బరువు ప్రకారం 10% స్ట్రోంటియం క్లోరైడ్ హెక్సాహైడ్రేట్‌ను కలిగి ఉంటుంది.[67] జింక్ రిఫైనింగ్‌లో స్వల్ప మొత్తంలో ఉన్న సీసపు మలినాలను తొలగించడానికి దీనిని ఉపయోగిస్తారు.[3] ఈ లోహానికి గెట్టర్గా పరిమిత ఉపయోగం ఉంది, ఇది వాక్యూమ్‌లలో అవాంఛిత వాయువులతో చర్య జరపడం ద్వారా వాటిని తొలగిస్తుంది, అయితే ఈ ప్రయోజనం కోసం బేరియంను కూడా ఉపయోగించవచ్చు.[4]

[Kr]5s2 1S0 ఎలక్ట్రానిక్ గ్రౌండ్ స్టేట్ మరియు 87Sr యొక్క మెటాస్టేబుల్ [Kr]5s5p 3P0 ఎక్సైటెడ్ స్టేట్ మధ్య ఉండే అతి-సన్నని ఆప్టికల్ పరివర్తన, 133Cs యొక్క వివిధ హైపర్ ఫైన్ స్ట్రక్చర్ గ్రౌండ్ స్టేట్ల మధ్య మైక్రోవేవ్ పరివర్తన నుండి ఉద్భవించిన ప్రస్తుత నిర్వచనానికి భిన్నంగా, సెకనును ఆప్టికల్ పరివర్తన పరంగా పునర్నిర్వచించడానికి ప్రధాన అభ్యర్థులలో ఒకటి.[68] ఈ పరివర్తనపై పనిచేస్తున్న ప్రస్తుత ఆప్టికల్ అటామిక్ క్లాక్లు ఇప్పటికే సెకను యొక్క ప్రస్తుత నిర్వచనం యొక్క ఖచ్చితత్వాన్ని అధిగమించాయి.[69]

రేడియోధార్మిక స్ట్రోంటియం

89Sr అనేది మెటాస్ట్రాన్లో క్రియాశీల పదార్ధం,[70] ఇది మెటాస్టాటిక్ ఎముక క్యాన్సర్ వల్ల కలిగే ఎముక నొప్పికి ఉపయోగించే ఒక రేడియోఫార్మాస్యూటికల్. స్ట్రోంటియంను శరీరం కాల్షియం వలె ప్రాసెస్ చేస్తుంది, ఇది పెరిగిన ఆస్టియోజెనిసిస్ ఉన్న ప్రదేశాలలో ఎముకలలోకి ప్రాధాన్యతనిస్తుంది. ఈ స్థానికీకరణ రేడియేషన్ ఎక్స్‌పోజర్‌ను క్యాన్సర్ గాయంపై కేంద్రీకరిస్తుంది.[17]

