రాగి

From LTRC
Revision as of 23:23, 28 September 2026 by Abhinaya (talk | contribs) (ఇంగ్లీష్ వికీపీడియాలోని “Copper” వ్యాసానికి తెలుగు అనువాదం)
(diff) ← Older revision | Latest revision (diff) | Newer revision → (diff)

రాగి (Copper) ఒక రసాయన మూలకం; దీని రసాయన సంకేతం Cu (ఇది లాటిన్ పదం cuprum నుండి వచ్చింది) మరియు పరమాణు సంఖ్య 29. ఇది చాలా ఎక్కువ ఉష్ణ వాహకత మరియు విద్యుత్ వాహకత కలిగిన మెత్తని, సాగే గుణం గల మరియు తన్యత (ductile) కలిగిన లోహం. స్వచ్ఛమైన రాగి యొక్క తాజాగా బహిర్గతమైన ఉపరితలం పింక్-నారింజ రంగులో ఉంటుంది. రాగిని ఉష్ణ మరియు విద్యుత్ వాహకంగా, నిర్మాణ సామాగ్రిగా, మరియు వివిధ లోహ మిశ్రమ లోహాల (alloys) తయారీలో ఉపయోగిస్తారు. ఉదాహరణకు, నగలు తయారీలో వాడే స్టెర్లింగ్ సిల్వర్, సముద్రపు హార్డ్‌వేర్ మరియు నాణేల తయారీలో వాడే క్యుప్రోనికెల్, మరియు ఉష్ణోగ్రతను కొలవడానికి స్ట్రెయిన్ గేజ్లు మరియు థర్మోకపుల్లలో వాడే కాన్స్టాంటన్ వంటివి.

రాగి కొన్ని సహజ లోహాల (native metals) లో ఒకటి, అంటే ఇవి ప్రకృతిలో నేరుగా ఉపయోగించదగిన, మిశ్రమం కాని లోహ రూపంలో లభిస్తాయి. దీనివల్ల 8000 BC నుండి అనేక ప్రాంతాలలో మానవులు దీనిని చాలా ముందుగానే ఉపయోగించడం ప్రారంభించారు. వేల సంవత్సరాల తర్వాత, సల్ఫైడ్ ఖనిజాల నుండి ద్రవించిన మొదటి లోహం ఇది, 5000 BC; అచ్చులో ఆకృతిని పొందేలా చేసిన మొదటి లోహం, 4000 BC; మరియు కాంస్యం (bronze) సృష్టించడానికి టిన్తో ఉద్దేశపూర్వకంగా కలిపిన మొదటి లోహం, 3500 BC.[1]

సాధారణంగా కనిపించే సమ్మేళనాలు కాపర్(II) లవణాలు, ఇవి తరచుగా అజురైట్, మాలాకైట్, మరియు టర్కోయిస్ వంటి ఖనిజాలకు నీలం లేదా ఆకుపచ్చ రంగులను ఇస్తాయి, మరియు వీటిని చారిత్రాత్మకంగా రంగుద్రవ్యాలుగా (pigments) విస్తృతంగా ఉపయోగిస్తున్నారు.

భవనాలలో, సాధారణంగా పైకప్పుల కోసం ఉపయోగించే రాగి, ఆక్సీకరణం చెంది వెర్డిగ్రిస్ అని పిలువబడే ఆకుపచ్చని పాటినా పొరను ఏర్పరుస్తుంది. రాగిని కొన్నిసార్లు అలంకార కళలలో, దాని మూలక లోహ రూపంలో మరియు రంగుద్రవ్యాల సమ్మేళనాలలో ఉపయోగిస్తారు. రాగి సమ్మేళనాలను బాక్టీరియోస్టాటిక్ ఏజెంట్లు, శిలీంద్రనాశినులు (fungicides), మరియు చెక్క సంరక్షణకారులుగా (wood preservatives) ఉపయోగిస్తారు.

రాగి అన్ని వాయుజీవులకు (aerobic organisms) అవసరం. ఇది ముఖ్యంగా ఆక్సిజన్ జీవక్రియతో సంబంధం కలిగి ఉంటుంది. ఉదాహరణకు, ఇది శ్వాసకోశ ఎంజైమ్ కాంప్లెక్స్ సైటోక్రోమ్ సి ఆక్సిడేస్, ఆక్సిజన్‌ను మోసుకెళ్లే హీమోసయనిన్, మరియు అనేక హైడ్రాక్సిలేస్లలో కనిపిస్తుంది.[2] వయోజన మానవులలో శరీర బరువులో కిలోగ్రాముకు 1.4 నుండి 2.1 మి.గ్రా రాగి ఉంటుంది.[3]

వ్యుత్పత్తి (Etymology)

ఈ లోహం పేరు లాటిన్‌లో 'సైప్రస్ లోహం' అని అర్థం వచ్చే aes cyprium నుండి వచ్చింది. లేట్ లాటిన్లో ఇది cuprumగా మారింది.[4] పాత ఇంగ్లీష్ దీనిని coperగా స్వీకరించింది; copper అనే పదం ఆ పదం నుండి ఉద్భవించింది మరియు 12వ శతాబ్దంలో మొదటిసారిగా ఉపయోగించబడింది.[5]

లక్షణాలు

భౌతిక లక్షణాలు

రాగి, వెండి, మరియు బంగారం ఆవర్తన పట్టికలోని గ్రూప్ 11 మూలకాలలో ఉన్నాయి; ఈ మూడు లోహాలు నిండిన d-ఎలక్ట్రాన్ షెల్ పైన ఒక s-ఆర్బిటల్ ఎలక్ట్రాన్‌ను కలిగి ఉంటాయి మరియు అధిక తన్యత (ductility) మరియు విద్యుత్ మరియు ఉష్ణ వాహకతతో వర్గీకరించబడతాయి. ఈ మూలకాలలోని నిండిన d-షెల్స్ పరమాణువుల మధ్య పరస్పర చర్యలకు తక్కువగా దోహదపడతాయి, ఇవి లోహ బంధాల (metallic bonds) ద్వారా s-ఎలక్ట్రాన్లచే ఆధిపత్యం చెలాయిస్తాయి. అసంపూర్ణ d-షెల్స్ ఉన్న లోహాల వలె కాకుండా, రాగిలోని లోహ బంధాలలో సహసంయోజక బంధం (covalent bond) లక్షణం ఉండదు మరియు ఇవి సాపేక్షంగా బలహీనంగా ఉంటాయి. ఈ పరిశీలన రాగి యొక్క ఏక స్ఫటికాల (single crystals) తక్కువ కఠినత్వం మరియు అధిక తన్యతను వివరిస్తుంది.[6] స్థూల స్థాయిలో, స్ఫటిక జాలకంలో (crystal lattice) గ్రెయిన్ బౌండరీల వంటి విస్తృతమైన లోపాలను ప్రవేశపెట్టడం వల్ల, ఒత్తిడికి లోనైనప్పుడు పదార్థం యొక్క ప్రవాహం అడ్డుకోబడుతుంది, తద్వారా దాని కఠినత్వం పెరుగుతుంది. ఈ కారణంగా, రాగి సాధారణంగా ఫైన్-గ్రెయిన్డ్ పాలీక్రిస్టలైన్ రూపంలో సరఫరా చేయబడుతుంది, ఇది మోనోక్రిస్టలైన్ రూపాల కంటే ఎక్కువ బలాన్ని కలిగి ఉంటుంది.[7]

రాగి యొక్క మెత్తదనం దాని అధిక విద్యుత్ వాహకత (59.6×10^6 S/m) మరియు అధిక ఉష్ణ వాహకతను పాక్షికంగా వివరిస్తుంది, ఇది గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద స్వచ్ఛమైన లోహాలలో (వెండి తర్వాత) రెండవ అత్యధికం.[8] దీనికి కారణం గది ఉష్ణోగ్రత వద్ద లోహాలలో ఎలక్ట్రాన్ రవాణాకు నిరోధకత ప్రధానంగా జాలకం యొక్క ఉష్ణ కంపనాలపై ఎలక్ట్రాన్ల చెల్లాచెదురు (scattering) నుండి వస్తుంది, ఇవి మెత్తని లోహంలో సాపేక్షంగా బలహీనంగా ఉంటాయి.[6]

బూడిద లేదా వెండి రంగు కాకుండా సహజ రంగు కలిగిన కొన్ని లోహ మూలకాలలో రాగి ఒకటి.[9] స్వచ్ఛమైన రాగి నారింజ-ఎరుపు రంగులో ఉంటుంది మరియు గాలికి బహిర్గతమైనప్పుడు ఎర్రటి మాలిన్యం (tarnish) పొందుతుంది. ఇది లోహం యొక్క తక్కువ ప్లాస్మా ఫ్రీక్వెన్సీ కారణంగా జరుగుతుంది, ఇది కనిపించే కాంతి వర్ణపటంలోని ఎరుపు భాగంలో ఉంటుంది, దీనివల్ల ఇది అధిక-ఫ్రీక్వెన్సీ ఆకుపచ్చ మరియు నీలం రంగులను గ్రహిస్తుంది.[10]

ఇతర లోహాల మాదిరిగానే, రాగిని ఎలక్ట్రోలైట్ సమక్షంలో మరొక లోహంతో సంబంధంలో ఉంచితే, గాల్వానిక్ తుప్పు (galvanic corrosion) సంభవిస్తుంది.[11]

రసాయన లక్షణాలు

రాగి నీటితో చర్య జరపదు, కానీ ఇది వాతావరణ ఆక్సిజన్‌తో నెమ్మదిగా చర్య జరిపి గోధుమ-నలుపు రంగు కాపర్ ఆక్సైడ్ పొరను ఏర్పరుస్తుంది, ఇది తేమతో కూడిన గాలిలో ఇనుముపై ఏర్పడే తుప్పు వలె కాకుండా, అంతర్లీన లోహాన్ని మరింత తుప్పు పట్టకుండా కాపాడుతుంది (పాసివేషన్). పాత రాగి నిర్మాణాలైన అనేక పాత భవనాల పైకప్పులు[12] మరియు స్టాచ్యూ ఆఫ్ లిబర్టీపై తరచుగా ఆకుపచ్చని వెర్డిగ్రిస్ (కాపర్ కార్బోనేట్) పొరను చూడవచ్చు.[13] రాగి కొన్ని సల్ఫర్ సమ్మేళనాలకు బహిర్గతమైనప్పుడు మాలిన్యం చెందుతుంది, వాటితో చర్య జరిపి వివిధ కాపర్ సల్ఫైడ్లను ఏర్పరుస్తుంది.[14]

  • ఆక్సీకరణం చెందని రాగి తీగ (ఎడమ) మరియు ఆక్సీకరణం చెందిన రాగి తీగ (కుడి)
    ఆక్సీకరణం చెందని రాగి తీగ (ఎడమ) మరియు ఆక్సీకరణం చెందిన రాగి తీగ (కుడి)
  • రాయల్ అబ్జర్వేటరీ, ఎడిన్‌బర్గ్ యొక్క ఈస్ట్ టవర్; అసలు రాగి 1894లో మరియు పునరుద్ధరించబడిన రాగి 1994లో అమర్చబడింది
    రాయల్ అబ్జర్వేటరీ, ఎడిన్‌బర్గ్ యొక్క ఈస్ట్ టవర్; అసలు రాగి 1894లో మరియు పునరుద్ధరించబడిన రాగి 1994లో అమర్చబడింది

ఐసోటోపులు

ప్రధాన వ్యాసం: Isotopes of copper రాగికి 29 ఐసోటోపులు ఉన్నాయి. 63 మరియు 65 స్థిరమైనవి, 63 సహజంగా లభించే రాగిలో సుమారు 69% ఉంటుంది; రెండూ 2 స్పిన్ కలిగి ఉంటాయి. ఇతర ఐసోటోపులు రేడియోధార్మికత కలిగినవి, వీటిలో అత్యంత స్థిరమైనది 61.83 గంటల అర్థ జీవిత కాలం (half-life) కలిగిన 67. పది మెటాస్టేబుల్ ఐసోమర్లు వర్గీకరించబడ్డాయి; 68m 3.8 నిమిషాల అర్థ జీవిత కాలంతో ఎక్కువ కాలం జీవించేది. 64 కంటే ఎక్కువ ద్రవ్యరాశి సంఖ్య కలిగిన ఐసోటోపులు β− ద్వారా క్షీణిస్తాయి, అయితే 64 కంటే తక్కువ ద్రవ్యరాశి సంఖ్య కలిగినవి β+ ద్వారా క్షీణిస్తాయి. 12.7 గంటల అర్థ జీవిత కాలం కలిగిన 64, రెండు విధాలుగా క్షీణిస్తుంది.[15][16]

62 మరియు 64 ముఖ్యమైన అనువర్తనాలను కలిగి ఉన్నాయి. 62ని 62-PTSMలో పాజిట్రాన్ ఎమిషన్ టోమోగ్రఫీ కోసం రేడియోధార్మిక ట్రేసర్‌గా ఉపయోగిస్తారు.[17]

లభ్యత (Occurrence)

ఇవి కూడా చూడండి: List of copper ores రాగి భారీ నక్షత్రాలలో ఉత్పత్తి అవుతుంది[18] మరియు భూమి యొక్క క్రస్ట్‌లో సుమారు 50 పార్ట్స్ పర్ మిలియన్ (ppm) నిష్పత్తిలో ఉంటుంది.[19] ప్రకృతిలో, రాగి నేటివ్ కాపర్, చాల్కోపైరైట్, బోర్నైట్, డైజెనైట్, కోవెల్లైట్, మరియు చాల్కోసైట్ వంటి కాపర్ సల్ఫైడ్లు, టెట్రాహెడ్రైట్-టెన్నాంటైట్ మరియు ఎనార్జైట్ వంటి కాపర్ సల్ఫోసాల్ట్ ఖనిజాలు, అజురైట్ మరియు మాలాకైట్ వంటి కాపర్ కార్బోనేట్లు, మరియు వరుసగా క్యుప్రైట్ మరియు టెనోరైట్ వంటి కాపర్(I) లేదా కాపర్(II) ఆక్సైడ్లతో సహా వివిధ ఖనిజాలలో లభిస్తుంది.[8] ఇప్పటివరకు కనుగొనబడిన అతిపెద్ద మూలక రాగి ద్రవ్యరాశి 420 టన్నులు మరియు ఇది 1857లో అమెరికాలోని మిచిగాన్‌లోని కీవీనా పెనిన్సులాలో కనుగొనబడింది.[19] నేటివ్ కాపర్ ఒక పాలీక్రిస్టల్, ఇప్పటివరకు వివరించబడిన అతిపెద్ద ఏక స్ఫటికం 4.4 × 3.2 × 3.2 cm కొలతను కలిగి ఉంది.[20] రాగి భూమి క్రస్ట్‌లో 26వ అత్యంత సమృద్ధిగా ఉన్న మూలకం, ఇది జింక్ కోసం 75 ppm మరియు సీసం కోసం 14 ppmతో పోలిస్తే 50 ppmను సూచిస్తుంది.[21]

వాతావరణంలో రాగి యొక్క సాధారణ నేపథ్య గాఢత 1 ng/m3 మించదు; నేలలో 150 mg/kg; వృక్షసంపదలో 30 mg/kg; మంచినీటిలో 2 μg/L మరియు సముద్రపు నీటిలో 0.5 μg/L.[22]

ఉత్పత్తి

ఇవి కూడా చూడండి: List of countries by copper production

చాలా రాగి 0.4 నుండి 1.0% రాగిని కలిగి ఉన్న పోర్ఫిరీ కాపర్ నిక్షేపాలలో పెద్ద ఓపెన్ పిట్ గనుల నుండి సల్ఫైడ్లుగా త్రవ్వబడుతుంది లేదా రాగి వెలికితీత పద్ధతుల ద్వారా సంగ్రహించబడుతుంది. సైట్లలో చిలీలోని చుకికామాటా, యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లోని ఉటాలోని బింగ్‌హామ్ కాన్యన్ మైన్, మరియు న్యూ మెక్సికోలోని ఎల్ చినో మైన్ ఉన్నాయి. బ్రిటిష్ జియోలాజికల్ సర్వే ప్రకారం, 2005లో, చిలీ ప్రపంచ వాటాలో కనీసం మూడవ వంతుతో రాగి ఉత్పత్తిలో అగ్రస్థానంలో ఉంది, ఆ తర్వాత యునైటెడ్ స్టేట్స్, ఇండోనేషియా మరియు పెరూ ఉన్నాయి.[8] ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద రాగి ఉత్పత్తిదారు అయిన చిలీ, 2024 నాటికి శుద్ధి చేసిన రాగి మరియు మిశ్రమ లోహాల దిగుమతులలో 70% అమెరికాకు సరఫరా చేస్తుంది. కెనడా (17%) మరియు పెరూ (7%) తో కలిసి, ఇవి అమెరికా రాగి దిగుమతులలో 94% వాటాను కలిగి ఉన్నాయి.[23][24] రాగిని ఇన్-సిటు లీచ్ ప్రక్రియ ద్వారా కూడా తిరిగి పొందవచ్చు. అరిజోనా రాష్ట్రంలోని అనేక సైట్లు ఈ పద్ధతికి ప్రధాన అభ్యర్థులుగా పరిగణించబడతాయి.[25] ఉపయోగంలో ఉన్న రాగి పరిమాణం పెరుగుతోంది మరియు అన్ని దేశాలు అభివృద్ధి చెందిన ప్రపంచ స్థాయి వినియోగాన్ని చేరుకోవడానికి అందుబాటులో ఉన్న పరిమాణం సరిపోదు.[26] ప్రస్తుతం పరిశోధించబడుతున్న సేకరణ కోసం రాగికి ప్రత్యామ్నాయ వనరు పాలీమెటాలిక్ నోడ్యూల్స్, ఇవి పసిఫిక్ మహాసముద్రం లోతుల్లో సముద్ర మట్టానికి సుమారు 3000–6500 మీటర్ల దిగువన ఉన్నాయి. ఈ నోడ్యూల్స్ కోబాల్ట్ మరియు నికెల్ వంటి ఇతర విలువైన లోహాలను కలిగి ఉంటాయి.[27]