90Srను రేడియో ఐసోటోప్ థర్మోఎలెక్ట్రిక్ జనరేటర్ల (RTG) కోసం విద్యుత్ వనరుగా ఉపయోగించారు. 90Sr గ్రాముకు సుమారు 0.93 వాట్ల వేడిని ఉత్పత్తి చేస్తుంది (RTGలలో ఉపయోగించే 90Sr రూపం, అంటే స్ట్రోంటియం ఫ్లోరైడ్ కోసం ఇది తక్కువ).[71] అయితే, 90Sr మరొక RTG ఇంధనమైన 238Pu కంటే మూడవ వంతు జీవితకాలం మరియు తక్కువ సాంద్రతను కలిగి ఉంటుంది. 90Sr యొక్క ప్రధాన ప్రయోజనం ఏమిటంటే ఇది 238Pu కంటే గణనీయంగా చౌకైనది మరియు అణు వ్యర్థాలలో లభిస్తుంది. రెండవది 237Npను న్యూట్రాన్లతో ఇరేడియేట్ చేయడం ద్వారా తయారు చేయాలి, ఆపై తక్కువ మొత్తంలో ఉన్న 238Puను వేరు చేయాలి. 90Sr యొక్క ప్రధాన ప్రతికూలత ఏమిటంటే, అధిక శక్తి కలిగిన బీటా కణాలు సమీపంలోని ఇతర భారీ పరమాణువుల కేంద్రకాలను ఎదుర్కొన్నప్పుడు బ్రెమ్స్‌స్ట్రాహ్లుంగ్ను ఉత్పత్తి చేస్తాయి. ఇది ఎక్కువగా ఎక్స్-రేల పరిధిలో ఉంటుంది. కాబట్టి బలమైన బీటా ఉద్గారకాలు చాలా సందర్భాలలో గణనీయమైన ద్వితీయ ఎక్స్-రేలను కూడా విడుదల చేస్తాయి. దీనికి గణనీయమైన షీల్డింగ్ చర్యలు అవసరం, ఇది 90Sr ఉపయోగించే RTGల రూపకల్పనను క్లిష్టతరం చేస్తుంది. సోవియట్ యూనియన్ తన ఉత్తర తీరంలో లైట్‌హౌస్‌లు మరియు వాతావరణ కేంద్రాల కోసం విద్యుత్ వనరుగా దాదాపు 1000 RTGలను మోహరించింది.[72][73]

జీవసంబంధ పాత్ర

అకాంతారియా, సముద్ర రేడియోలేరియన్ ప్రోటోజోవా యొక్క సాపేక్షంగా పెద్ద సమూహం, స్ట్రోంటియం సల్ఫేట్తో కూడిన క్లిష్టమైన ఖనిజ అస్థిపంజరాలను ఉత్పత్తి చేస్తాయి.[74] జీవ వ్యవస్థలలో, కాల్షియం కొంతవరకు స్ట్రోంటియం ద్వారా భర్తీ చేయబడుతుంది.[75] మానవ శరీరంలో, గ్రహించిన స్ట్రోంటియంలో ఎక్కువ భాగం ఎముకలలో నిక్షిప్తమవుతుంది. మానవ ఎముకలలో స్ట్రోంటియం మరియు కాల్షియం నిష్పత్తి 1:1000 మరియు 1:2000 మధ్య ఉంటుంది, ఇది రక్త సీరంలో ఉన్న పరిధిలోనే ఉంటుంది.[76]

మానవ శరీరంపై ప్రభావం

స్థిరమైన స్ట్రోంటియం ఐసోటోపులు గణనీయమైన ఆరోగ్య ముప్పును కలిగించవు, ఎందుకంటే సగటు మానవుడు రోజుకు సుమారు రెండు మిల్లీగ్రాముల స్ట్రోంటియంను తీసుకుంటాడు.[77] స్ట్రోంటియం కాల్షియం వలె ప్రవర్తిస్తుంది, స్ట్రోంటియంలో ఎక్కువ భాగం ఎముకలలో పేరుకుపోతుంది. కాల్షియం మరియు స్ట్రోంటియం శరీరంలో రీసైకిల్ చేయబడతాయి, కరిగిపోయి మళ్ళీ ఎముకలలో కలిసిపోతాయి. ఈ చక్రం అంటే శరీరం నుండి స్ట్రోంటియంను తొలగించడానికి ఎక్కువ సమయం పట్టవచ్చు. పెద్దలలో స్ట్రోంటియం ప్రధానంగా ఎముక ఉపరితలాలపై నిక్షిప్తమవుతుంది కాబట్టి తొలగింపు వేగంగా జరుగుతుంది. పిల్లలలో స్ట్రోంటియం గట్టి ఎముక ఖనిజాలలో కలిసిపోతుంది.[77]

మానవులలో స్ట్రోంటియం యొక్క జీవసంబంధ అర్ధ-జీవిత కాలం (biological half-life) 14 నుండి 600 రోజుల వరకు,[78][79] 1,000 రోజులు,[80] 18 సంవత్సరాలు,[81] 30 సంవత్సరాలు[82] మరియు గరిష్టంగా 49 సంవత్సరాలుగా నివేదించబడింది.[83] ప్రచురించబడిన విస్తృతమైన జీవసంబంధ అర్ధ-జీవిత కాలం గణాంకాలు శరీరంలోని స్ట్రోంటియం యొక్క సంక్లిష్ట జీవక్రియ ద్వారా వివరించబడ్డాయి. అయితే, అన్ని విసర్జన మార్గాలను సగటున తీసుకుంటే, మొత్తం జీవసంబంధ అర్ధ-జీవిత కాలం సుమారు 18 సంవత్సరాలుగా అంచనా వేయబడింది.[84] స్ట్రోంటియం తొలగింపు రేటు ఎముక జీవక్రియలో తేడాల కారణంగా వయస్సు మరియు లింగంపై బలంగా ప్రభావితమవుతుంది.[85]

స్ట్రోంటియం రానెలేట్ ఔషధం ఎముక పెరుగుదలకు సహాయపడుతుంది, ఎముక సాంద్రతను పెంచుతుంది మరియు వెన్నెముక, పరిధీయ మరియు తుంటి ఎముక పగుళ్ల సంభవం తగ్గుతుంది.[86][87] అయితే, స్ట్రోంటియం రానెలేట్ సిరల థ్రోంబోఎంబోలిజం, పల్మనరీ ఎంబోలిజం మరియు మయోకార్డియల్ ఇన్ఫార్క్షన్ వంటి తీవ్రమైన హృదయ సంబంధిత రుగ్మతల ప్రమాదాన్ని కూడా పెంచుతుంది. అందువల్ల దీని వాడకం ఇప్పుడు పరిమితం చేయబడింది.[88] దీని ప్రయోజనకరమైన ప్రభావాలు కూడా సందేహాస్పదంగా ఉన్నాయి, ఎందుకంటే పెరిగిన ఎముక సాంద్రత పాక్షికంగా ఇది భర్తీ చేసే కాల్షియం కంటే స్ట్రోంటియం యొక్క సాంద్రత పెరగడం వల్ల సంభవిస్తుంది. స్ట్రోంటియం శరీరంలో బయోఅక్యుమ్యులేట్ అవుతుంది.[89] స్ట్రోంటియం రానెలేట్పై ఆంక్షలు ఉన్నప్పటికీ, స్ట్రోంటియం ఇప్పటికీ కొన్ని సప్లిమెంట్లలో ఉంటుంది.[90][91] స్ట్రోంటియం క్లోరైడ్‌ను నోటి ద్వారా తీసుకున్నప్పుడు కలిగే ప్రమాదాల గురించి పెద్దగా శాస్త్రీయ ఆధారాలు లేవు. రక్త గడ్డకట్టే రుగ్మతల వ్యక్తిగత లేదా కుటుంబ చరిత్ర ఉన్నవారు స్ట్రోంటియంను నివారించాలని సూచించబడింది.[90][91]

చర్మంపై సమయోచితంగా (topically) పూసినప్పుడు స్ట్రోంటియం ఇంద్రియ చికాకును నిరోధిస్తుందని చూపబడింది.[92][93] సమయోచితంగా పూసినప్పుడు, స్ట్రోంటియం ఎపిడెర్మల్ పారగమ్యత అవరోధం (చర్మ అవరోధం) యొక్క రికవరీ రేటును వేగవంతం చేస్తుందని చూపబడింది.[94]