నిల్వలు మరియు ధరలు

రాగి కనీసం 10,000 సంవత్సరాలుగా ఉపయోగంలో ఉంది, కానీ 1900 నుండి త్రవ్వబడిన మరియు ద్రవించిన మొత్తం రాగిలో 95% కంటే ఎక్కువ వెలికితీయబడింది.[28] అనేక సహజ వనరుల మాదిరిగానే, భూమిపై మొత్తం రాగి పరిమాణం విస్తారంగా ఉంది, భూమి యొక్క క్రస్ట్‌లో మొదటి కిలోమీటరులో సుమారు 1014 టన్నులు ఉన్నాయి, ఇది ప్రస్తుత వెలికితీత రేటుతో సుమారు 5 మిలియన్ సంవత్సరాలకు సరిపోతుంది. అయితే, ప్రస్తుత ధరలు మరియు సాంకేతికతలతో ఈ నిల్వలలో చాలా తక్కువ భాగం మాత్రమే ఆర్థికంగా లాభదాయకం. మైనింగ్ కోసం అందుబాటులో ఉన్న రాగి నిల్వల అంచనాలు వృద్ధి రేటు వంటి ప్రధాన ఊహలపై ఆధారపడి 25 నుండి 60 సంవత్సరాల వరకు మారుతూ ఉంటాయి.[29] ఆధునిక ప్రపంచంలో రీసైక్లింగ్ రాగికి ప్రధాన వనరు.[28]

రాగి ధర అస్థిరంగా (volatile) ఉంటుంది.[30] 2022లో గరిష్ట స్థాయి తర్వాత ధర ఊహించని విధంగా పడిపోయింది.[31] మరియు మే 2024 నాటికి, లండన్ మెటల్ ఎక్స్ఛేంజ్లో ధర టన్నుకు $11,000 కంటే ఎక్కువ ఆల్-టైమ్ గరిష్ట స్థాయికి చేరుకుంది.[32]

రాగి కోసం ప్రపంచ మార్కెట్ అత్యంత కమోడిఫైడ్ మరియు ఫైనాన్షియలైజ్డ్ కమోడిటీ మార్కెట్లలో ఒకటి, మరియు దశాబ్దాలుగా ఇలాగే ఉంది.[33] ముడి రాగిని ఎగుమతి చేసే అగ్ర దేశాలు జాంబియా ($6.95B) మరియు చిలీ ($2.16B), ఆ తర్వాత డెమోక్రటిక్ రిపబ్లిక్ ఆఫ్ కాంగో ($1.41B) ఉన్నాయి. ముడి రాగిని దిగుమతి చేసుకునే అగ్ర దేశాలు చైనా ($6.13B), స్విట్జర్లాండ్ ($3.15B), మరియు ఇండియా ($2.05B).[34]

రాగి డిమాండ్

2024లో, ప్రపంచ రాగి ఉత్పత్తి 22.8–22.9 మిలియన్ మెట్రిక్ టన్నులుగా అంచనా వేయబడింది.[35][36] కొనసాగుతున్న విద్యుత్ శక్తి పరివర్తన కారణంగా రాగి డిమాండ్ పెరుగుతోంది.[37] డిమాండ్‌లో సగానికి పైగా చైనాదే.[38]

ప్రపంచ రాగి డిమాండ్ 2040 నాటికి 50% పెరుగుతుందని అంచనా. ఈ గణనీయమైన వృద్ధి క్లీన్ టెక్నాలజీ (clean energy technologies), ఎలక్ట్రిక్ వాహనాల ఉత్పత్తి, మరియు రాబోయే రెండు దశాబ్దాలలో విస్తృతమైన ఎలక్ట్రికల్ గ్రిడ్ మౌలిక సదుపాయాల అప్‌గ్రేడ్‌ల వేగవంతమైన విస్తరణ ద్వారా నడపబడుతోంది.[39]

వెలికితీత (Extraction)

ప్రధాన వ్యాసం: Copper extraction

రాగి ఖనిజాలలో ఎక్కువ భాగం సల్ఫైడ్లు. సాధారణ ఖనిజాలు సల్ఫైడ్లు చాల్కోపైరైట్ (CuFeS2), బోర్నైట్ (Cu5FeS4) మరియు తక్కువ స్థాయిలో కోవెల్లైట్ (CuS) మరియు చాల్కోసైట్ (Cu2S). ఈ ఖనిజాలు <1% Cu స్థాయిలో ఉంటాయి. ఖనిజ సాంద్రీకరణ అవసరం, ఇది కమిన్యూషన్ (comminution) తో ప్రారంభమై ఫ్రాత్ ఫ్లోటేషన్ (froth flotation) తో కొనసాగుతుంది. మిగిలిన సాంద్రీకృతం స్మెల్ట్ చేయబడుతుంది, దీనిని రెండు సరళీకృత సమీకరణాలతో వివరించవచ్చు:[40]

  • క్యూప్రస్ సల్ఫైడ్ క్యూప్రస్ ఆక్సైడ్‌గా ఆక్సీకరణం చెందుతుంది:
2 Cu2S + 3 O2 → 2 Cu2O + 2 SO2
  • క్యూప్రస్ ఆక్సైడ్ వేడి చేసినప్పుడు బ్లిస్టర్ కాపర్గా మారడానికి క్యూప్రస్ సల్ఫైడ్‌తో చర్య జరుపుతుంది:
2 Cu2O + Cu2S → 6 Cu + 2 SO2

ఇది ముడి రాగిని ఉత్పత్తి చేస్తుంది, ఇది ద్రవ్యరాశి పరంగా సుమారు 98% రాగిని కలిగి ఉంటుంది మరియు తర్వాత 99% వరకు స్వచ్ఛత కోసం విద్యుద్విశ్లేషణ (electrolysis) ద్వారా శుద్ధి చేయబడుతుంది. విద్యుద్విశ్లేషణ సమయంలో, తక్కువ మొత్తంలో వెండి మరియు బంగారం అవక్షేపంగా మారుతాయి, వీటిని విలువైన లోహాలను తిరిగి పొందడానికి తిరిగి ప్రాసెస్ చేయవచ్చు.[41]

సల్ఫైడ్లు కాకుండా, మరొక ఖనిజ కుటుంబం ఆక్సైడ్లు. ప్రపంచ రాగి సరఫరాలో సుమారు 15% ఈ ఆక్సైడ్ల నుండి వస్తుంది. ఆక్సైడ్ల కోసం బెనిఫిషియేషన్ ప్రక్రియలో సల్ఫ్యూరిక్ యాసిడ్ ద్రావణాలతో వెలికితీత మరియు విద్యుద్విశ్లేషణ ఉంటాయి. "సాంద్రీకృత" సల్ఫైడ్ మరియు ఆక్సైడ్ ఖనిజాల కోసం పైన పేర్కొన్న పద్ధతికి సమాంతరంగా, మైన్ టైలింగ్స్ మరియు కుప్పల నుండి రాగిని తిరిగి పొందుతారు. సల్ఫ్యూరిక్ యాసిడ్, అమ్మోనియా, ఫెర్రిక్ క్లోరైడ్‌తో లీచింగ్‌తో సహా వివిధ పద్ధతులను ఉపయోగిస్తారు. జీవసంబంధమైన పద్ధతులను కూడా ఉపయోగిస్తారు.[40][42]

రాగికి సంభావ్య వనరు పాలీమెటాలిక్ నోడ్యూల్స్, ఇవి 1.3% అంచనా గాఢతను కలిగి ఉంటాయి.[43][44]

  1. ccc

రీసైక్లింగ్

ఇంటర్నేషనల్ రిసోర్స్ ప్యానెల్ యొక్క మెటల్ స్టాక్స్ ఇన్ సొసైటీ రిపోర్ట్ ప్రకారం, సమాజంలో ఉపయోగంలో ఉన్న ప్రపంచ తలసరి రాగి నిల్వ 35–55 కిలోలు. ఇందులో ఎక్కువ భాగం తక్కువ అభివృద్ధి చెందిన దేశాల (30–40 కిలోలు) కంటే అభివృద్ధి చెందిన దేశాలలో (తలసరి 140–300 కిలోలు) ఉంది. 2001లో, ఒక సాధారణ ఆటోమొబైల్ 20–30 కిలోల రాగిని కలిగి ఉంది.[40] 2014 నాటికి, ఇంటర్నల్ కంబషన్ ఇంజిన్ వాహనాల రాగి మరియు రాగి మిశ్రమ లోహాల కంటెంట్ 16.8 కిలోలకు తగ్గింది, కానీ 2023 నాటికి మళ్ళీ 24.5 కిలోలకు పెరిగింది.[45] అదే సమయంలో, ఒక బ్యాటరీ ఎలక్ట్రిక్ వాహనం ఇప్పటికే సుమారు 91 కిలోల రాగి మరియు రాగి మిశ్రమ లోహాలను కలిగి ఉంది.[46]

అల్యూమినియం మాదిరిగానే, రాగిని కూడా ముడి స్థితి నుండి మరియు తయారీ ఉత్పత్తుల నుండి నాణ్యత తగ్గకుండా రీసైకిల్ చేయవచ్చు.[47] ఇప్పటివరకు వెలికితీసిన మొత్తం రాగిలో సుమారు 80% నేటికీ వాడుకలో ఉందని అంచనా.[48] పరిమాణం పరంగా, ఇనుము మరియు అల్యూమినియం తర్వాత అత్యధికంగా రీసైకిల్ చేయబడే మూడవ లోహం రాగి.[49] 2023 నాటికి, రీసైకిల్ చేసిన రాగి ప్రపంచ డిమాండ్‌లో సుమారు మూడవ వంతు (35%) సరఫరా చేస్తోంది.[50]

రాగిని రీసైకిల్ చేసే ప్రక్రియ దాదాపు రాగిని వెలికితీసే ప్రక్రియలాగే ఉంటుంది, కానీ ఇందులో తక్కువ దశలు ఉంటాయి. అధిక స్వచ్ఛత కలిగిన రాగి స్క్రాప్‌ను ఫర్నేస్ (కొలిమి)లో కరిగించి, ఆపై రిడక్షన్ చేసి బిల్లెట్లు మరియు ఇంగోట్లుగా పోస్తారు.[51] తక్కువ స్వచ్ఛత కలిగిన స్క్రాప్‌ను కరిగించి 'బ్లాక్ కాపర్' (70–90% స్వచ్ఛత, ఇనుము, జింక్, టిన్ మరియు నికెల్ వంటి మలినాలతో కూడినది) తయారు చేస్తారు. ఆ తర్వాత కన్వర్టర్‌లో మలినాలను ఆక్సీకరణం చేయడం ద్వారా బ్లిస్టర్ కాపర్ (96–98% స్వచ్ఛత) పొందుతారు, దీనిని మునుపటిలాగే శుద్ధి చేస్తారు.[52]

పర్యావరణ ప్రభావాలు

రాగి మైనింగ్ శక్తి వినియోగంతో కూడుకున్నది.[53][54] దీని వెలికితీత ప్రక్రియలో గణనీయమైన వ్యర్థాలు ఉత్పత్తి అవుతాయి, ఇందులో విషపూరితమైన ధూళి మరియు రాగిని శుద్ధి చేసే ప్రాంతాల సమీపంలో భారీ లోహ కాలుష్యం ఉంటాయి.[55] చాలా రాగి ఖనిజాలు సల్ఫైడ్లుగా ఉంటాయి కాబట్టి, స్మెల్టింగ్ (ద్రవీకరణ) అవసరం. స్మెల్టింగ్ ప్రక్రియలో సల్ఫర్ డయాక్సైడ్ విడుదలవుతుంది, ఇది వాతావరణంలో సల్ఫ్యూరిక్ యాసిడ్కు పూర్వగామిగా ఉంటుంది (దీనిని సేకరించకపోతే).[40] సుమారు 15% రాగి తక్కువ గ్రేడ్ (తక్కువ సాంద్రత కలిగిన) ఖనిజాల నుండి వస్తుంది. దీనిని హైడ్రోమెటలర్జీ ద్వారా ప్రాసెస్ చేస్తారు, దీనికి ఆమ్ల ఎక్స్‌ట్రాక్టెంట్లు అవసరం, ఇవి రాగిని ఎలక్ట్రోలైటిక్ పద్ధతిలో వేరు చేసిన తర్వాత వ్యర్థాలలో మిగిలిపోతాయి.[40]

మిశ్రమ లోహాలు (Alloys)

[56][57] ఇవి కూడా చూడండి: List of copper alloys అనేక రాగి మిశ్రమ లోహాలు రూపొందించబడ్డాయి, వీటిలో చాలా వరకు ముఖ్యమైన ఉపయోగాలు ఉన్నాయి. ఇత్తడి అనేది రాగి మరియు జింక్ల మిశ్రమం. కంచు సాధారణంగా రాగి–టిన్ మిశ్రమాలను సూచిస్తుంది, కానీ ఇది అల్యూమినియం బ్రాంజ్ వంటి ఏదైనా రాగి మిశ్రమాన్ని సూచించవచ్చు. శతాబ్దాలుగా గంటల తయారీకి అదనపు లోహాలతో కూడిన రాగి-టిన్ బ్రాంజ్‌లను ఉపయోగిస్తున్నారు; మిశ్రమం యొక్క కూర్పు నేరుగా గంట యొక్క ధ్వని మరియు యాంత్రిక లక్షణాలను ప్రభావితం చేస్తుంది.[58] ఆభరణాల పరిశ్రమలో ఉపయోగించే వెండి మరియు క్యారెట్ బంగారు సోల్డర్‌లలో రాగి ఒక ముఖ్యమైన అంశం, ఇది ఫలిత మిశ్రమ లోహాల రంగు, కాఠిన్యం మరియు ద్రవీభవన స్థానాన్ని మారుస్తుంది.[59] కొన్ని సీసం లేని సోల్డర్‌లు టిన్ మరియు తక్కువ పరిమాణంలో రాగి మరియు ఇతర లోహాలతో తయారవుతాయి.[60]

రాగి మరియు నికెల్ మిశ్రమాన్ని క్యుప్రోనికెల్ అంటారు, దీనిని తక్కువ విలువ కలిగిన నాణేలలో, తరచుగా బయటి పొరగా ఉపయోగిస్తారు. అమెరికన్ ఐదు సెంట్ల నాణెం (ప్రస్తుతం 'నికెల్' అని పిలుస్తారు) 75% రాగి మరియు 25% నికెల్‌తో కూడిన సజాతీయ మిశ్రమం. 20వ శతాబ్దం ద్వితీయార్థంలో అనేక దేశాలు క్యుప్రోనికెల్‌ను విస్తృతంగా స్వీకరించడానికి ముందు,[61] రాగి మరియు వెండి మిశ్రమాలను కూడా ఉపయోగించేవారు. అమెరికా 1965 వరకు 90% వెండి మరియు 10% రాగి మిశ్రమాన్ని ఉపయోగించింది, ఆ తర్వాత హాఫ్ డాలర్ మినహా అన్ని నాణేల నుండి వెండిని తొలగించారు—వీటిని 1965 మరియు 1970 మధ్య 40% వెండి మరియు 60% రాగి మిశ్రమంగా మార్చారు.[62] 90% రాగి మరియు 10% నికెల్ మిశ్రమం, తుప్పు పట్టకుండా ఉండే అద్భుతమైన సామర్థ్యం కలిగి ఉంటుంది, దీనిని సముద్రపు నీటికి గురయ్యే వివిధ వస్తువుల కోసం ఉపయోగిస్తారు, అయితే ఇది కలుషితమైన నౌకాశ్రయాలు మరియు నదీ ముఖద్వారాలలో ఉండే సల్ఫైడ్లకు లోనవుతుంది.[63] రాగి మరియు అల్యూమినియం (సుమారు 7%) మిశ్రమాలు బంగారు రంగులో ఉండి అలంకరణలలో ఉపయోగిస్తారు.[19] షాకుడో అనేది రాగి మరియు తక్కువ శాతం బంగారం (సాధారణంగా 4–10%) కలిగిన జపనీస్ అలంకార మిశ్రమం, దీనిని పాటినేషన్ ప్రక్రియ ద్వారా ముదురు నీలం లేదా నలుపు రంగులోకి మార్చవచ్చు.[64]

సమ్మేళనాలు (Compounds)

ప్రధాన వ్యాసం: Copper compounds

రాగి అనేక రకాల సమ్మేళనాలను ఏర్పరుస్తుంది, సాధారణంగా +1 మరియు +2 ఆక్సీకరణ స్థితులలో ఉంటాయి, వీటిని వరుసగా 'క్యుప్రస్' మరియు 'క్యుప్రిక్' అని పిలుస్తారు.[65] రాగి సమ్మేళనాలు అనేక రసాయన మరియు జీవ ప్రక్రియలను ప్రోత్సహిస్తాయి లేదా ఉత్ప్రేరకపరుస్తాయి.[66]

ద్విసమ్మేళనాలు (Binary compounds)

ఇతర మూలకాల మాదిరిగానే, రాగి యొక్క సరళమైన సమ్మేళనాలు ద్విసమ్మేళనాలు, అంటే కేవలం రెండు మూలకాలను మాత్రమే కలిగి ఉంటాయి. వీటిలో ప్రధానమైనవి ఆక్సైడ్లు, సల్ఫైడ్లు మరియు హాలైడ్లు. క్యుప్రస్ మరియు క్యుప్రిక్ ఆక్సైడ్లు రెండూ ఉన్నాయి. అనేక రాగి సల్ఫైడ్లు ఉన్నాయి,[67] ఇవి ప్రధానంగా ఖనిజాలుగా ఆసక్తిని కలిగిస్తాయి. స్టోయికియోమెట్రిక్ పరంగా సరళమైన ఉదాహరణలు రాగి(I) సల్ఫైడ్ (Cu2S) మరియు రాగి మోనోసల్ఫైడ్ (CuS).