అణు వ్యర్థాలు

ప్రధాన వ్యాసం: స్ట్రోంటియం-90

స్ట్రోంటియం-90 అనేది అణు విద్యుత్లో ఉపయోగించే అణు రియాక్టర్ల ద్వారా ఉత్పత్తి చేయబడిన రేడియోధార్మిక విచ్ఛిన్న ఉత్పత్తి. ఇది అణు వ్యర్థాలు మరియు ఖర్చు చేసిన అణు ఇంధనం యొక్క అధిక-స్థాయి రేడియోధార్మికతలో ఒక ప్రధాన భాగం. దీని 29 సంవత్సరాల అర్ధ-జీవిత కాలం ఆర్కిటిక్ లైట్‌హౌస్‌లకు శక్తినివ్వడానికి దీని క్షయం వేడిని ఉపయోగించడానికి తగినంత తక్కువగా ఉంది, కానీ సురక్షిత స్థాయిలకు క్షీణించడానికి వందల సంవత్సరాలు పట్టేంత ఎక్కువ. కలుషితమైన నీరు మరియు ఆహారం నుండి ఎక్స్‌పోజర్ లుకేమియా, ఎముక క్యాన్సర్[95] మరియు ప్రైమరీ హైపర్ పారాథైరాయిడిజం ప్రమాదాన్ని పెంచుతుంది.[96]

నివారణ (Remediation)

అధ్యయనాలలో ఆల్గే స్ట్రోంటియం కోసం ఎంపికను (selectivity) చూపింది, ఇక్కడ బయోరెమీడియేషన్లో ఉపయోగించే చాలా మొక్కలు కాల్షియం మరియు స్ట్రోంటియం మధ్య ఎంపికను చూపలేదు, తరచుగా కాల్షియంతో సంతృప్తమవుతాయి, ఇది పరిమాణంలో ఎక్కువగా ఉంటుంది మరియు అణు వ్యర్థాలలో కూడా ఉంటుంది.[95]

పరిశోధకులు కృత్రిమ వ్యర్థ జలాల్లో Scenedesmus spinosus (శైవలం) ద్వారా స్ట్రోంటియం యొక్క బయోఅక్యుమ్యులేషన్ (జీవ సంచితం) గురించి పరిశీలించారు. ఈ అధ్యయనం S. spinosus కు స్ట్రోంటియం పట్ల అత్యధిక ఎంపిక సామర్థ్యం గల బయోసోర్పషన్ (జీవ శోషణ) సామర్థ్యం ఉందని పేర్కొంది, ఇది అణు వ్యర్థ జలాల శుద్ధిలో ఉపయోగించడానికి అనువైనదిగా సూచిస్తుంది.[97]

రేడియోధార్మికత లేని స్ట్రోంటియంను ఉపయోగించి చెరువు శైవలం Closterium moniliferum పై చేసిన ఒక అధ్యయనంలో, నీటిలో బేరియం మరియు స్ట్రోంటియం నిష్పత్తిని మార్చడం ద్వారా స్ట్రోంటియం ఎంపిక సామర్థ్యం మెరుగుపడిందని కనుగొనబడింది.[95]

ఇవి కూడా చూడండి

సూచనలు

  1. ↑ 1.0 1.1 (8 December 2014). Mineral Resource of the Month: Strontium. U.S. Geological Survey.
  2. ↑ 2.0 2.1 Greenwood and Earnshaw, pp. 112–13
  3. ↑ 3.0 3.1 3.2 3.3 3.4 C. R. Hammond The elements (pp. 4–35) in
  4. ↑ 4.0 4.1 4.2 Greenwood and Earnshaw, p. 111
  5. ↑ Greenwood and Earnshaw, p. 119
  6. ↑ Greenwood and Earnshaw, p. 121
  7. ↑ Greenwood and Earnshaw, p. 117
  8. ↑ Greenwood and Earnshaw, p. 115
  9. ↑ Greenwood and Earnshaw, p. 124
  10. ↑ (2004). "The Barbier-Type Alkylation of Aldehydes with Alkyl Halides in the Presence of Metallic Strontium". Bulletin of the Chemical Society of Japan. 77 (2) 341. doi:10.1246/bcsj.77.341.
  11. ↑ (2005). "The Chemistry of Alkylstrontium Halide Analogues: Barbier-type Alkylation of Imines with Alkyl Halides". Chemistry Letters. 34 (6) 760. doi:10.1246/cl.2005.760.
  12. ↑ (2005). "The Chemistry of Alkylstrontium Halide Analogues, Part 2: Barbier-Type Dialkylation of Esters with Alkyl Halides". European Journal of Organic Chemistry. 2005 (20) 4253. doi:10.1002/ejoc.200500484.
  13. ↑ Greenwood and Earnshaw, pp. 136–37
  14. ↑ 14.0 14.1 Cite error: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named NB2020
  15. ↑ Greenwood and Earnshaw, p. 19
  16. ↑ (2008). Perez and Brady's principles and practice of radiation oncology. 1997–. Lippincott Williams & Wilkins. ISBN 978-0-7817-6369-1.
  17. ↑ 17.0 17.1 (2005). "Radiopharmaceuticals for the palliation of painful bone metastases – a systematic review". Radiotherapy and Oncology. 75 (3) 258.E1–258.E13. doi:10.1016/j.radonc.2005.03.003.
  18. ↑ (24 April 2012). Strontium Radiation Protection US EPA. EPA.
  19. ↑ (2002). Chernobyl: Assessment of Radiological and Health Impact, 2002 update; Chapter I – The site and accident sequence. OECD-NEA.
  20. ↑ Murray, W. H.. (1977). The Companion Guide to the West Highlands of Scotland. Collins. ISBN 978-0-00-211135-5.
  21. ↑ Crawford, Adair. (1790). On the medicinal properties of the muriated barytes. Medical Communications. 2 301–59.
  22. ↑ (1791). Über den Strontianit, ein Schottisches Foßil, das ebenfalls eine neue Grunderde zu enthalten scheint. Bergmännisches Journal. 433–36.
  23. ↑ (16 February 2024). Thomas Charles Hope, MD, FRSE, FRS (1766-1844) - School of Chemistry. www.chem.ed.ac.uk.
  24. ↑ Doyle, W.P.. Thomas Charles Hope, MD, FRSE, FRS (1766–1844). The University of Edinburgh.
  25. ↑ Although Thomas C. Hope had investigated strontium ores since 1791, his research was published in: Hope, Thomas Charles. (1798). Account of a mineral from Strontian and of a particular species of earth which it contains. Transactions of the Royal Society of Edinburgh. 4 (2) 3–39. doi:10.1017/S0080456800030726.
  26. ↑ Murray, T.. (1993). "Elementary Scots: The Discovery of Strontium". Scottish Medical Journal. 38 (6) 188–89. doi:10.1177/003693309303800611.
  27. ↑ Hope, Thomas Charles. (1794). Account of a mineral from Strontian and of a particular species of earth which it contains. Transactions of the Royal Society of Edinburgh. 3 (2) 141–49. doi:10.1017/S0080456800020275.
  28. ↑ (1808). Electro-chemical researches on the decomposition of the earths; with observations on the metals obtained from the alkaline earths, and on the amalgam procured from ammonia. Philosophical Transactions of the Royal Society of London. 98 333–70. doi:10.1098/rstl.1808.0023.
  29. ↑ Taylor, Stuart. (19 June 2008). Strontian gets set for anniversary. Lochaber News.