క్యుప్రస్ క్లోరైడ్, బ్రోమైడ్, మరియు అయోడైడ్లు ఉన్నాయి, కానీ రాగి(I) ఫ్లోరైడ్ ఇంకా అస్పష్టంగానే ఉంది. క్యుప్రిక్ ఫ్లోరైడ్, క్లోరైడ్, మరియు బ్రోమైడ్లు కూడా బాగా వర్ణించబడ్డాయి. రాగి(II) అయోడైడ్‌ను తయారు చేసే ప్రయత్నాలు కేవలం రాగి(I) అయోడైడ్ మరియు అయోడిన్‌ను మాత్రమే ఇస్తాయి.[65]

2 Cu2+ + 4 I− → 2 CuI + I2

కోఆర్డినేషన్ కెమిస్ట్రీ

రాగి లిగాండ్‌లతో కోఆర్డినేషన్ కాంప్లెక్స్‌లను ఏర్పరుస్తుంది. జల ద్రావణంలో, రాగి(II) 2+గా ఉంటుంది. ఈ కాంప్లెక్స్ ఏదైనా ట్రాన్సిషన్ మెటల్ ఆక్వో కాంప్లెక్స్ కంటే వేగవంతమైన నీటి మార్పిడి రేటును (నీటి లిగాండ్‌లు అటాచ్ అవ్వడం మరియు విడిపోవడం) కలిగి ఉంటుంది. జల సోడియం హైడ్రాక్సైడ్ను కలిపినప్పుడు లేత నీలం రంగు ఘన రాగి(II) హైడ్రాక్సైడ్ అవక్షేపంగా ఏర్పడుతుంది.[68] సరళీకృత సమీకరణం:

Cu2+ + 2 OH− → Cu(OH)2

జల అమ్మోనియా కూడా అదే అవక్షేపాన్ని ఇస్తుంది. అదనపు అమ్మోనియాను కలిపినప్పుడు, అవక్షేపం కరిగి, టెట్రాఅమైన్‌రాగి(II) ఏర్పడుతుంది:

2 + 4 NH3 → 2+ + 2 H2O + 2 OH−

అనేక ఇతర ఆక్సిఅయాన్లు కాంప్లెక్స్‌లను ఏర్పరుస్తాయి; వీటిలో రాగి(II) ఎసిటేట్, రాగి(II) నైట్రేట్, మరియు రాగి(II) కార్బోనేట్ ఉన్నాయి. రాగి(II) సల్ఫేట్ నీలం రంగు స్పటికాకార పెంటాహైడ్రేట్‌ను ఏర్పరుస్తుంది, ఇది ప్రయోగశాలలో అత్యంత సుపరిచితమైన రాగి సమ్మేళనం. దీనిని బోర్డో మిశ్రమం అనే శిలీంద్రనాశినిలో ఉపయోగిస్తారు.[69]

ఒకటి కంటే ఎక్కువ ఆల్కహాల్ ఫంక్షనల్ గ్రూపులను కలిగి ఉన్న పాలియోల్స్, సాధారణంగా క్యుప్రిక్ లవణాలతో చర్య జరుపుతాయి. ఉదాహరణకు, రిడ్యూసింగ్ షుగర్లను పరీక్షించడానికి రాగి లవణాలను ఉపయోగిస్తారు. ప్రత్యేకించి, బెనెడిక్ట్ రియేజెంట్ మరియు ఫెహ్లింగ్ ద్రావణాన్ని ఉపయోగించినప్పుడు, చక్కెర ఉనికిని నీలం రంగు Cu(II) నుండి ఎర్రటి రాగి(I) ఆక్సైడ్‌కు రంగు మారడం ద్వారా సూచిస్తారు.[70] స్వీట్జర్ రియేజెంట్ మరియు ఇథిలీన్ డైఅమైన్ మరియు ఇతర అమైన్‌లతో సంబంధం ఉన్న కాంప్లెక్స్‌లు సెల్యులోజ్‌ను కరిగిస్తాయి.[71] అమినో ఆమ్లాలు రాగి(II)తో చాలా స్థిరమైన కీలేట్ కాంప్లెక్స్‌లను ఏర్పరుస్తాయి.[72]

ఆర్గానోకాపర్ కెమిస్ట్రీ

ప్రధాన వ్యాసం: Organocopper compound కార్బన్-రాగి బంధాన్ని కలిగి ఉన్న సమ్మేళనాలను ఆర్గానోకాపర్ సమ్మేళనాలు అంటారు. ఇవి ఆక్సిజన్‌తో చాలా చురుకుగా చర్య జరిపి రాగి(I) ఆక్సైడ్‌ను ఏర్పరుస్తాయి మరియు రసాయన శాస్త్రంలో అనేక ఉపయోగాలు కలిగి ఉన్నాయి. వీటిని రాగి(I) సమ్మేళనాలను గ్రిగ్నార్డ్ రియేజెంట్లు, టెర్మినల్ ఆల్కైన్లు లేదా ఆర్గానోలిథియం రియేజెంట్లతో చికిత్స చేయడం ద్వారా సంశ్లేషణ చేస్తారు;[73] ప్రత్యేకించి, చివరిగా వివరించిన చర్య గిల్మన్ రియేజెంట్‌ను ఉత్పత్తి చేస్తుంది. ఇవి ఆల్కైల్ హాలైడ్లతో ప్రతిక్షేపణ చెంది కప్లింగ్ ఉత్పత్తులను ఏర్పరుస్తాయి; అందువల్ల, ఇవి ఆర్గానిక్ సంశ్లేషణ రంగంలో ముఖ్యమైనవి. రాగి(I) ఎసిటైలైడ్ షాక్-సెన్సిటివ్ (అతి సున్నితమైనది) కానీ ఇది కాడియోట్-చోడ్కివిచ్ కప్లింగ్[74] మరియు సోనోగాషిరా కప్లింగ్ వంటి చర్యలలో ఒక మధ్యంతర పదార్థం.[75] కాన్జుగేట్ ఎడిషన్ నుండి ఎనోన్‌లు[76] మరియు ఆల్కైన్ల కార్బోమెటలేషన్[77] కూడా ఆర్గానోకాపర్ సమ్మేళనాలతో సాధించవచ్చు. రాగి(I) ఆల్కీన్లు మరియు కార్బన్ మోనాక్సైడ్‌తో బలహీనమైన కాంప్లెక్స్‌లను ఏర్పరుస్తుంది, ముఖ్యంగా అమైన్ లిగాండ్‌ల సమక్షంలో.[78]

రాగి(III) మరియు రాగి(IV)

రాగి(III) ఎక్కువగా ఆక్సైడ్లలో కనిపిస్తుంది. ఒక సరళమైన ఉదాహరణ పొటాషియం క్యుప్రేట్, KCuO2, ఇది నీలం-నలుపు రంగు ఘనపదార్థం.[79] అత్యంత విస్తృతంగా అధ్యయనం చేయబడిన రాగి(III) సమ్మేళనాలు క్యుప్రేట్ సూపర్ కండక్టర్లు. ఇట్రియం బేరియం కాపర్ ఆక్సైడ్ (YBa2Cu3O7) Cu(II) మరియు Cu(III) కేంద్రాలను కలిగి ఉంటుంది. ఆక్సైడ్ లాగానే, ఫ్లోరైడ్ అనేది అత్యంత క్షార అయాన్[80] మరియు ఇది అధిక ఆక్సీకరణ స్థితులలో లోహ అయాన్లను స్థిరీకరించడానికి ప్రసిద్ధి చెందింది. రాగి(III) మరియు రాగి(IV) ఫ్లోరైడ్లు రెండూ ఉన్నాయి, అవి వరుసగా K3CuF6 మరియు Cs2CuF6.[65]

కొన్ని రాగి ప్రోటీన్లు ఆక్సో కాంప్లెక్స్‌లను ఏర్పరుస్తాయి, ఇవి విస్తృతంగా అధ్యయనం చేయబడిన సింథటిక్ అనలాగ్ వ్యవస్థలలో రాగి(III)ని కలిగి ఉంటాయి.[81][82] టెట్రాపెప్టైడ్లతో, ఊదా రంగు రాగి(III) కాంప్లెక్స్‌లు డీప్రోటోనేటెడ్ అమైడ్ లిగాండ్‌ల ద్వారా స్థిరీకరించబడతాయి.[83]

రాగి(III) కాంప్లెక్స్‌లు ఆర్గానోకాపర్ సమ్మేళనాల చర్యలలో మధ్యంతర పదార్థాలుగా కూడా కనిపిస్తాయి, ఉదాహరణకు ఖరాష్-సోస్నోవ్స్కీ చర్యలో.[84][85]

జీవసంబంధ పాత్ర

ప్రధాన వ్యాసం: Copper in biology

బయోకెమిస్ట్రీ

రాగి యొక్క జీవసంబంధ పాత్ర భూమి వాతావరణంలో ఆక్సిజన్ ఆవిర్భావంతో ప్రారంభమైంది.[86] రాగి ప్రోటీన్లు జీవసంబంధ ఎలక్ట్రాన్ రవాణా మరియు ఆక్సిజన్ రవాణాలో విభిన్న పాత్రలను కలిగి ఉంటాయి, ఈ ప్రక్రియలు Cu(I) మరియు Cu(II) ల సులభమైన పరస్పర మార్పిడిని ఉపయోగించుకుంటాయి.[87] అన్ని యూకారియోట్ల వాయు శ్వాసక్రియలో రాగి అవసరం. మైటోకాండ్రియాలో, ఇది సైటోక్రోమ్ సి ఆక్సిడేస్లో కనిపిస్తుంది, ఇది ఆక్సిడేటివ్ ఫాస్ఫోరైలేషన్లో చివరి ప్రోటీన్, ఇది ATPలో శక్తిని నిల్వ చేస్తుంది. ఆక్సిజన్‌కు ఎలక్ట్రాన్ బదిలీ సమయంలో రాగి పరమాణువులు క్రమంగా తగ్గించబడతాయి మరియు ఆక్సీకరణం చెందుతాయి.[88] రాగి అనేక సూపర్ ఆక్సైడ్ డిస్ముటేస్లలో కూడా కనిపిస్తుంది, ఇవి సూపర్ ఆక్సైడ్ల వియోగం చెందేలా ఉత్ప్రేరకపరుస్తాయి (దీనిని ఆక్సిజన్ మరియు హైడ్రోజన్ పెరాక్సైడ్గా మార్చడం ద్వారా):

  • Cu2+-SOD + O2− → Cu+-SOD + O2 (రాగి తగ్గింపు; సూపర్ ఆక్సైడ్ ఆక్సీకరణం)
  • Cu+-SOD + O2− + 2H+ → Cu2+-SOD + H2O2 (రాగి ఆక్సీకరణం; సూపర్ ఆక్సైడ్ తగ్గింపు)

హెమోసైనిన్ ప్రోటీన్ చాలా మొలస్క్లు మరియు హార్స్‌షూ క్రాబ్ (లిములస్ పాలిఫెమస్) వంటి కొన్ని ఆర్థ్రోపోడ్లలో ఆక్సిజన్ వాహకం.[89] హెమోసైనిన్ నీలం రంగులో ఉండటం వల్ల, ఈ జీవులకు ఇనుము ఆధారిత హీమోగ్లోబిన్ ఉన్న ఎర్రటి రక్తం కాకుండా నీలం రంగు రక్తం ఉంటుంది. హెమోసైనిన్‌కు నిర్మాణపరంగా సంబంధం ఉన్నవి లాకేస్లు మరియు టైరోసినేస్లు. ఆక్సిజన్‌ను తిరిగి బంధించడానికి బదులుగా, ఈ ప్రోటీన్లు సబ్‌స్ట్రేట్‌లను హైడ్రాక్సిలేట్ చేస్తాయి, ఇది లాక్కర్ల తయారీలో వాటి పాత్ర ద్వారా వివరించబడింది.[90]

అనేక రాగి ప్రోటీన్లు, నీలి రాగి ప్రోటీన్లు వంటివి, సబ్‌స్ట్రేట్‌లతో నేరుగా సంకర్షణ చెందవు; అందువల్ల అవి ఎంజైమ్‌లు కావు. ఈ ప్రోటీన్లు ఎలక్ట్రాన్ బదిలీ అనే ప్రక్రియ ద్వారా ఎలక్ట్రాన్లను ప్రసారం చేస్తాయి.[90] నైట్రస్-ఆక్సైడ్ రిడక్టేస్లో ఒక ప్రత్యేకమైన టెట్రానూక్లియర్ రాగి కేంద్రం కనుగొనబడింది.[91]

రాగి స్థాయిలు ప్రోకారియోటిక్ మరియు యూకారియోటిక్ కణాలలో క్లిష్టమైన శారీరక అవసరాలను సమతుల్యం చేయడానికి కానీ విషపూరితం కాకుండా ఉండటానికి దగ్గరగా నియంత్రించబడతాయి.