  30. ↑ Weeks, Mary Elvira. (1932). "The discovery of the elements: X. The alkaline earth metals and magnesium and cadmium". Journal of Chemical Education. 9 (6) 1046–57. doi:10.1021/ed009p1046.
  31. ↑ (1942). "The early history of strontium". Annals of Science. 5 (2) 157. doi:10.1080/00033794200201411.
  32. ↑ (1951). "The early history of strontium. Part II". Annals of Science. 7 95. doi:10.1080/00033795100202211.
  33. ↑ Many other early investigators examined strontium ore, among them: (1) Martin Heinrich Klaproth, "Chemische Versuche über die Strontianerde" (Chemical experiments on strontian ore), Crell's Annalen (September 1793) no. ii, pp. 189–202 ; and "Nachtrag zu den Versuchen über die Strontianerde" (Addition to the Experiments on Strontian Ore), Crell's Annalen (February 1794) no. i, p. 99 ; also (2) (1794). "Experiments on a new earth found near Stronthian in Scotland". The Transactions of the Royal Irish Academy. 5 243–56.
  34. ↑ (2005). Metalle in der Elektrochemie. 158–62.
  35. ↑ (2008). Manufacture of Sugar from the Cane and Beet. Read Books. ISBN 978-1-4437-2504-0.
  36. ↑ Börnchen, Martin. Der Strontianitbergbau im Münsterland.
  37. ↑ (1984). "Genesis and evolution of strontium deposits of the granada basin (Southeastern Spain): Evidence of diagenetic replacement of a stromatolite belt". Sedimentary Geology. 39 (3–4) 281. doi:10.1016/0037-0738(84)90055-1.
  38. ↑ Chain Fission Yields. iaea.org.
  39. ↑ (1968). "Strontium Comes of Age". British Medical Journal. 1 (5591) 566. doi:10.1136/bmj.1.5591.566.
  40. ↑ (1961). "Distribution of the elements in some major units of the Earth's crust". Geological Society of America Bulletin. 72 (2) 175–92. doi:[175:DOTEIS2.0.CO;2 10.1130/0016-7606(1961)72[175:DOTEIS]2.0.CO;2].
  41. ↑ 41.0 41.1 Ober, Joyce A.. Mineral Commodity Summaries 2010: Strontium. United States Geological Survey.
  42. ↑ Heuel-Fabianek, B.. (2014). Partition Coefficients (Kd) for the Modelling of Transport Processes of Radionuclides in Groundwater. Berichte des Forschungszentrums Jülich. 4375.
  43. ↑ Stringfield, V. T.. (1966). Artesian water in Tertiary limestone in the southeastern States. 138–39. United States Government Printing Office.
  44. ↑ (1966). "Observed variations in the strontium concentration of sea water". Chemical Geology. 1 145. doi:10.1016/0009-2541(66)90013-1.
  45. ↑ (2005). "Influence of seawater Sr content on coral Sr/Ca and Sr thermometry". Coral Reefs. 24 (1) 23. doi:10.1007/s00338-004-0467-x.
  46. ↑ (5 March 2006). Industrial Minerals & Rocks: Commodities, Markets, and Uses. ISBN 978-0-87335-233-8.
  47. ↑ 47.0 47.1 (January 2024). Mineral commodity summaries 2024. U.S. Geological Survey. ISBN 978-1-4113-4544-7. doi:10.3133/mcs2024.
  48. ↑ (1996). Production of SrCO3 by black ash process: Determination of reductive roasting parameters. 401. CRC Press. ISBN 978-90-5410-829-0.
  49. ↑ 49.0 49.1 49.2 49.3 MacMillan, J. Paul; Park, Jai Won; Gerstenberg, Rolf; Wagner, Heinz; Köhler, Karl and Wallbrecht, Peter (2002) "Strontium and Strontium Compounds" in Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry, Wiley-VCH, Weinheim. 10.1002/14356007.a25_321.
  50. ↑ (January 2025). Strontium minerals as critical raw materials — Market dynamics, processing techniques, and future challenges. Minerals Engineering. 220 2-3. doi:10.1016/j.mineng.2024.109065.
  51. ↑ Cathode Ray Tube Glass-To-Glass Recycling. ICF Incorporated, USEP Agency.