పోషణ

రాగి మొక్కలు మరియు జంతువులలో ఒక ముఖ్యమైన ట్రేస్ ఎలిమెంట్, కానీ అన్ని సూక్ష్మజీవులలో కాదు. మానవ శరీరంలో శరీర ద్రవ్యరాశికి కిలోగ్రాముకు సుమారు 1.4 నుండి 2.1 mg స్థాయిలో రాగి ఉంటుంది.[92]

శోషణ మరియు నియంత్రణ

రాగి ప్రేగులలో శోషించబడుతుంది, ఆపై ఆల్బుమిన్కు బంధించబడి కాలేయానికి రవాణా చేయబడుతుంది.[93] కాలేయంలో ప్రాసెస్ చేయబడిన తర్వాత, రాగి రెండవ దశలో ఇతర కణజాలాలకు పంపిణీ చేయబడుతుంది, ఇందులో సెరులోప్లాస్మిన్ అనే ప్రోటీన్ పాల్గొంటుంది, ఇది రక్తంలోని రాగిలో ఎక్కువ భాగాన్ని మోసుకెళ్తుంది. సెరులోప్లాస్మిన్ పాలలో విసర్జించబడే రాగిని కూడా మోసుకెళ్తుంది, మరియు ఇది రాగి వనరుగా చాలా బాగా శోషించబడుతుంది.[94] శరీరంలోని రాగి సాధారణంగా ఎంటెరోహెపాటిక్ సర్క్యులేషన్ (రోజుకు సుమారు 5 mg, ఆహారంలో శోషించబడి శరీరం నుండి విసర్జించబడే రోజుకు సుమారు 1 mg తో పోలిస్తే) గుండా వెళుతుంది, మరియు అవసరమైతే శరీరం కొంత అదనపు రాగిని పిత్తం ద్వారా విసర్జించగలదు, ఇది కాలేయం నుండి కొంత రాగిని బయటకు తీసుకువెళుతుంది, ఇది తర్వాత ప్రేగుల ద్వారా తిరిగి శోషించబడదు.[95][96]

రాగి స్థాయిలు మరియు రవాణా కఠినంగా నియంత్రించబడే ప్రక్రియలు. కనీసం రెండు రాగి-నిర్దిష్ట చాపెరోన్‌లు వేరు చేయబడ్డాయి.[97]

ఆహార సిఫార్సులు

U.S. Institute of Medicine 2001లో రాగి కోసం అంచనా వేయబడిన సగటు అవసరాలను (EARs) మరియు సిఫార్సు చేయబడిన ఆహార భత్యాలను (RDAs) నవీకరించింది. EARలు మరియు RDAలను స్థాపించడానికి తగినంత సమాచారం లేకపోతే, దానికి బదులుగా Adequate Intake (AI) అని పిలువబడే అంచనా ఉపయోగించబడుతుంది. రాగి కోసం AIలు: 0–6 నెలల వయస్సు గల పురుషులు మరియు మహిళలకు 200 μg రాగి, మరియు 7–12 నెలల వయస్సు గల పురుషులు మరియు మహిళలకు 220 μg రాగి. రెండు లింగాలకు, రాగి కోసం RDAలు: 1–3 సంవత్సరాల వయస్సు వారికి 340 μg రాగి, 4–8 సంవత్సరాల వయస్సు వారికి 440 μg రాగి, 9–13 సంవత్సరాల వయస్సు వారికి 700 μg రాగి, 14–18 సంవత్సరాల వయస్సు వారికి 890 μg రాగి మరియు 19 సంవత్సరాలు మరియు అంతకంటే ఎక్కువ వయస్సు వారికి 900 μg రాగి. గర్భధారణ కోసం, 1,000 μg. చనుబాలివ్వడం కోసం, 1,300 μg.[98] భద్రత విషయానికొస్తే, సాక్ష్యం సరిపడా ఉన్నప్పుడు ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మెడిసిన్ విటమిన్లు మరియు ఖనిజాల కోసం tolerable upper intake levelలను (ULs) కూడా నిర్ణయిస్తుంది. రాగి విషయంలో, UL 10 mg/రోజుగా నిర్ణయించబడింది. సమిష్టిగా EARలు, RDAలు, AIలు మరియు ULలను Dietary Reference Intakeలు అని పిలుస్తారు.[99]

European Food Safety Authority (EFSA) సమాచార సమితిని డైటరీ రిఫరెన్స్ వాల్యూస్‌గా సూచిస్తుంది, RDAకి బదులుగా పాపులేషన్ రిఫరెన్స్ ఇన్‌టేక్ (PRI) మరియు EARకి బదులుగా సగటు అవసరంతో. AI మరియు UL అమెరికాలో ఉన్నట్లే నిర్వచించబడ్డాయి. 18 మరియు అంతకంటే ఎక్కువ వయస్సు ఉన్న మహిళలు మరియు పురుషుల కోసం, AIలు వరుసగా 1.3 మరియు 1.6 mg/రోజుగా నిర్ణయించబడ్డాయి. గర్భధారణ మరియు చనుబాలివ్వడం కోసం AIలు 1.5 mg/రోజు. 1–17 సంవత్సరాల వయస్సు గల పిల్లల కోసం, AIలు వయస్సుతో పాటు 0.7 నుండి 1.3 mg/రోజుకు పెరుగుతాయి. ఈ AIలు U.S. RDAల కంటే ఎక్కువగా ఉన్నాయి.[100] యూరోపియన్ ఫుడ్ సేఫ్టీ అథారిటీ అదే భద్రతా ప్రశ్నను సమీక్షించింది మరియు దాని ULని 5 mg/రోజుగా నిర్ణయించింది, ఇది U.S. విలువలో సగం.[101]

U.S. ఆహారం మరియు డైటరీ సప్లిమెంట్ లేబులింగ్ ప్రయోజనాల కోసం, ఒక సర్వింగ్‌లోని మొత్తాన్ని డైలీ వాల్యూ (%DV) శాతంగా వ్యక్తపరుస్తారు. 2019లో, RDAతో ఒప్పందానికి రావడానికి డైలీ వాల్యూలో 100%ని 0.9 mgకి సవరించారు.[102][103]

లోపం

ప్రధాన వ్యాసం: Copper deficiency ఇనుము శోషణను సులభతరం చేయడంలో దాని పాత్ర కారణంగా, రాగి లోపం అనీమియా వంటి లక్షణాలు, న్యూట్రోపెనియా, ఎముకల అసాధారణతలు, హైపోపిగ్మెంటేషన్, బలహీనమైన పెరుగుదల, ఇన్ఫెక్షన్ల సంభవం పెరగడం, ఆస్టియోపోరోసిస్, హైపర్ థైరాయిడిజం మరియు గ్లూకోజ్ మరియు కొలెస్ట్రాల్ జీవక్రియలో అసాధారణతలను ఉత్పత్తి చేయవచ్చు.[104] దీనికి విరుద్ధంగా, విల్సన్ వ్యాధి అనేది శరీర కణజాలాలలో రాగి పేరుకుపోవడానికి కారణమయ్యే జన్యుపరమైన వ్యాధి.[105]

యూరోపియన్ కుందేళ్ల ఆరోగ్యకరమైన పెరుగుదల కోసం కనీస ఆహార విలువ ఆహారంలో కనీసం 3 ppm అని నివేదించబడింది.[106] అయితే, కుందేళ్ల ఆహారంలో రాగి యొక్క అధిక సాంద్రతలు (100 ppm, 200 ppm, లేదా 500 ppm) ఫీడ్ మార్పిడి సామర్థ్యం, పెరుగుదల రేట్లు మరియు కార్కాస్ డ్రెస్సింగ్ శాతాలను అనుకూలంగా ప్రభావితం చేయవచ్చు.[107]

తీవ్రమైన లోపాన్ని తక్కువ ప్లాస్మా లేదా సీరమ్ రాగి స్థాయిలు, తక్కువ సెరులోప్లాస్మిన్ మరియు తక్కువ ఎర్ర రక్త కణాల సూపర్ ఆక్సైడ్ డిస్ముటేస్ స్థాయిలను పరీక్షించడం ద్వారా కనుగొనవచ్చు; ఇవి స్వల్ప రాగి స్థితికి సున్నితంగా ఉండవు. "ల్యూకోసైట్లు మరియు ప్లేట్‌లెట్ల సైటోక్రోమ్ సి ఆక్సిడేస్ యాక్టివిటీ" లోపానికి మరొక కారకంగా పేర్కొనబడింది, కానీ ఫలితాలు ప్రతిరూపణ ద్వారా నిర్ధారించబడలేదు.[108]

విషపూరితం

ప్రధాన వ్యాసం: Copper toxicity శోషణ మరియు విసర్జనను నియంత్రించే రవాణా వ్యవస్థల కారణంగా మానవులలో దీర్ఘకాలిక రాగి విషపూరితం సాధారణంగా సంభవించదు. 5 mg/రోజు స్థాయిలో రాగి నిలుపుదల జరగదని భావిస్తున్నారు.[109]

శరీరంలో రాగి స్థాయి నియంత్రణ మరియు అనేక నాడీ సంబంధిత వ్యాధులు, ముఖ్యంగా అల్జీమర్స్ వ్యాధి మధ్య సంబంధాన్ని పరిశోధనలు చూపించాయి. ఈ అధ్యయనాలు సమస్య ఎక్స్‌పోజర్ టాక్సిసిటీ కంటే అంతర్గత నియంత్రణ యంత్రాంగం యొక్క వయస్సు సంబంధిత విచ్ఛిన్నమని సూచిస్తున్నాయి.[110]

ఆత్మహత్య ప్రయత్నాలలో వివిధ రాగి లవణాల గ్రాముల పరిమాణాలను తీసుకున్నారు మరియు మానవులలో తీవ్రమైన రాగి విషపూరితాన్ని ఉత్పత్తి చేశారు, దీని ఫలితంగా కోలుకోలేని కాలేయ వైఫల్యం సంభవించింది.[111] రాగి రవాణా ప్రోటీన్లలో ఆటోసోమల్ రిసెసివ్ మ్యుటేషన్లు కూడా నియంత్రణ వైఫల్యానికి కారణమవుతాయి, ఇది రాగి పేరుకుపోవడం, కాలేయ సిర్రోసిస్ మరియు మానసిక లక్షణాలతో విల్సన్ వ్యాధికి దారితీస్తుంది.[111]

బయోలీచింగ్

పారిశ్రామిక స్థాయి బయోలీచింగ్ వ్యవస్థలలో రాగిని సంగ్రహించడానికి బ్యాక్టీరియా ఉపయోగించబడింది. సూక్ష్మజీవుల ద్రావణాలు కరిగించని రాగి సల్ఫైడ్‌లను కరిగే రాగి సల్ఫేట్‌లుగా మారుస్తూ చూర్ణం చేసిన ఖనిజం ద్వారా ప్రవహిస్తాయి; ఎలక్ట్రోవిన్నింగ్ ఫలితంగా వచ్చే ద్రావణం నుండి అధిక స్వచ్ఛత కలిగిన రాగిని సంగ్రహిస్తుంది.[112]

మానవ ఎక్స్‌పోజర్

USలో, Occupational Safety and Health Administration (OSHA) కార్యాలయంలో రాగి ధూళి కోసం permissible exposure limit (PEL)ని టైమ్-వెయిటెడ్ యావరేజ్ (TWA)గా 1 mg/m³ మరియు రాగి పొగలకు 0.1 mg/m³గా నిర్ణయించింది.[113] National Institute for Occupational Safety and Health (NIOSH) 1 mg/m³, టైమ్-వెయిటెడ్ యావరేజ్ యొక్క recommended exposure limit (REL)ని నిర్ణయించింది. IDLH (జీవితానికి మరియు ఆరోగ్యానికి తక్షణ ప్రమాదకరం) విలువ 100 mg/m³.[114] రాగి పొగాకు పొగలో ఒక భాగం.[115][116]

చరిత్ర

ప్రాగైతిహాసిక

రాగి యుగం

ప్రధాన వ్యాసం: Copper Age

రాగి సహజంగా నేటివ్ మెటాలిక్ కాపర్గా లభిస్తుంది మరియు రికార్డులో ఉన్న పురాతన నాగరికతలలో కొన్నింటికి తెలుసు. నేటివ్ కాపర్ వాడకం చరిత్ర మధ్యప్రాచ్యంలో 9000 BC నాటిది;[117] ఉత్తర ఇరాక్‌లో 8700 BC నాటి ఒక నేటివ్ కాపర్ లాకెట్ కనుగొనబడింది.[118] బంగారం మరియు నేటివ్ ఉల్కాపాత ఇనుము మాత్రమే రాగి మరియు హాట్ మెటలర్జీ కంటే ముందు మానవులు ఉపయోగించిన లోహాలని ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి.[119] రాగి మెటలర్జీ చరిత్ర ఈ క్రమాన్ని అనుసరిస్తుందని భావిస్తున్నారు: మొదట నేటివ్ కాపర్ యొక్క కోల్డ్ వర్కింగ్, తర్వాత అనీలింగ్, తర్వాత స్మెల్టింగ్, మరియు చివరగా కాస్టింగ్.

యురేషియాలో హాట్ మెటలర్జీకి సంబంధించిన పురాతన పురావస్తు మద్దతు బాల్కన్ మరియు కార్పాతియన్ పర్వతాలలో కనుగొనబడింది, ఇది 6200 మరియు 5000 BC మధ్య కాలానికి చెందిన మెటల్ కాస్టింగ్ మరియు స్మెల్టింగ్ ద్వారా తయారు చేయబడిన రాగి వస్తువుల ద్వారా నిరూపించబడింది.[120][121][122][123] లాస్ట్-వాక్స్ కాస్ట్ రాగి యొక్క పురాతన ఉదాహరణ పాకిస్థాన్‌లోని మెహర్‌గఢ్లో కనుగొనబడిన ఒక తాయెత్తు, ఇది 4000 BC నాటిది.[124] సెంట్రల్ ఈస్టర్న్ ఆల్ప్స్లో కనుగొనబడిన 3300 నుండి 3200 BC నాటి పురుషుడు, Ötzi the Iceman, 99.7% స్వచ్ఛమైన రాగి గొడ్డలితో కనుగొనబడ్డాడు; అతని జుట్టులో అధిక స్థాయి ఆర్సెనిక్ రాగి స్మెల్టింగ్‌లో ప్రమేయాన్ని సూచిస్తుంది.[117] స్మెల్టింగ్ బహుశా 2800 BCకి ముందు చైనాలో, 600 AD ప్రాంతంలో మధ్య అమెరికాలో మరియు 9వ లేదా 10వ శతాబ్దం ADలో పశ్చిమ ఆఫ్రికాలో కనుగొనబడింది.[125] కార్బన్ డేటింగ్ 2280 మరియు 1890 BC మధ్య UKలోని చెషైర్లోని ఆల్డెర్లీ ఎడ్జ్ వద్ద రాగి మైనింగ్‌ను స్థాపించింది.[126] రాగితో అనుభవం ఇతర లోహాల అభివృద్ధికి సహాయపడింది; ప్రత్యేకించి రాగి స్మెల్టింగ్ బహుశా ఇనుము స్మెల్టింగ్ ఆవిష్కరణకు దారితీసింది.[117] మిచిగాన్ మరియు విస్కాన్సిన్‌లోని ఓల్డ్ కాపర్ కాంప్లెక్స్లో స్మెల్ట్ చేయని నేటివ్ కాపర్ ఉత్పత్తి 6500 మరియు 3000 BC మధ్య నాటిది.[127][128][129] విస్కాన్సిన్‌లో కనుగొనబడిన రాగి ఈటె మొన 6500 BC నాటిది.[127] ఉత్తర అమెరికాలోని గ్రేట్ లేక్స్ ప్రాంతం నుండి ఓల్డ్ కాపర్ కాంప్లెక్స్ యొక్క స్వదేశీ ప్రజలచే నేటివ్ కాపర్ వాడకం 7500 BC నాటిది.[127][130][131] ఉత్తర అమెరికాలోని గ్రేట్ లేక్స్ చుట్టూ ఉన్న స్వదేశీ ప్రజలు ఈ సమయంలో 99% స్వచ్ఛమైన నేటివ్ కాపర్ సిరలను కనుగొని ఉండవచ్చు, ఇది ప్రపంచంలోనే పురాతనమైన రాగి సంగ్రహణ ఉదాహరణలలో ఒకటిగా నిలిచింది.[132][133] మిచిగాన్‌లోని సరస్సుల నుండి వచ్చిన ప్రాచీన సీస కాలుష్యానికి సంబంధించిన ఆధారాలు ఆ ప్రాంతంలోని ప్రజలు 6000 BC రాగిని తవ్వడం ప్రారంభించారని సూచిస్తున్నాయి.[133][127] తర్వాతి ఆధారాలు ఉత్తర అమెరికాలోని ఓల్డ్ కాపర్ కాంప్లెక్స్‌లో ఉపయోగకరమైన రాగి వస్తువులు క్రమంగా వాడకం నుండి పడిపోయాయని మరియు అలంకార రాగి వస్తువుల ఉత్పత్తి పెరిగిందని సూచిస్తున్నాయి.[134]

కాంస్య యుగం

ప్రధాన వ్యాసం: Bronze Age

సిలికాన్, ఆర్సెనిక్ మరియు (అరుదుగా) టిన్ అధికంగా ఉండే ఖనిజాల నుండి తయారు చేయబడిన ఒక రకమైన రాగి, సహజ కాంస్యం, 5500 BC ప్రాంతంలో బాల్కన్లలో సాధారణ వినియోగంలోకి వచ్చింది.[135] కాంస్యం తయారు చేయడానికి రాగిని టిన్‌తో కలపడం రాగి స్మెల్టింగ్ కనుగొన్న సుమారు 4000 సంవత్సరాల తర్వాత మరియు "సహజ కాంస్యం" సాధారణ వినియోగంలోకి వచ్చిన సుమారు 2000 సంవత్సరాల తర్వాత మొదటిసారిగా ఆచరించబడింది.[136] వింకా సంస్కృతి నుండి కాంస్య కళాఖండాలు 4500 BC నాటివి.[137] సుమేరియన్ మరియు ఈజిప్షియన్ రాగి మరియు కాంస్య మిశ్రమ లోహాల కళాఖండాలు 3000 BC నాటివి.[138] ఈజిప్షియన్ బ్లూ, లేదా క్యూప్రోరివైట్ (కాల్షియం కాపర్ సిలికేట్), అనేది రాగిని కలిగి ఉన్న ఒక సింథటిక్ వర్ణద్రవ్యం మరియు ఇది 3250 BC ప్రాంతంలో ప్రాచీన ఈజిప్ట్‌లో ఉపయోగించడం ప్రారంభమైంది.[139] ఈజిప్షియన్ బ్లూ తయారీ ప్రక్రియ రోమన్లకు తెలుసు, కానీ నాల్గవ శతాబ్దం AD నాటికి వర్ణద్రవ్యం వాడకం నుండి పడిపోయింది మరియు దాని తయారీ ప్రక్రియకు సంబంధించిన రహస్యం కోల్పోయింది. రోమన్ విట్రువియస్ మొదటి శతాబ్దం BCలో నీలిరంగు వర్ణద్రవ్యం రాగి ఖనిజాలు లేదా కాంస్యం, సున్నం మరియు నాట్రాన్ వంటి ఫ్లక్స్ నుండి తయారు చేయబడిందని చెప్పారు, మరియు ఈ ప్రాథమిక వంటకం ఆధునిక కాలంలో నిర్ధారించబడింది.[140]

కాంస్య యుగం ఆగ్నేయ ఐరోపాలో సుమారు 3700–3300 BCలో, వాయువ్య ఐరోపాలో సుమారు 2500 BCలో ప్రారంభమైంది. ఇది ఇనుప యుగం ప్రారంభంతో ముగిసింది, సమీప ప్రాచ్యంలో 2000–1000 BC మరియు ఉత్తర ఐరోపాలో 600 BC. నియోలిథిక్ కాలం మరియు కాంస్య యుగం మధ్య పరివర్తనను గతంలో చాల్కోలిథిక్ కాలం (రాగి-రాయి) అని పిలిచేవారు, అప్పుడు రాగి పనిముట్లను రాతి పనిముట్లతో ఉపయోగించేవారు. ప్రపంచంలోని కొన్ని ప్రాంతాలలో, చాల్కోలిథిక్ మరియు నియోలిథిక్ రెండూ చివరలలో సమానంగా ఉండటం వల్ల ఈ పదం క్రమంగా ప్రాధాన్యతను కోల్పోయింది. రాగి మరియు జింక్ మిశ్రమ లోహమైన ఇత్తడి, చాలా ఇటీవలి మూలం. ఇది గ్రీకులకు తెలుసు, కానీ రోమన్ సామ్రాజ్యం సమయంలో కాంస్యానికి ముఖ్యమైన అనుబంధంగా మారింది.[138]

ప్రాచీన మరియు పోస్ట్-క్లాసికల్

గ్రీస్‌లో, రాగిని chalkos (χαλκός) అనే పేరుతో పిలిచేవారు. ఇది రోమన్లు, గ్రీకులు మరియు ఇతర ప్రాచీన ప్రజలకు ఒక ముఖ్యమైన వనరుగా ఉండేది. రోమన్ కాలంలో, దీనిని aes Cyprium అని పిలిచేవారు; ఇక్కడ aes అనేది రాగి మిశ్రమ లోహాలకు ఉపయోగించే సాధారణ లాటిన్ పదం, మరియు Cyprium అనేది సైప్రస్ నుండి వచ్చింది, అక్కడ అధిక మొత్తంలో రాగిని వెలికితీసేవారు. ఈ పదం కాలక్రమేణా cuprumగా సరళీకరించబడింది, దీని నుండే ఆంగ్ల పదమైన copper ఉద్భవించింది. అఫ్రోడైట్ (రోమ్‌లో వీనస్) పురాణాలలో మరియు రసవాదంలో రాగికి ప్రతినిధిగా ఉండేది, ఎందుకంటే దాని మెరిసే అందం మరియు అద్దాల తయారీలో దాని ప్రాచీన వినియోగం కారణం; రాగికి మూలమైన సైప్రస్ ద్వీపం ఆ దేవతకు పవిత్రమైనది. ప్రాచీనులకు తెలిసిన ఏడు ఖగోళ వస్తువులు పురాతన కాలంలో తెలిసిన ఏడు లోహాలతో ముడిపడి ఉన్నాయి, మరియు వీనస్ గ్రహాన్ని రాగికి కేటాయించారు. దీనికి కారణం ఆ దేవతతో ఉన్న సంబంధం మరియు సూర్యుడు, చంద్రుడి తర్వాత వీనస్ అత్యంత ప్రకాశవంతమైన ఖగోళ వస్తువు కావడంతో, బంగారం మరియు వెండి తర్వాత అత్యంత మెరిసే మరియు కాంక్షించదగిన లోహంగా రాగిని పరిగణించడం.[141]

ఉత్తర అమెరికాలోని స్థానికులలో రాగి అత్యంత విస్తృతంగా ఉపయోగించబడిన లోహం, దీని వినియోగానికి సంబంధించిన ఆధారాలు 7000 సంవత్సరాల క్రితం నాటివి.[142] ఐల్ రాయల్ (Isle Royale) లోని ప్రాంతాల నుండి 800 మరియు 1600 AD మధ్య ఆదిమ రాతి పనిముట్లతో సహజ రాగిని వెలికితీసినట్లు తెలుస్తోంది.[143] బహుశా గ్రేట్ లేక్స్ ప్రాంతంలో దొరికిన స్వచ్ఛమైన రాగి ముక్కలను, ఉత్తర అమెరికా నగరమైన కాహోకియా (ఆధునిక మిస్సౌరీ సమీపంలో) లో 1000–1300 AD మధ్య పదేపదే సుత్తితో కొట్టడం మరియు వేడి చేయడం (annealing) ద్వారా పనిముట్లుగా మార్చారు.[144] ఉత్తర అమెరికాలో కాహోకియా చుట్టుపక్కల ప్రాంతంలో ఈ కాలానికి (1000–1300 AD) చెందిన మిస్సిసిపియన్ రాగి పలకలు (Mississippian copper plates) అని పిలువబడే అనేక అద్భుతమైన రాగి పలకలు కనుగొనబడ్డాయి.[144]

దక్షిణ అమెరికాలో, అర్జెంటీనాలోని ఆండీస్ పర్వతాలలో కనుగొనబడిన 1000 BC నాటి రాగి ముసుగు, ఆండీస్‌లో కనుగొనబడిన అత్యంత పురాతన రాగి కళాఖండం.[145] పెరూను కొలంబస్ పూర్వ అమెరికాలో ప్రారంభ రాగి లోహశాస్త్రం (metallurgy) యొక్క మూలంగా పరిగణించారు, కానీ అర్జెంటీనాలోని రాగి ముసుగు దక్షిణ ఆండీస్‌లోని కాజోన్ డెల్ మైపో (Cajón del Maipo) దక్షిణ అమెరికాలో ప్రారంభ రాగి పనులకు మరొక ముఖ్యమైన కేంద్రమని సూచిస్తుంది.[145] పెరూలో రాగి లోహశాస్త్రం సుమారు 500 BC నాటిది, ఉత్తర పెరూలో సికాన్ సంస్కృతి (Sican culture) ఆవిర్భావంలో భాగంగా 900 AD ప్రాంతంలో పెద్ద ఎత్తున ఉత్పత్తి ప్రారంభమైంది. ఈ ఉత్పత్తి చిమోర్ (Chimor) మరియు ఇంకా (Inca) సంస్కృతుల వరుస దాడుల ద్వారా కొనసాగి, 1532లో స్పానిష్ విజయం వరకు కొనసాగింది.[146]

సబ్-సహారన్ ఆఫ్రికాలో, అగాడెస్ (Agades) లోని మొదటి గనుల నుండి 2000 BC వరకు, 1800ల ప్రారంభం వరకు, రాగిని బంగారం లేదా వెండి కంటే విలువైనదిగా మరియు ప్రతిష్టాత్మకమైనదిగా పరిగణించేవారు. ఆఫ్రికాలో రాగి విస్తృతంగా వ్యాపారం చేయబడింది మరియు అనేక మతపరమైన, రాజకీయ మరియు సామాజిక విధులను నెరవేర్చింది. దీనికి విరుద్ధంగా, పోర్చుగీస్ మరియు అరబ్ వ్యాపారులతో సంబంధం ఏర్పడే వరకు స్థానిక బంగారు నిక్షేపాలను పట్టించుకోలేదు.[147][148][149]

రాగి యొక్క సాంస్కృతిక పాత్ర ముఖ్యమైనది, ముఖ్యంగా కరెన్సీలో. BC 6వ నుండి 3వ శతాబ్దాల వరకు రోమన్లు రాగి ముద్దలను డబ్బుగా ఉపయోగించారు. మొదట్లో, రాగికి మాత్రమే విలువ ఉండేది, కానీ క్రమంగా రాగి ఆకారం మరియు రూపం మరింత ముఖ్యమైనవిగా మారాయి. జూలియస్ సీజర్ తన స్వంత నాణేలను ఇత్తడితో తయారు చేయించగా, ఆక్టేవియానస్ అగస్టస్ సీజర్ నాణేలు Cu-Pb-Sn మిశ్రమ లోహాలతో తయారు చేయబడ్డాయి. సుమారు 15,000 టన్నుల వార్షిక ఉత్పత్తితో, రోమన్ రాగి మైనింగ్ మరియు స్మెల్టింగ్ కార్యకలాపాలు పారిశ్రామిక విప్లవం సమయం వరకు సాటిలేని స్థాయికి చేరుకున్నాయి; హిస్పానియా, సైప్రస్ మరియు మధ్య ఐరోపాలోని ప్రాంతాలలో అత్యంత తీవ్రంగా మైనింగ్ జరిగింది.[150][151]

జెరూసలేం ఆలయం యొక్క ద్వారాలు కొరింథియన్ కాంస్యం (Corinthian bronze) ను ఉపయోగించాయి, ఇది రాగి, వెండి మరియు బంగారం మిశ్రమం, దీనిని డిప్లీషన్ గిల్డింగ్ (depletion gilding) తో చికిత్స చేస్తారు, ఇది ఆక్సీకరణం చెందిన రాగిని తొలగించి బంగారు ఉపరితల పూతను సృష్టిస్తుంది. ఈ ప్రక్రియ అలెగ్జాండ్రియాలో అత్యంత ప్రబలంగా ఉంది, అక్కడ బంగారు రూపానికి దారితీసే రసాయన చికిత్స ద్వారా ప్రేరణ పొందిన రసవాదం ప్రారంభమైందని భావిస్తారు.[152]

ఆధునిక కాలం

గ్రేట్ కాపర్ మౌంటైన్ (Great Copper Mountain) అనేది స్వీడన్‌లోని ఫాలున్‌లో ఉన్న ఒక గని, ఇది 10వ శతాబ్దం నుండి 1992 వరకు పనిచేసింది. ఇది 17వ శతాబ్దంలో ఐరోపా రాగి వినియోగంలో మూడింట రెండు వంతులను తీర్చింది మరియు ఆ సమయంలో స్వీడన్ యొక్క అనేక యుద్ధాలకు నిధులు సమకూర్చింది.[153] దీనిని దేశ ఖజానాగా పిలిచేవారు; స్వీడన్ రాగి మద్దతు గల కరెన్సీని కలిగి ఉంది.[154]

రాగిని రూఫింగ్, కరెన్సీ మరియు డగ్యురోటైప్ (daguerreotype) అని పిలువబడే ఫోటోగ్రాఫిక్ సాంకేతికతలో ఉపయోగిస్తారు. పునరుజ్జీవన శిల్పకళలో రాగిని ఉపయోగించారు, మరియు స్టాచ్యూ ఆఫ్ లిబర్టీ నిర్మాణానికి దీనిని ఉపయోగించారు; రాగి వివిధ రకాల నిర్మాణాలలో ఉపయోగించబడుతూనే ఉంది. 18వ శతాబ్దంలో బ్రిటిష్ అడ్మిరల్టీ ద్వారా ప్రారంభించబడిన ఒక పద్ధతి అయిన ఓడల నీటి అడుగున ఉన్న హల్స్‌ను రక్షించడానికి రాగి ప్లేటింగ్ మరియు రాగి షీతింగ్ విస్తృతంగా ఉపయోగించబడ్డాయి.[155] హాంబర్గ్‌లోని నార్డ్‌డ్యూషె అఫినరీ (Norddeutsche Affinerie) మొదటి ఆధునిక ఎలక్ట్రోప్లేటింగ్ ప్లాంట్, ఇది 1876లో తన ఉత్పత్తిని ప్రారంభించింది.[156]

విద్యుత్ యుగం కోసం రాగికి డిమాండ్ పెరిగిన సమయంలో, 1880ల నుండి 1930ల నాటి గ్రేట్ డిప్రెషన్ వరకు, యునైటెడ్ స్టేట్స్ ప్రపంచంలోని కొత్తగా మైనింగ్ చేయబడిన రాగిలో మూడవ వంతు నుండి సగం వరకు ఉత్పత్తి చేసింది.[157] ప్రధాన జిల్లాలలో ఉత్తర మిచిగాన్‌లోని కీవీనా జిల్లా ఉంది, ఇది ప్రధానంగా సహజ రాగి నిక్షేపాలను కలిగి ఉంది, ఇది 1880ల చివరలో బ్యూట్, మోంటానా (Butte, Montana) యొక్క విస్తారమైన సల్ఫైడ్ నిక్షేపాల ద్వారా అధిగమించబడింది, ఇది స్వయంగా నైరుతి యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లోని పోర్ఫిరీ నిక్షేపాల ద్వారా, ముఖ్యంగా బింగ్‌హామ్ కాన్యన్, ఉటా (Bingham Canyon, Utah) మరియు మోరెన్సీ, అరిజోనా (Morenci, Arizona) లలో అధిగమించబడింది. ఓపెన్ పిట్ స్టీమ్ షావల్ మైనింగ్ ప్రవేశం మరియు స్మెల్టింగ్, రిఫైనింగ్, ఫ్లోటేషన్ కాన్సెంట్రేషన్ మరియు ఇతర ప్రాసెసింగ్ దశలలో ఆవిష్కరణలు భారీ ఉత్పత్తికి దారితీశాయి. ఇరవయ్యవ శతాబ్దం ప్రారంభంలో, అరిజోనా మొదటి స్థానంలో ఉంది, ఆ తర్వాత మోంటానా, ఆపై ఉటా మరియు మిచిగాన్ ఉన్నాయి.[158]

ఫ్లాష్ స్మెల్టింగ్ (Flash smelting) ఫిన్‌లాండ్‌లోని అవుటోకుంపు (Outokumpu) ద్వారా అభివృద్ధి చేయబడింది మరియు 1949లో హర్జవాల్టా (Harjavalta) లో మొదటిసారిగా వర్తించబడింది; ఈ శక్తి-సమర్థవంతమైన ప్రక్రియ ప్రపంచంలోని ప్రాథమిక రాగి ఉత్పత్తిలో 50% వాటాను కలిగి ఉంది.[159]

1967లో చిలీ, పెరూ, జైర్ మరియు జాంబియా ద్వారా ఏర్పడిన ఇంటర్ గవర్నమెంటల్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ కాపర్ ఎక్స్‌పోర్టింగ్ కంట్రీస్ (Intergovernmental Council of Copper Exporting Countries), చమురు విషయంలో OPEC ఎలా పనిచేస్తుందో రాగి మార్కెట్‌లో అలాగే పనిచేసింది, అయితే ఇది ఎప్పుడూ అదే ప్రభావాన్ని సాధించలేదు, ముఖ్యంగా రెండవ అతిపెద్ద ఉత్పత్తిదారు అయిన యునైటెడ్ స్టేట్స్ ఎప్పుడూ సభ్యునిగా లేనందున; ఇది 1988లో రద్దు చేయబడింది.[160] 2008లో, చైనా ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద రాగి దిగుమతిదారుగా అవతరించింది.[33]

అప్లికేషన్లు

ఇవి కూడా చూడండి: Copper in renewable energy

రాగి యొక్క ప్రధాన అప్లికేషన్లు ఎలక్ట్రికల్ వైర్ (60%), రూఫింగ్ మరియు ప్లంబింగ్ (20%), మరియు పారిశ్రామిక యంత్రాలు (15%). రాగి ఎక్కువగా స్వచ్ఛమైన లోహంగా ఉపయోగించబడుతుంది, కానీ ఎక్కువ కాఠిన్యం అవసరమైనప్పుడు, దానిని ఇత్తడి మరియు కాంస్యం వంటి మిశ్రమ లోహాలలో ఉంచుతారు (మొత్తం వినియోగంలో 5%).[19] రెండు శతాబ్దాలకు పైగా, మొక్కలు మరియు షెల్ ఫిష్‌ల పెరుగుదలను నియంత్రించడానికి పడవ హల్స్‌పై రాగి పెయింట్ ఉపయోగించబడింది.[161] రాగి సరఫరాలో కొంత భాగం వ్యవసాయంలో పోషక పదార్ధాలు మరియు శిలీంద్రనాశకాలుగా ఉపయోగించబడుతుంది.[69][162] స్వచ్ఛమైన రాగి యొక్క డక్టిలిటీ, బలహీనత మరియు రాగి చిప్స్ మరియు కట్టింగ్ టూల్స్ మధ్య అధిక ఘర్షణ రాగిని మెషినింగ్ చేయడం కష్టతరం చేస్తుంది; మంచి మెషినబిలిటీ కోసం మిశ్రమ లోహాలను ఇష్టపడతారు.[163] రాగి వంటసామగ్రి ఆమ్ల లేదా క్షార ఆహారాలతో చర్య జరిపి, లోహపు రుచిని వదిలివేయవచ్చు, కానీ గుడ్డు తెల్లసొనను విప్ చేయడానికి ఇది ఉపయోగకరంగా ఉంటుంది.[164]