  52. ↑ Ober, Joyce A.. Mineral Yearbook 2007: Strontium. United States Geological Survey.
  53. ↑ (2006). "The characterization of waste cathode-ray tube glass". Waste Management. 26 (12) 1468–76. doi:10.1016/j.wasman.2005.11.017.
  54. ↑ (1985). "Bone chemistry and past behavior: an overview". Journal of Human Evolution. 14 (5) 419–47. doi:10.1016/S0047-2484(85)80022-1.
  55. ↑ (1958). "Distribution of strontium in teeth from different geographic areas". The Journal of the American Dental Association. 57 (3) 340–44. doi:10.14219/jada.archive.1958.0161.
  56. ↑ (2003). "Stable strontium isotopes in human teeth and bone: a key to migration events of the late Roman period in Bavaria". Journal of Archaeological Science. 30 (11) 1373–83. doi:10.1016/S0305-4403(03)00025-6.
  57. ↑ Dasch, J.. (1969). "Strontium isotopes in weathering profiles, deep-sea sediments, and sedimentary rocks". Geochimica et Cosmochimica Acta. 33 (12) 1521–52. doi:10.1016/0016-7037(69)90153-7.
  58. ↑ 58.0 58.1 (1999). "The characterisation of Saharan dusts and Nile particulate matter in surface sediments from the Levantine basin using Sr isotopes". Marine Geology. 155 (3–4) 319–30. doi:10.1016/S0025-3227(98)00130-3.
  59. ↑ Benson, L.. (2003). "Ancient maize from Chacoan great houses: where was it grown?". Proceedings of the National Academy of Sciences. 100 (22) 13111–15. doi:10.1073/pnas.2135068100.
  60. ↑ English NB. (October 2001). "Strontium isotopes reveal distant sources of architectural timber in Chaco Canyon, New Mexico". Proc Natl Acad Sci USA. 98 (21) 11891–96. doi:10.1073/pnas.211305498.
  61. ↑ Barnett-Johnson, Rachel. (2007). Identifying the contribution of wild and hatchery Chinook salmon (Oncorhynchus tshawytscha) to the ocean fishery using otolith microstructure as natural tags. Canadian Journal of Fisheries and Aquatic Sciences. 64 (12) 1683–92. doi:10.1139/F07-129.
  62. ↑ Porder, S.. (2003). "Mapping the origin of faunal assemblages using strontium isotopes". Paleobiology. 29 (2) 197–204. doi:<0197:MTOOFA>2.0.CO;2 10.1666/0094-8373(2003)029<0197:MTOOFA>2.0.CO;2.
  63. ↑ (October 2022). Persistent Luminescence in Strontium Aluminate: A Roadmap to a Brighter Future. Advanced Functional Materials. 32 (52). doi:10.1002/adfm.202208809.
  64. ↑ (10 April 2012). Chemistry of Firework Colors – How Fireworks Are Colored. Chemistry.about.com.
  65. ↑ . Ferrite Permanent Magnets. Arnold Magnetic Technologies.
  66. ↑ . Barium Carbonate. Chemical Products Corporation.
  67. ↑ (1 December 2005). Textbook of Oral Medicine. 885. Jaypee Brothers, Medical Publishers. ISBN 978-81-8061-431-6.
  68. ↑ (2018-02-28). With better atomic clocks, scientists prepare to redefine the second. Science | AAAS.
  69. ↑ Recommended values of standard frequencies - BIPM. www.bipm.org.
  70. ↑ FDA ANDA Generic Drug Approvals. Food and Drug Administration.
  71. ↑ What are the fuels for radioisotope thermoelectric generators?. qrg.northwestern.edu.
  72. ↑ (30 June 2008). Nuclear safeguards, security and nonproliferation: achieving security with technology and policy. 459. Elsevier. ISBN 978-0-7506-8673-0.
  73. ↑ (2008). "Safe radioisotope thermoelectric generators and heat sources for space applications". Journal of Nuclear Materials. 377 (3) 506–21. doi:10.1016/j.jnucmat.2008.04.009.
  74. ↑ (2004). "On the celestite-secreting Acantharia and their effect on seawater strontium to calcium ratios". Hydrobiologia. 517 (1–3) 1. doi:10.1023/B:HYDR.0000027333.02017.50.