వైర్ మరియు కేబుల్

ప్రధాన వ్యాసం: Copper wire and cable

ఇతర పదార్థాల నుండి పోటీ ఉన్నప్పటికీ, ఓవర్ హెడ్ విద్యుత్ శక్తి ప్రసారం మినహా దాదాపు అన్ని రకాల ఎలక్ట్రికల్ వైరింగ్‌లలో రాగి ప్రాధాన్యత కలిగిన విద్యుత్ వాహకంగా మిగిలిపోయింది, అక్కడ అల్యూమినియం తరచుగా ఇష్టపడబడుతుంది.[165][166] రాగి వైర్‌ను విద్యుత్ ఉత్పత్తి, విద్యుత్ ప్రసారం, విద్యుత్ శక్తి పంపిణీ, టెలికమ్యూనికేషన్స్, ఎలక్ట్రానిక్స్ సర్క్యూట్రీ మరియు లెక్కలేనన్ని రకాల ఎలక్ట్రికల్ పరికరాలలో ఉపయోగిస్తారు.[167] ఎలక్ట్రికల్ వైరింగ్ అనేది రాగి పరిశ్రమకు అత్యంత ముఖ్యమైన మార్కెట్.[168] ఇందులో స్ట్రక్చరల్ పవర్ వైరింగ్, పవర్ డిస్ట్రిబ్యూషన్ కేబుల్, అప్లయన్స్ వైర్, కమ్యూనికేషన్స్ కేబుల్, ఆటోమోటివ్ వైర్ మరియు కేబుల్, మరియు మాగ్నెట్ వైర్ ఉన్నాయి. మైనింగ్ చేయబడిన మొత్తం రాగిలో సుమారు సగం ఎలక్ట్రికల్ వైర్ మరియు కేబుల్ కండక్టర్ల కోసం ఉపయోగించబడుతుంది.[169] అనేక ఎలక్ట్రికల్ పరికరాలు రాగి వైరింగ్‌పై ఆధారపడతాయి, ఎందుకంటే దాని అధిక విద్యుత్ వాహకత, టెన్సైల్ స్ట్రెంత్, డక్టిలిటీ, క్రీప్ (వైకల్యం) నిరోధకత, తుప్పు నిరోధకత, తక్కువ థర్మల్ విస్తరణ, అధిక థర్మల్ వాహకత, సోల్డరింగ్ సౌలభ్యం మరియు ఇన్‌స్టాలేషన్ సౌలభ్యం వంటి అనేక ప్రయోజనకరమైన లక్షణాలు ఉన్నాయి.[170]

1960ల చివర నుండి 1970ల చివరి వరకు తక్కువ కాలం పాటు, అమెరికాలోని అనేక గృహ నిర్మాణ ప్రాజెక్టులలో రాగి వైరింగ్‌ను అల్యూమినియం వైరింగ్ భర్తీ చేసింది, కానీ సరికాని డిజైన్ అగ్ని ప్రమాదాలకు దారితీసింది.[171][172] అప్పటి నుండి భద్రతా సమస్యలు పరిష్కరించబడ్డాయి, పెద్ద పరిమాణంలో అల్యూమినియం వైర్‌ను (#8AWG మరియు అంతకంటే ఎక్కువ) ఉపయోగించడం ద్వారా, మరియు సరిగ్గా రూపొందించబడిన అల్యూమినియం వైరింగ్ ఇప్పటికీ రాగికి బదులుగా ఇన్‌స్టాల్ చేయబడుతోంది. ఉదాహరణకు, ఎయిర్‌బస్ A380 విద్యుత్ శక్తి ప్రసారం కోసం రాగి వైర్‌కు బదులుగా అల్యూమినియం వైర్‌ను ఉపయోగిస్తుంది.[173]

ఎలక్ట్రానిక్స్ మరియు సంబంధిత పరికరాలు

ఇంటిగ్రేటెడ్ సర్క్యూట్లు మరియు ప్రింటెడ్ సర్క్యూట్ బోర్డ్లు అల్యూమినియంకు బదులుగా రాగిని ఎక్కువగా కలిగి ఉంటాయి, ఎందుకంటే దాని అత్యుత్తమ విద్యుత్ వాహకత; హీట్ సింక్లు మరియు హీట్ ఎక్స్ఛేంజర్లు రాగిని ఉపయోగిస్తాయి, ఎందుకంటే దాని అత్యుత్తమ ఉష్ణ వెదజల్లే లక్షణాలు. విద్యుదయస్కాంతాలు, వాక్యూమ్ ట్యూబ్‌లు, కాథోడ్-రే ట్యూబ్‌లు మరియు మైక్రోవేవ్ ఓవెన్‌లలోని మాగ్నెట్రాన్‌లు రాగిని ఉపయోగిస్తాయి, మైక్రోవేవ్ రేడియేషన్ కోసం వేవ్‌గైడ్లు కూడా రాగిని ఉపయోగిస్తాయి.[174]

ఎలక్ట్రిక్ మోటార్లు

రాగి యొక్క అత్యుత్తమ వాహకత ఎలక్ట్రికల్ మోటార్ల సామర్థ్యాన్ని పెంచుతుంది.[175] ఇది ముఖ్యమైనది ఎందుకంటే మోటార్లు మరియు మోటార్-ఆధారిత వ్యవస్థలు మొత్తం ప్రపంచ విద్యుత్ వినియోగంలో 43–46% మరియు పరిశ్రమలు ఉపయోగించే మొత్తం విద్యుత్తులో 69% వాటాను కలిగి ఉన్నాయి.[176] కాయిల్లో రాగి యొక్క ద్రవ్యరాశి మరియు క్రాస్ సెక్షన్‌ను పెంచడం వల్ల మోటార్ సామర్థ్యం పెరుగుతుంది. రాగి మోటార్ రోటర్లు, ఇంధన ఆదా ప్రధాన డిజైన్ లక్ష్యాలుగా ఉన్న మోటార్ అప్లికేషన్ల కోసం రూపొందించబడిన కొత్త సాంకేతికత,[177][178] సాధారణ-ప్రయోజన ఇండక్షన్ మోటార్లు నేషనల్ ఎలక్ట్రికల్ మాన్యుఫాక్చరర్స్ అసోసియేషన్ (NEMA) ప్రీమియం సామర్థ్యం ప్రమాణాలను అందుకోవడానికి మరియు అధిగమించడానికి వీలు కల్పిస్తున్నాయి.[179]

ఆర్కిటెక్చర్

ప్రధాన వ్యాసం: Copper in architecture

రాగి పురాతన కాలం నుండి మన్నికైన, తుప్పు నిరోధక, మరియు వాతావరణ నిరోధక నిర్మాణ పదార్థంగా ఉపయోగించబడింది. పైకప్పులు, ఫ్లాషింగ్‌లు, రెయిన్ గట్టర్లు, డౌన్‌స్పౌట్లు, డోమ్లు, స్పైర్లు, వాల్ట్‌లు మరియు తలుపులు వందల లేదా వేల సంవత్సరాలుగా రాగితో తయారు చేయబడ్డాయి. రాగి యొక్క నిర్మాణ వినియోగం ఆధునిక కాలంలో ఇంటీరియర్ మరియు ఎక్స్‌టీరియర్ గోడ క్లాడింగ్, బిల్డింగ్ ఎక్స్‌పాన్షన్ జాయింట్లు, రేడియో ఫ్రీక్వెన్సీ షీల్డింగ్, మరియు యాంటీమైక్రోబయల్ మరియు ఆకర్షణీయమైన హ్యాండ్రైల్స్, బాత్‌రూమ్ ఫిక్చర్‌లు మరియు కౌంటర్ టాప్‌ల వంటి అలంకార ఇండోర్ ఉత్పత్తులను చేర్చడానికి విస్తరించబడింది. నిర్మాణ పదార్థంగా రాగి యొక్క ఇతర ముఖ్యమైన ప్రయోజనాల్లో తక్కువ థర్మల్ కదలిక, తక్కువ బరువు, మెరుపు రక్షణ, మరియు రీసైక్లబిలిటీ ఉన్నాయి.[180][181][182][183]

లోహం యొక్క విలక్షణమైన సహజ ఆకుపచ్చ ప్యాటినా (patina) చాలా కాలంగా ఆర్కిటెక్ట్‌లు మరియు డిజైనర్లచే కోరబడుతోంది. తుది ప్యాటినా అనేది వాతావరణ తుప్పుకు అత్యంత నిరోధకత కలిగిన మన్నికైన పొర, తద్వారా అంతర్లీన లోహాన్ని మరింత వాతావరణం నుండి రక్షిస్తుంది.[184][185][186] ఇది సల్ఫర్ కలిగిన ఆమ్ల వర్షం వంటి పర్యావరణ పరిస్థితులను బట్టి కార్బోనేట్ మరియు సల్ఫేట్ సమ్మేళనాల మిశ్రమంగా ఉండవచ్చు.[187][188][189][190] నిర్మాణ రాగి మరియు దాని మిశ్రమ లోహాలను కూడా ఒక నిర్దిష్ట రూపం, అనుభూతి లేదా రంగును తీసుకోవడానికి 'ఫినిష్' చేయవచ్చు. ఫినిషింగ్‌లలో మెకానికల్ ఉపరితల చికిత్సలు, రసాయన రంగులు మరియు పూతలు ఉన్నాయి.[191]

రాగి అద్భుతమైన బ్రేజింగ్ మరియు సోల్డరింగ్ లక్షణాలను కలిగి ఉంది మరియు వెల్డింగ్ చేయవచ్చు; గ్యాస్ మెటల్ ఆర్క్ వెల్డింగ్తో ఉత్తమ ఫలితాలు పొందవచ్చు.[192]

యాంటీబయోఫౌలింగ్

ప్రధాన వ్యాసం: Copper alloys in aquaculture, Copper sheathing

రాగి బయోస్టాటిక్, అంటే బ్యాక్టీరియా మరియు అనేక ఇతర జీవ రూపాలు దానిపై పెరగవు. ఈ కారణంగా, బార్నకిల్స్ మరియు మస్సెల్స్ నుండి రక్షించడానికి ఓడల భాగాలను లైన్ చేయడానికి ఇది చాలా కాలంగా ఉపయోగించబడింది. ఇది మొదట స్వచ్ఛంగా ఉపయోగించబడింది, కానీ అప్పటి నుండి ముంట్జ్ మెటల్ (Muntz metal) మరియు రాగి ఆధారిత పెయింట్ ద్వారా భర్తీ చేయబడింది. అదేవిధంగా, ఆక్వాకల్చర్‌లో రాగి మిశ్రమ లోహాలులో చర్చించినట్లుగా, రాగి మిశ్రమ లోహాలు ఆక్వాకల్చర్ పరిశ్రమలో ముఖ్యమైన నెట్టింగ్ పదార్థాలుగా మారాయి, ఎందుకంటే అవి యాంటీమైక్రోబయల్ మరియు తీవ్రమైన పరిస్థితులలో కూడా బయోఫౌలింగ్ను నిరోధిస్తాయి,[193] మరియు సముద్ర వాతావరణంలో బలమైన నిర్మాణ మరియు తుప్పు-నిరోధక లక్షణాలను కలిగి ఉంటాయి.[194]

యాంటీమైక్రోబయల్

ప్రధాన వ్యాసం: Antimicrobial properties of copper, Antimicrobial copper-alloy touch surfaces

రాగి మిశ్రమ లోహ స్పర్శ ఉపరితలాలు అనేక రకాల సూక్ష్మజీవులను (ఉదాహరణకు, E. coli O157:H7, మెథిసిలిన్-నిరోధక Staphylococcus aureus (MRSA), Staphylococcus, Clostridium difficile, ఇన్ఫ్లుఎంజా A వైరస్, అడెనోవైరస్, SARS-CoV-2, మరియు శిలీంధ్రాలు) నాశనం చేసే సహజ లక్షణాలను కలిగి ఉంటాయి.[195][196] కొన్ని రాగి మిశ్రమ లోహాలు క్రమంగా శుభ్రం చేసినప్పుడు, కేవలం రెండు గంటల్లోనే 99.9% కంటే ఎక్కువ వ్యాధి కారక బ్యాక్టీరియాను చంపగలవని నిరూపించబడింది.[197] United States Environmental Protection Agency (EPA) ఈ రాగి మిశ్రమ లోహాల నమోదును "ప్రజా ఆరోగ్య ప్రయోజనాలు కలిగిన యాంటీమైక్రోబయల్ పదార్థాలు"గా ఆమోదించింది;[197] ఆ ఆమోదం తయారీదారులకు నమోదిత మిశ్రమ లోహాలతో తయారు చేసిన ఉత్పత్తుల ప్రజా ఆరోగ్య ప్రయోజనాల గురించి చట్టబద్ధమైన వాదనలు చేయడానికి అనుమతిస్తుంది. అదనంగా, EPA ఈ మిశ్రమ లోహాలతో తయారు చేసిన బెడ్‌రైల్స్, హ్యాండ్‌రైల్స్, ఓవర్-బెడ్ టేబుల్స్, సింక్‌లు, కుళాయిలు, తలుపు గుబ్బలు, టాయిలెట్ హార్డ్‌వేర్, కంప్యూటర్ కీబోర్డులు, హెల్త్ క్లబ్ పరికరాలు మరియు షాపింగ్ కార్ట్ హ్యాండిల్స్ వంటి సుదీర్ఘమైన యాంటీమైక్రోబయల్ రాగి ఉత్పత్తుల జాబితాను ఆమోదించింది. వ్యాధి వ్యాప్తిని తగ్గించడానికి ఆసుపత్రులలో రాగి తలుపు గుబ్బలను ఉపయోగిస్తారు, మరియు ప్లంబింగ్ వ్యవస్థలలో రాగి గొట్టాల ద్వారా లెజియోనెయిర్స్ వ్యాధి (Legionnaires' disease) అదుపు చేయబడుతుంది.[198] యాంటీమైక్రోబయల్ రాగి మిశ్రమ లోహ ఉత్పత్తులను ఇప్పుడు UK, ఐర్లాండ్, జపాన్, కొరియా, ఫ్రాన్స్, డెన్మార్క్ మరియు బ్రెజిల్‌లోని ఆరోగ్య సంరక్షణ సౌకర్యాలలో మరియు చిలీలోని శాంటియాగో సబ్వే ట్రాన్సిట్ సిస్టమ్‌లో ఏర్పాటు చేస్తున్నారు, అక్కడ 2011 మరియు 2014 మధ్య సుమారు 30 స్టేషన్లలో రాగి-జింక్ మిశ్రమ లోహ హ్యాండ్‌రైల్స్‌ను అమర్చారు.[199][200][201] అమెరికాలో కూడా ఆరోగ్య సంరక్షణలో రాగి ఉపరితలాలను వాడాలని సిఫార్సు చేయబడింది.[202] టెక్స్‌టైల్ ఫైబర్‌లను రాగితో కలిపి యాంటీమైక్రోబయల్ రక్షణ వస్త్రాలను తయారు చేయవచ్చు.[203]

శిలీంధ్రనాశిని (Fungicide)

రాగిని చెక్క సంరక్షణకారిగా విస్తృతంగా ఉపయోగిస్తారు, ఎందుకంటే ఇది క్రోమియం మరియు ఆర్సెనిక్ ఆధారిత సంరక్షణకారుల యొక్క గణనీయమైన పర్యావరణ ప్రభావాన్ని నివారిస్తూ, సాఫ్ట్ రాట్ శిలీంధ్రాలకు వ్యతిరేకంగా సమర్థవంతమైన శిలీంధ్రనాశినిగా పనిచేస్తుంది.[204]

జానపద వైద్యం

రాగిని సాధారణంగా ఆభరణాలలో ఉపయోగిస్తారు, మరియు కొన్ని జానపద కథల ప్రకారం, రాగి కంకణాలు కీళ్ల వాతము (arthritis) లక్షణాలను తగ్గిస్తాయి.[205] ఆస్టియో ఆర్థరైటిస్ కోసం ఒక ట్రయల్ మరియు రుమటాయిడ్ ఆర్థరైటిస్ కోసం ఒక ట్రయల్‌లో, రాగి కంకణానికి మరియు నియంత్రిత (రాగి లేని) కంకణానికి మధ్య ఎటువంటి తేడాలు కనుగొనబడలేదు.[206][207] రాగి చర్మం ద్వారా గ్రహించబడుతుందని ఎటువంటి ఆధారాలు లేవు.[208]

ఇవి కూడా చూడండి

గమనికలు

రాగి కోసం Pourbaix రేఖాచిత్రాలు
స్వచ్ఛమైన నీటిలో, లేదా ఆమ్ల లేదా క్షార పరిస్థితులలో. తటస్థ నీటిలో రాగి హైడ్రోజన్ కంటే ఎక్కువ నోబుల్ (noble) గా ఉంటుంది. సల్ఫైడ్ కలిగిన నీటిలో 10 M అమ్మోనియా ద్రావణంలో క్లోరైడ్ ద్రావణంలో

మూలాలు

  1. ↑ Copper
  2. ↑ (2008). Copper. Merck Manual Home Health Handbook.
  3. ↑ Copper in human health.
  4. ↑ Muhly, James David. (1973). Copper and Tin. 174–175. The Connecticut Academy of Arts and Sciences. ISBN 0-208-01217-6.
  5. ↑ (2018). Copper. Merriam-Webster.
  6. ↑ 6.0 6.1 (1992). Encyclopedia of Applied Physics. 4: Combustion to Diamagnetism 267–272. VCH. ISBN 978-3-527-28126-8.
  7. ↑ (2003). "Foundations of Materials Science and Engineering". 223. McGraw-Hill Professional. ISBN 978-0-07-292194-6.
  8. ↑ 8.0 8.1 8.2 Hammond, C. R.. (2004). The Elements, in Handbook of Chemistry and Physics. CRC Press. ISBN 978-0-8493-0485-9.
  9. ↑ (1985). Chambers's Information for the People. L 312. W. & R. Chambers. ISBN 978-0-665-46912-1.
  10. ↑ (14 March 2007). Why is Copper Red?. IIT Madras.
  11. ↑ Galvanic Corrosion. Corrosion Doctors.
  12. ↑ (2005). Cultural Heritage Conservation and Environmental Impact Assessment by Non-Destructive Testing and Micro-Analysis. 197. CRC Press. ISBN 978-0-203-97078-2.
  13. ↑ Copper.org: Education: Statue of Liberty: Reclothing the First Lady of Metals – Repair Concerns. Copper.org.
  14. ↑ (1995). "Composition of Copper Tarnish Products Formed in Moist Air with Trace Levels of Pollutant Gas: Hydrogen Sulfide and Sulfur Dioxide/Hydrogen Sulfide". Journal of the Electrochemical Society. 142 (11) 3723–3728. doi:10.1149/1.2048404.
  15. ↑ Nubase 2020. www-nds.iaea.org.
  16. ↑ Interactive Chart of Nuclides. National Nuclear Data Center.
  17. ↑ (1994). Clinical Application and Quantitative Evaluation of Generator-Produced Copper-62-PTSM as a Brain Perfusion Tracer for PET. Journal of Nuclear Medicine. 35 (12) 1910–1915.
  18. ↑ (2007). "Contrasting copper evolution in ω Centauri and the Milky Way". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society: Letters. 378 (1) L59–L63. doi:10.1111/j.1745-3933.2007.00320.x.
  19. ↑ 19.0 19.1 19.2 19.3 Emsley, John. (2003). Nature's building blocks: an A–Z guide to the elements. 121–125. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-850340-8.
  20. ↑ Rickwood, P. C.. (1981). The largest crystals. American Mineralogist. 66 885.
  21. ↑ Emsley, John. (2003). Nature's building blocks: an A–Z guide to the elements. 124, 231, 449, 503. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-850340-8.
  22. ↑ Rieuwerts, John. (2015). "The Elements of Environmental Pollution". 207. Earthscan Routledge. ISBN 978-0-415-85919-6.
  23. ↑ Schmitz, Sophia. (2025-04-18). Top Copper Suppliers Urge U.S. to Avoid Tariffs, Warn of Global Repercussions. METALS WIRE.
  24. ↑ Solomon, Daina Beth. (April 15, 2025). Chile, Canada and Peru push back against Trump's copper tariff probe. Reuters.
  25. ↑ Randazzo, Ryan. (19 June 2011). A new method to harvest copper. Azcentral.com.
  26. ↑ (2006). "Metal stocks and sustainability". Proceedings of the National Academy of Sciences. 103 (5) 1209–1214. doi:10.1073/pnas.0509498103.
  27. ↑ (December 2013). Deep Sea Minerals: Manganese Nodules, a physical, biological, environmental and technical review. 7–18. Secretariat of the Pacific Community. ISBN 978-82-7701-119-6.
  28. ↑ 28.0 28.1 (3 March 2006). Peak copper?. Salon.
  29. ↑ Brown, Lester. (2006). Plan B 2.0: Rescuing a Planet Under Stress and a Civilization in Trouble. 109. New York: W.W. Norton. ISBN 978-0-393-32831-8.
  30. ↑ Schmitz, Christopher. (1986). "The Rise of Big Business in the World, Copper Industry 1870–1930". Economic History Review. 39 (3) 392–410. doi:10.1111/j.1468-0289.1986.tb00411.x.
  31. ↑ Copper is unexpectedly getting cheaper. The Economist.
  32. ↑ (2024-05-20). Copper price hits record above $11,000 on bets that shortage looms. Mining.com.
  33. ↑ 33.0 33.1 Massot, Pascale. (2024). "China's Vulnerability Paradox: How the World's Largest Consumer Transformed Global Commodity Markets". Oxford University Press. ISBN 978-0-19-777140-2.
  34. ↑ [...bespoke The Observatory of Economic Complexity]. The Observatory of Economic Complexity.
  35. ↑ Davis, John. (2025-05-18). Top Copper Mining Companies in 2025: Leaders Shaping the Future of Copper Production. METALS WIRE.
  36. ↑ (2024-10-01). Global copper production to grow by 3.2% in 2024, supported by key expansions. Mining Technology.
  37. ↑ Woods, Bob. (2023-09-27). Copper is critical to energy transition. The world is falling way behind on producing enough. CNBC.
  38. ↑ China drives copper to 4-month low, raising global economic alarms. Nikkei Asia.
  39. ↑ Blaine, Charles. (July 23, 2026). World's quietest metal just dropped a huge bullish signal.
  40. ↑ 40.0 40.1 40.2 40.3 40.4 (2001). "Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry". ISBN 978-3-527-30385-4. doi:10.1002/14356007.a07_471.
  41. ↑ Sicius, Hermann. (2024). Handbook of the Chemical Elements. Springer Berlin Heidelberg. ISBN 978-3-662-68920-2. doi:10.1007/978-3-662-68921-9.
  42. ↑ Watling, H.R.. (2006). The bioleaching of sulphide minerals with emphasis on copper sulphides – A review. Hydrometallurgy. 84 (1) 81–108. doi:10.1016/j.hydromet.2006.05.001.
  43. ↑ (2020). "Thermodynamic and Experimental Study on Efficient Extraction of Valuable Metals from Polymetallic Nodules". Minerals. 10 (4) 360. doi:10.3390/min10040360.
  44. ↑ Polymetallic Nodules. International Seabed Authority.
  45. ↑ (May 2024). Chemistry and Automobiles Driving the Future. American Chemistry Counsil.
  46. ↑ (2024-05-15). Copper can't be mined fast enough to electrify the US. University of Michigan News.
  47. ↑ (2009). The Role of Ecological Chemistry in Pollution Research and Sustainable Development. Springer. ISBN 978-90-481-2903-4.
  48. ↑ International Copper Association.
  49. ↑ Green, Dan. (2016). The Periodic Table in Minutes. Quercus. ISBN 978-1-68144-329-4.
  50. ↑ ((International Copper Study Group)). The World Copper Factbook 2024. 53.
  51. ↑ "Overview of Recycled Copper" Copper.org. (25 August 2010). Retrieved on 8 November 2011.
  52. ↑ (2012). "Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry". 10 202. ISBN 978-3-527-30385-4. doi:10.1002/14356007.a07_471.
  53. ↑ (2023). "Environmental impacts and improvement potentials for copper mining and mineral processing operations in China". Journal of Environmental Management. 342. doi:10.1016/j.jenvman.2023.118178.
  54. ↑ (2022). "A global meta-analysis of heavy metal(loid)s pollution in soils near copper mines: Evaluation of pollution level and probabilistic health risks". Science of the Total Environment. 835. doi:10.1016/j.scitotenv.2022.155441.
  55. ↑ (2021). "Potential environmental pollution from copper metallurgy and methods of management". Environmental Research. 197. doi:10.1016/j.envres.2021.111050.
  56. ↑ Dime. US Mint.
  57. ↑ Pride and skill – the 10-cent coin. Royal Canadian Mint.
  58. ↑ (2006-06-01). Analysis of the Bell-Making Process from the Middle Ages to Recent Times. Practical Metallography. 43 (6) 271–292. doi:10.1515/pm-2006-0071.
  59. ↑ Gold Jewellery Alloys. World Gold Council.
  60. ↑ Balver Zinn Solder Sn97Cu3 ఆర్కైవ్ చేసిన కాపీ. (PDF) . balverzinn.com. Retrieved on 8 November 2011.
  61. ↑ Modern Coinage Systems. British Numismatic Society.
  62. ↑ What is 90% Silver?. American Precious Metals Exchange (APMEX).
  63. ↑ (2005). Corrosion Tests and Standards. 368. ASTM International.
  64. ↑ Oguchi, Hachiro. (1983). "Japanese Shakudō: its history, properties and production from gold-containing alloys". Gold Bulletin. 16 (4) 125–132. doi:10.1007/BF03214636.
  65. ↑ 65.0 65.1 65.2 (2001). "Inorganic Chemistry". Academic Press. ISBN 978-0-12-352651-9.
  66. ↑ (30 January 2019). "Copper-Promoted Functionalization of Organic Molecules: from Biologically Relevant Cu/O2 Model Systems to Organometallic Transformations". Chemical Reviews. 119 (4) 2954–3031. doi:10.1021/acs.chemrev.8b00368.
  67. ↑ (1984). "Structural Inorganic Chemistry". 1142–1145. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-965763-6.
  68. ↑ (2018). "Inorganic Chemistry". Prentice Hall. ISBN 978-1-292-13414-7.
  69. ↑ 69.0 69.1 (2 April 2007). Ullmann's Agrochemicals. 623. Wiley. ISBN 978-3-527-31604-5.
  70. ↑ Ralph L. Shriner, Christine K.F. Hermann, Terence C. Morrill, David Y. Curtin, Reynold C. Fuson "The Systematic Identification of Organic Compounds" 8th edition, J. Wiley, Hoboken. 0-471-21503-1
  71. ↑ (2000). "Cellulose Solutions in Water Containing Metal Complexes". Macromolecules. 33 (11) 4094–4107. doi:10.1021/ma991893m.
  72. ↑ (1994). "Principles of bioinorganic chemistry". University Science Books. ISBN 978-0-935702-72-9.
  73. ↑ "Modern Organocopper Chemistry" Norbert Krause, Ed., Wiley-VCH, Weinheim, 2002. 978-3-527-29773-3.
  74. ↑ (26 May 2008). "Cadiot–Chodkiewicz Active Template Synthesis of Rotaxanes and Switchable Molecular Shuttles with Weak Intercomponent Interactions". Angewandte Chemie. 120 (23) 4464–4468. doi:10.1002/ange.200800891.
  75. ↑ Rafael Chinchilla. (2007). "The Sonogashira Reaction: A Booming Methodology in Synthetic Organic Chemistry". Chemical Reviews. 107 (3) 874–922. doi:10.1021/cr050992x.
  76. ↑ (1986). "An Addition of an Ethylcopper Complex to 1-Octyne: (E)-5-Ethyl-1,4-Undecadiene". Organic Syntheses. 64 1. doi:10.15227/orgsyn.064.0001.
  77. ↑ (1941). "Factors Determining the Course and Mechanisms of Grignard Reactions. II. The Effect of Metallic Compounds on the Reaction between Isophorone and Methylmagnesium Bromide". Journal of the American Chemical Society. 63 (9) 2308–2316. doi:10.1021/ja01854a005.
  78. ↑ (1998). "63Cu NMR Study of Copper(I) Carbonyl Complexes with Various Hydrotris(pyrazolyl)borates: Correlation between 63Cu Chemical Shifts and CO Stretching Vibrations". Inorganic Chemistry. 37 (12) 3066–3070. doi:10.1021/ic970138r.
  79. ↑ (1963). "Handbook of Preparative Inorganic Chemistry". 1 1015. Academic Press.
  80. ↑ (2006). "Anhydrous phosphazenium fluorides as sources for extremely reactive fluoride ions in solution". Chemistry: A European Journal. 12 (2) 438–45. doi:10.1002/chem.200500838.
  81. ↑ (2004-02-01). Structure and Spectroscopy of Copper−Dioxygen Complexes. Chemical Reviews. 104 (2) 1013–1046. doi:10.1021/cr020632z.
  82. ↑ (2004). "Reactivity of Dioxygen-Copper Systems". Chemical Reviews. 104 (2) 1047–1076. doi:10.1021/cr020633r.
  83. ↑ (1997). "Characterization of Copper(III)–Tetrapeptide Complexes with Histidine as the Third Residue". Inorganic Chemistry. 36 (14) 3119–3124. doi:10.1021/ic9608713.
  84. ↑ (2012). "High-valent organometallic copper and palladium in catalysis". Nature. 484 (7393) 177–185. doi:10.1038/nature11008.
  85. ↑ (2021). "Well-defined organometallic Copper(III) complexes: Preparation, characterization and reactivity". Coord. Chem. Rev.. 442. doi:10.1016/j.ccr.2021.213923.
  86. ↑ Decker, H.. (2000). "COPs and Robbers: Putative evolution of copper oxygen-binding proteins". Journal of Experimental Biology. 203 (Pt 12) 1777–1782. doi:10.1242/jeb.203.12.1777.
  87. ↑ (2013). "Metallomics and the Cell". 12 451–78. Springer. ISBN 978-94-007-5560-4. doi:10.1007/978-94-007-5561-1_13. electronic-book 978-94-007-5561-1 1559-0836 electronic-1868-0402
  88. ↑ (1991). "Cell structure & function: an integrated approach". Saunders College Pub. ISBN 978-0-03-047439-2.
  89. ↑ Fun facts. Horseshoe crab.
  90. ↑ 90.0 90.1 S.J. Lippard, J.M. Berg "Principles of bioinorganic chemistry" University Science Books: Mill Valley, CA; 1994. 0-935702-73-3.
  91. ↑ (2014). "The Metal-Driven Biogeochemistry of Gaseous Compounds in the Environment". 14 177–210. Springer. ISBN 978-94-017-9268-4. doi:10.1007/978-94-017-9269-1_8.
  92. ↑ Amount of copper in the normal human body, and other nutritional copper facts.
  93. ↑ (1961). "Copper metabolism in man". New England Journal of Medicine. 265 (18) 892–897. doi:10.1056/NEJM196111022651806.
  94. ↑ (1 May 1998). Copper transport. The American Journal of Clinical Nutrition. 67 (5) 965S–971S. doi:10.1093/ajcn/67.5.965S.
  95. ↑ (1976). "Ceruloplasmin: The copper transport protein with essential oxidase activity". '. 44 187–236. ISBN 978-0-470-12289-1. doi:10.1002/9780470122891.ch6.
  96. ↑ (1 January 1990). "Copper transport from ceruloplasmin: Characterization of the cellular uptake mechanism". American Journal of Physiology. Cell Physiology. 258 (1) C140–C146. doi:10.1152/ajpcell.1990.258.1.c140.
  97. ↑ (2009). "Copper homeostasis". New Phytologist. 182 (4) 799–816. doi:10.1111/j.1469-8137.2009.02846.x.
  98. ↑ Dietary Reference Intakes: RDA and AI for Vitamins and Elements ఆర్కైవ్ చేసిన కాపీ Food and Nutrition Board, Institute of Medicine, National Academies Press, 2011. Retrieved 18 April 2018.
  99. ↑ Copper. IN: Dietary Reference Intakes for Vitamin A, Vitamin K, Arsenic, Boron, Chromium, Copper, Iodine, Iron, Manganese, Molybdenum, Nickel, Silicon, Vanadium, and Copper. National Academy Press. 2001, PP. 224–257.
  100. ↑ (2017). Overview on Dietary Reference Values for the EU population as derived by the EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies.
  101. ↑ (2006). Tolerable Upper Intake Levels For Vitamins And Minerals. European Food Safety Authority.
  102. ↑ Federal Register May 27, 2016 Food Labeling: Revision of the Nutrition and Supplement Facts Labels. FR p. 33982..
  103. ↑ Daily Value Reference of the Dietary Supplement Label Database (DSLD). Dietary Supplement Label Database (DSLD).
  104. ↑ (2013). Interrelations between Essential Metal Ions and Human Diseases. 13 359–387. Springer Netherlands. ISBN 978-94-007-7499-5. doi:10.1007/978-94-007-7500-8_11.
  105. ↑ (2007-02-03). Wilson's disease. The Lancet. 369 (9559) 397–408. doi:10.1016/S0140-6736(07)60196-2.
  106. ↑ Hunt, Charles E.. (1965). "Cardiovascular Lesions Associated with Experimental Copper Deficiency in the Rabbit". Journal of Nutrition. 87 (4) 385–394. doi:10.1093/jn/87.4.385.
  107. ↑ Ayyat M.S.. (1995). Copper-Protein Nutrition of New Zealand White Rabbits under Egyptian Conditions. World Rabbit Science. 3 (3) 113–118. doi:10.4995/wrs.1995.249.
  108. ↑ (2002). "The immune system as a physiological indicator of marginal copper status?". British Journal of Nutrition. 87 (5) 393–403. doi:10.1079/BJN2002558.
  109. ↑ (January 2023). "Re-evaluation of the existing health-based guidance values for copper and exposure assessment from all sources". EFSA Journal. 21 (1) e07728. doi:10.2903/j.efsa.2023.7728.
  110. ↑ (December 2018). Copper and Zinc Dysregulation in Alzheimer's Disease. Trends in Pharmacological Sciences. 39 (12) 1049–1063. doi:10.1016/j.tips.2018.10.001.
  111. ↑ 111.0 111.1 (2024-09-01). "Deadly excess copper". Redox Biology. 75. doi:10.1016/j.redox.2024.103256.
  112. ↑ Geoffrey Michael Gadd. (March 2010). "Metals, minerals and microbes: geomicrobiology and bioremediation". Microbiology. 156 (3) 609–643. doi:10.1099/mic.0.037143-0.
  113. ↑ 0151
  114. ↑ 0150
  115. ↑ OEHHA Copper
  116. ↑ (2011). "Hazardous Compounds in Tobacco Smoke". International Journal of Environmental Research and Public Health. 8 (12) 613–628. doi:10.3390/ijerph8020613.
  117. ↑ 117.0 117.1 117.2 CSA – Discovery Guides, A Brief History of Copper. Csa.com.
  118. ↑ Rayner W. Hesse. (2007). "Jewelrymaking through History: an Encyclopedia". 56. Greenwood Publishing Group. ISBN 978-0-313-33507-5.No primary source is given in that book.
  119. ↑ Copper. Elements.vanderkrogt.net.
  120. ↑ Haarmann, Harald. (2014). Roots of Ancient Greek Civilization: The influence of old Europe. 60–61. McFarland & Company, Inc.. ISBN 978-0-7864-7827-9.
  121. ↑ (2016). Light out of the east?' – A contribution to discussion of the situation of early copper metallurgy in southeast Europe. 59–122. Verlag Marie Leidorf GmbH. ISBN 978-3-86757-010-7.
  122. ↑ (2014). Early Balkan Metallurgy: Origins, Evolution and Society, 6200–3700 BC. Journal of World Prehistory. 34 (2) 195–278. doi:10.1007/s10963-021-09155-7.
  123. ↑ (2014). "Metallurgical Provinces of Eurasia in the Early Metal Age: Problems of Interrelation". ISIJ International. 54 (5) 1002–1009. doi:10.2355/isijinternational.54.1002.
  124. ↑ (15 November 2016). "High spatial dynamics-photoluminescence imaging reveals the metallurgy of the earliest lost-wax cast object". Nature Communications. 7 (1). doi:10.1038/ncomms13356.
  125. ↑ Cowen, R.. Essays on Geology, History, and People: Chapter 3: Fire and Metals.
  126. ↑ Timberlake, S.. (2005). "The Archaeology of Alderley Edge: Survey, excavation and experiment in an ancient mining landscape". 396. John and Erica Hedges Ltd.. ISBN 978-1-84171-715-9. doi:10.30861/9781841717159.
  127. ↑ 127.0 127.1 127.2 127.3 (April 2021). "On the Timing of the Old Copper Complex in North America: A Comparison of Radiocarbon Dates from Different Archaeological Contexts". Radiocarbon. 63 (2) 513–531. doi:10.1017/RDC.2021.7.
  128. ↑ Pleger, Thomas C. "A Brief Introduction to the Old Copper Complex of the Western Great Lakes: 4000–1000 BC", Proceedings of the Twenty-Seventh Annual Meeting of the Forest History Association of Wisconsin, Oconto, Wisconsin, 5 October 2002, pp. 10–18.
  129. ↑ Emerson, Thomas E. and McElrath, Dale L. Archaic Societies: Diversity and Complexity Across the Midcontinent, SUNY Press, 2009 1-4384-2701-8.
  130. ↑ (26 April 2022). "Refining the chronology of North America's copper using traditions: A macroscalar approach via Bayesian modeling". PLOS ONE. 17 (4). doi:10.1371/journal.pone.0266908.
  131. ↑ (19 March 2021). "Ancient Native Americans were among the world's first coppersmiths". Science. doi:10.1126/science.abi6135.
  132. ↑ Gibbon, Guy. (1998). Old Copper in Minnesota: A Review. Plains Anthropologist. 43 (163) 27–50. doi:10.1080/2052546.1998.11931881.
  133. ↑ 133.0 133.1 (4 June 2013). "Lake Sediments Record Prehistoric Lead Pollution Related to Early Copper Production in North America". Environmental Science & Technology. 47 (11) 5545–5552. doi:10.1021/es304499c.
  134. ↑ (October 2018). "Toward a functional understanding of the North American Old Copper Culture 'technomic devolution'". Journal of Archaeological Science. 98 34–44. doi:10.1016/j.jas.2018.08.001.
  135. ↑ (1996). "Chinese Studies in the History and Philosophy of Science and Technology". 179 219–241. ISBN 978-90-481-4546-1. doi:10.1007/978-94-015-8717-4_18.
  136. ↑ Wallach, Joel. "Epigenetics: The Death of the Genetic Theory of Disease Transmission".
  137. ↑ (December 2013). Tainted ores and the rise of tin bronzes in Eurasia, c. 6500 years ago. Antiquity Publications Ltd.
  138. ↑ 138.0 138.1 McNeil, Ian. (2002). "Encyclopaedia of the History of Technology". 13, 48–66. Routledge. ISBN 978-0-203-19211-5.
  139. ↑ (2013). "Pigment Compendium: Optical Microscopy of Historical Pigments". ISBN 978-1-136-37379-4. doi:10.4324/9780080454573.
  140. ↑ (January 2004). "A short note on Egyptian blue". Journal of Cultural Heritage. 5 (1) 129–133. doi:10.1016/j.culher.2003.06.004.
  141. ↑ Rickard, T.A.. (1932). "The Nomenclature of Copper and its Alloys". Journal of the Royal Anthropological Institute. 62 281–290. doi:10.2307/2843960.
  142. ↑ (September 2009). "Copper Working Technologies, Contexts of Use, and Social Complexity in the Eastern Woodlands of Native North America". Journal of World Prehistory. 22 (3) 213–235. doi:10.1007/s10963-009-9020-8.
  143. ↑ Martin, Susan R.. (1995). The State of Our Knowledge About Ancient Copper Mining in Michigan. The Michigan Archaeologist. 41 (2–3) 119.
  144. ↑ 144.0 144.1 (July 2011). "Metallurgical analysis of copper artifacts from Cahokia". Journal of Archaeological Science. 38 (7) 1727–1736. doi:10.1016/j.jas.2011.03.004.
  145. ↑ 145.0 145.1 (June 2017). "Ancient metalworking in South America: a 3000-year-old copper mask from the Argentinian Andes". Antiquity. 91 (357) 688–700. doi:10.15184/aqy.2017.28.
  146. ↑ (July 1991). "Copper-Alloy Metallurgy in Ancient Peru". Scientific American. 265 (1) 80–86. doi:10.1038/scientificamerican0791-80.
  147. ↑ Herbert, Eugenia W.. (1984). Red Gold of Africa: Copper in Precolonial History and Culture. University of Wisconsin Press. ISBN 978-0-299-09604-5.
  148. ↑ (2023). "Oxford Research Encyclopedia of Anthropology". ISBN 978-0-19-085458-4. doi:10.1093/acrefore/9780190854584.013.485.
  149. ↑ (2019). "Oxford Research Encyclopedia of Anthropology". ISBN 978-0-19-085458-4. doi:10.1093/acrefore/9780190854584.013.64.
  150. ↑ (12 April 1996). "History of Ancient Copper Smelting Pollution During Roman and Medieval Times Recorded in Greenland Ice". Science. 272 (5259) 246–249. doi:10.1126/science.272.5259.246.
  151. ↑ (2005). "The Graeco-Roman economy in the super long-run: lead, copper, and shipwrecks". Journal of Roman Archaeology. 18 361–372. doi:10.1017/S104775940000742X.
  152. ↑ (June 2000). "Corinthian bronze and the gold of the alchemists". Gold Bulletin. 33 (2) 60–66. doi:10.1007/BF03216582.
  153. ↑ (2004). Mining in World History. 60. Reaktion Books. ISBN 978-1-86189-173-0.
  154. ↑ Gold: prices, facts, figures and research: A brief history of money.
  155. ↑ Copper and Brass in Ships.
  156. ↑ (July 2004). "Process Optimization in Copper Electrorefining". Advanced Engineering Materials. 6 (7) 558–562. doi:10.1002/adem.200400403.
  157. ↑ (1938). Copper Mining in North America. U. S. Bureau of Mines.
  158. ↑ (1998). "Copper for America, the United States Copper Industry from Colonial Times to the 1990s". University of Arizona Press. ISBN 0-8165-1817-3.
  159. ↑ Outokumpu Flash Smelting. 2. Outokumpu.
  160. ↑ (1976). "Cooperation or illusion: an examination of the intergovernmental council of copper exporting countries". International Organization. 30 (2) 263–287. doi:10.1017/S0020818300018270.
  161. ↑ Ryck Lydecker. Is Copper Bottom Paint Sinking?. BoatUS Magazine.
  162. ↑ (2008). Copper. American Elements.
  163. ↑ (2015). Handbook of Manufacturing Engineering and Technology. 899–939. Springer London. ISBN 978-1-4471-4669-8. doi:10.1007/978-1-4471-4670-4_2.
  164. ↑ What's the Difference Between Nonreactive and Reactive Pans?. Kitchn.
  165. ↑ Pops, Horace, 2008, "Processing of wire from antiquity to the future", Wire Journal International, June, pp. 58–66
  166. ↑ Pops, Horace. The Metallurgy of Copper Wire. www.litz-wire.com.
  167. ↑ (1998). "Copper: Its Trade, Manufacture, Use, and Environmental Status". 141–192, 331–375. ASM International. ISBN 978-1-61503-216-7.
  168. ↑ Copper, Chemical Element – Overview, Discovery and naming, Physical properties, Chemical properties, Occurrence in nature, Isotopes. Chemistryexplained.com.
  169. ↑ (1998). "Copper: Its Trade, Manufacture, Use, and Environmental Status". 348. ASM International. ISBN 978-1-61503-216-7.
  170. ↑ (1985). "Electrical engineer's reference book". Butterworths. ISBN 978-1-4831-0263-4.
  171. ↑ Aluminum Wiring Hazards and Pre-Purchase Inspections.. www.heimer.com.
  172. ↑ Repairing aluminum wiring. U.S. Consumer Product Safety Commission. 1.
  173. ↑ Hellemans, Alexander. (1 January 2007). Manufacturing Mayday: Production glitches send Airbus into a tailspin. IEEE Spectrum.
  174. ↑ Accelerator: Waveguides (SLAC VVC). SLAC Virtual Visitor Center.
  175. ↑ (2013-02-21). IE3 energy-saving motors | Engineer Live. www.engineerlive.com.
  176. ↑ Energy‐efficiency policy opportunities for electric motor‐driven systems, International Energy Agency, 2011 Working Paper in the Energy Efficiency Series, by Paul Waide and Conrad U. Brunner, OECD/IEA 2011
  177. ↑ Fuchsloch, J. and E.F. Brush, (2007), "Systematic Design Approach for a New Series of Ultra‐NEMA Premium Copper Rotor Motors", in EEMODS 2007 Conference Proceedings, 10–15 June, Beijing.
  178. ↑ Copper motor rotor project; Copper Development Association; Copper.org: Copper Motor Rotor Project.
  179. ↑ NEMA Premium Motors, The Association of Electrical Equipment and Medical Imaging Manufacturers; NEMA – NEMA Premium Motors.
  180. ↑ Seale, Wayne (2007). The role of copper, brass, and bronze in architecture and design; Metal Architecture, May 2007
  181. ↑ Copper roofing in detail; Copper in Architecture; Copper Development Association, U.K., www.cda.org.uk/arch
  182. ↑ Find out how useful copper is to design and architecture!. eurocopper.org.
  183. ↑ Kronborg completed; Agency for Palaces and Cultural Properties, København, Kronborg completed – Agency for Palaces and Cultural Properties.
  184. ↑ Berg, Jan. Why did we paint the library's roof?.
  185. ↑ Copper in Architecture Design Handbook. Copper Development Association.
  186. ↑ (June 2026). Professional Roofing NRCA's Official Magazine. www.professionalroofing.net.
  187. ↑ Wu, Chun. Oxidation reaction: Why is the Statue of Liberty blue-green? How does rust work?. wepanknowledgecenter.org.
  188. ↑ (1998). "The chemistry of copper patination". Corrosion Science. 40 (12) 2029–50. doi:10.1016/S0010-938X(98)00093-6.
  189. ↑ Application Areas: Architecture - Finishes. www.copper.org.
  190. ↑ Glossary of copper terms, Copper Development Association (UK): Glossary of copper terms.
  191. ↑ Finishes – natural weathering; Copper in Architecture Design Handbook, Copper Development Association Inc., Copper.org: Architecture Design Handbook: Finishes.
  192. ↑ Davis, Joseph R.. (2001). "Copper and Copper Alloys". 3–6, 266. ASM International. ISBN 978-0-87170-726-0.
  193. ↑ Edding, Mario E., Flores, Hector, and Miranda, Claudio, (1995), Experimental Usage of Copper-Nickel Alloy Mesh in Mariculture. Part 1: Feasibility of usage in a temperate zone; Part 2: Demonstration of usage in a cold zone; Final report to the International Copper Association Ltd.
  194. ↑ Corrosion Behaviour of Copper Alloys used in Marine Aquaculture ఆర్కైవ్ చేసిన కాపీ. (PDF) . copper.org. Retrieved on 8 November 2011.
  195. ↑ Copper Touch Surfaces ఆర్కైవ్ చేసిన కాపీ. Copper Touch Surfaces. Retrieved on 8 November 2011.
  196. ↑ (10 February 2021). EPA Registers Copper Surfaces for Residual Use Against Coronavirus. United States Environmental Protection Agency.
  197. ↑ 197.0 197.1 (May 2008). EPA registers copper-containing alloy products. United States Environmental Protection Agency.
  198. ↑ (1999). Treatment of a Legionella pneumophila-Colonized Water Distribution System Using Copper-Silver Ionization and Continuous Chlorination. Infection Control and Hospital Epidemiology. 20 (6) 426–428. doi:10.1086/501645.
  199. ↑ Chilean subway protected with Antimicrobial Copper – Rail News from ఆర్కైవ్ చేసిన కాపీ. rail.co. Retrieved on 8 November 2011.
  200. ↑ Codelco to provide antimicrobial copper for new metro lines (Chile) . Construpages.com.ve. Retrieved on 8 November 2011.
  201. ↑ PR 811 Chilean Subway Installs Antimicrobial Copper ఆర్కైవ్ చేసిన కాపీ. (PDF). antimicrobialcopper.com. Retrieved on 8 November 2011.
  202. ↑ Zaleski, Andrew. (September 24, 2020). As hospitals look to prevent infections, a chorus of researchers make a case for copper surfaces. STAT.
  203. ↑ (2023-09-01). "A comparative performance of antibacterial effectiveness of copper and silver coated textiles". Journal of Industrial Textiles. 53. doi:10.1177/15280837221134990.
  204. ↑ Freeman, M. H., & McIntyre, C. R. (2008). Copper-based wood preservatives. Forest products journal, 58(11), 6-27.
  205. ↑ (1976). "An investigation of the therapeutic value of the 'copper bracelet'-dermal assimilation of copper in arthritic/rheumatoid conditions". Agents and Actions. 6 (4) 454–459.
  206. ↑ (2013). "Copper bracelets and magnetic wrist straps for rheumatoid arthritis – analgesic and anti-inflammatory effects: a randomised double-blind placebo controlled crossover trial". PLOS ONE. 8 (9). doi:10.1371/journal.pone.0071529.
  207. ↑ (2009). Therapeutic effects of magnetic and copper bracelets in osteoarthritis: A randomised placebo-controlled crossover trial. Complementary Therapies in Medicine. 17 (5–6) 249–256. doi:10.1016/j.ctim.2009.07.002.
  208. ↑ (6 January 2014). Find the Truth Behind Medical Myths. University of Arkansas for Medical Sciences.