  75. ↑ (2004). "The biological role of strontium". Bone. 35 (3) 583–88. doi:10.1016/j.bone.2004.04.026.
  76. ↑ (1999). "Strontium and Bone". Journal of Bone and Mineral Research. 14 (5) 661–68. doi:10.1359/jbmr.1999.14.5.661.
  77. ↑ 77.0 77.1 Agency for Toxic Substances and Disease Registry. (26 March 2014). Strontium | Public Health Statement | ATSDR. cdc.gov.
  78. ↑ (2001). Hanford Site 2001 Environmental Report. DOE.
  79. ↑ (1994). Ecotoxicity Literature Review of Selected Hanford Site Contaminants. DOE. doi:10.2172/10136486.
  80. ↑ Freshwater Ecology and Human Influence. Area IV Envirothon.
  81. ↑ Radioisotopes That May Impact Food Resources. Epidemiology, Health and Social Services, State of Alaska.
  82. ↑ (October 2001). Human Health Fact Sheet: Strontium. Argonne National Laboratory.
  83. ↑ Biological Half-life. HyperPhysics.
  84. ↑ (1977). The effects of Nuclear Weapons. 605.
  85. ↑ (2006). "An application of in vivo whole body counting technique for studying strontium metabolism and internal dose reconstruction for the Techa River population". Journal of Physics: Conference Series. 41 (1) 433–40. doi:10.1088/1742-6596/41/1/048.
  86. ↑ Meunier P. J.. (January 2004). The effects of strontium ranelate on the risk of vertebral fracture in women with postmenopausal osteoporosis. New England Journal of Medicine. 350 (5) 459–68. doi:10.1056/NEJMoa022436.
  87. ↑ Reginster JY. (May 2005). Strontium ranelate reduces the risk of nonvertebral fractures in postmenopausal women with osteoporosis: treatment of peripheral osteoporosis (TROPOS) study. The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism. 90 (5) 2816–22. doi:10.1210/jc.2004-1774.
  88. ↑ (March 2014). Strontium ranelate: cardiovascular risk – restricted indication and new monitoring requirements. Medicines and Healthcare products Regulatory Agency, UK.
  89. ↑ (5 April 2012). "Essential Nutrients for Bone Health and a Review of their Availability in the Average North American Diet". Open Orthop. J.. 6 143–49. doi:10.2174/1874325001206010143.
  90. ↑ 90.0 90.1 Strontium. WebMD.
  91. ↑ 91.0 91.1 Strontium for Osteoporosis. WebMD.
  92. ↑ Hahn, G.S.. (1999). Strontium Is a Potent and Selective Inhibitor of Sensory Irritation. Dermatologic Surgery. 25 (9) 689–94. doi:10.1046/j.1524-4725.1999.99099.x.
  93. ↑ (2001). Handbook of Cosmetic Science and Technology. 285. CRC Press. ISBN 978-0-8247-0292-2.
  94. ↑ (2006). The Effects of Strontium Ions on Epidermal Permeability Barrier. The Korean Dermatological Association, Korean Journal of Dermatology. 44 (11) 1309.
  95. ↑ 95.0 95.1 95.2 Potera, Carol. (2011). "HAZARDOUS WASTE: Pond Algae Sequester Strontium-90". Environ Health Perspect. 119 (6) A244. doi:10.1289/ehp.119-a244.
  96. ↑ (18 August 2011). "The parathyroid as a target for radiation damage.". The New England Journal of Medicine. 365 (7) 676–8. doi:10.1056/NEJMc1104982.
  97. ↑ (2014). "Biosorption of Strontium from Simulated Nuclear Wastewater by Scenedesmus spinosus under Culture Conditions: Adsorption and Bioaccumulation Processes and Models". Int J Environ Res Public Health. 11 (6) 6099–6118. doi:10.3390/ijerph110606099.

గ్రంథ పట్టిక

బాహ్య లింకులు

మూలం: ఇంగ్లీష్ వికీపీడియాలోని “Strontium” వ్యాసానికి అనువాదం. మూల వ్యాసం: https://en.wikipedia.org/wiki/Strontium ఈ అనువాదం స్వయంచాలకంగా రూపొందించబడింది.

Retrieved from "https://ltrc.sciwiki.in/index.php?title=స్ట్రోంటియం&oldid=852"