మరింత పఠనం

బాహ్య లింకులు

copper

  • Copper Timeline, ఒక ఇంటరాక్టివ్ చరిత్ర.
  • Copper at The Periodic Table of Videos (యూనివర్శిటీ ఆఫ్ నాటింగ్‌హామ్)
  • Copper and compounds fact sheet ఆస్ట్రేలియా యొక్క National Pollutant Inventory నుండి
  • International Copper Association and the Copper Alliance, ఒక వ్యాపార ఆసక్తి సమూహం
  • Copper.org – కాపర్ డెవలప్‌మెంట్ అసోసియేషన్ యొక్క అధికారిక వెబ్‌సైట్, ఇది ఉత్తర అమెరికా పరిశ్రమ సంఘం, రాగి యొక్క లక్షణాలు మరియు ఉపయోగాల గురించి విస్తృతమైన సైట్‌ను కలిగి ఉంది
  • Price history LME Copper యొక్క, IMF ప్రకారం
  • usgs.gov (మినరల్ కమోడిటీ సమ్మరీస్ 2025): Copper

మూలం: ఇంగ్లీష్ వికీపీడియాలోని “Copper” వ్యాసానికి అనువాదం. మూల వ్యాసం: https://en.wikipedia.org/wiki/Copper ఈ అనువాదం స్వయంచాలకంగా రూపొందించబడింది.

Retrieved from "https://ltrc.sciwiki.in/index.php?title=రాగి&oldid=947"