View source for జీవ రసాయన శాస్త్రం

Biological Chemistry (journal)|''Biological Chemistry'' (జర్నల్)

'''జీవ రసాయన శాస్త్రం''' (Biochemistry), లేదా '''జీవ రసాయన శాస్త్రం''' (biological chemistry) (ఇది [[chemical biology|కెమికల్ బయాలజీ]] నుండి భిన్నమైనది), అనేది జీవ [[organism|జీవుల]] లోపల మరియు వాటికి సంబంధించిన [[chemical process|రసాయన ప్రక్రియల]] అధ్యయనం.<ref>[http://www.acs.org/content/acs/en/careers/college-to-career/areas-of-chemistry/biological-biochemistry.html.html Biological/Biochemistry]. ''acs.org''.</ref> [[chemistry|రసాయన శాస్త్రం]] మరియు [[biology|జీవశాస్త్రం]] రెండింటిలోనూ ఒక ఉప-విభాగమైన జీవ రసాయన శాస్త్రాన్ని మూడు రకాలుగా విభజించవచ్చు: [[structural biology|నిర్మాణాత్మక జీవశాస్త్రం]], [[enzymology|ఎంజైమాలజీ]], మరియు [[metabolism|జీవక్రియ]]. 20వ శతాబ్దపు చివరి దశాబ్దాలలో, జీవ రసాయన శాస్త్రం ఈ మూడు విభాగాల ద్వారా జీవ ప్రక్రియలను వివరించడంలో విజయం సాధించింది. దాదాపు అన్ని [[List of life sciences|జీవశాస్త్ర రంగాలు]] జీవ రసాయన పద్ధతులు మరియు పరిశోధనల ద్వారా వెలికితీయబడుతున్నాయి మరియు అభివృద్ధి చెందుతున్నాయి.<ref name="Voet_2005">[[#Voet|Voet]] (2005), p. 3.</ref>

జీవ రసాయన శాస్త్రం, జీవ [[biomolecule|అణువులు]] జీవ [[Cell (biology)|కణాల]] లోపల మరియు కణాల మధ్య జరిగే ప్రక్రియలకు ఎలా కారణమవుతాయో అర్థం చేసుకోవడంపై దృష్టి పెడుతుంది,<ref name="Karp2009">[[#Karp|Karp]] (2009), p. 2.</ref> ఇది క్రమంగా [[tissue (biology)|కణజాలాలు]] మరియు [[organ (anatomy)|అవయవాల]] నిర్మాణం మరియు పనితీరును అర్థం చేసుకోవడానికి ఎంతగానో దోహదపడుతుంది.<ref name="MillerSpoolman2012">[[#Miller|Miller]] (2012). p. 62.</ref> జీవ రసాయన శాస్త్రం [[molecular biology|మాలిక్యులర్ బయాలజీ]]కి దగ్గరి సంబంధం కలిగి ఉంటుంది, ఇది జీవసంబంధమైన దృగ్విషయాల యొక్క [[molecule|అణు]] యంత్రాంగాల అధ్యయనం.<ref name="fn_1">[[#Astbury|Astbury]] (1961), p. 1124.</ref>

జీవ రసాయన శాస్త్రంలో ఎక్కువ భాగం [[protein|ప్రోటీన్లు]], [[nucleic acid|న్యూక్లియిక్ ఆమ్లాలు]], [[carbohydrate|కార్బోహైడ్రేట్లు]], మరియు [[lipid|లిపిడ్లు]] వంటి జీవ [[macromolecule|మాక్రోమాలిక్యూల్స్]] యొక్క నిర్మాణాలు, విధులు మరియు పరస్పర చర్యలతో వ్యవహరిస్తుంది. ఇవి కణాల నిర్మాణాన్ని అందిస్తాయి మరియు జీవనానికి సంబంధించిన అనేక విధులను నిర్వహిస్తాయి.<ref name="Biology">[[#Eldra|Eldra]] (2007), p. 45.</ref> కణం యొక్క [[chemistry|రసాయన శాస్త్రం]] చిన్న [[molecule|అణువులు]] మరియు [[ion|అయాన్ల]] ప్రతిచర్యలపై కూడా ఆధారపడి ఉంటుంది. ఇవి [[inorganic|అకర్బన]] (ఉదాహరణకు, [[water|నీరు]] మరియు [[metal|లోహ]] అయాన్లు) లేదా [[Organic compound|కర్బన]] (ఉదాహరణకు, [[amino acid|అమినో ఆమ్లాలు]], ఇవి [[Protein biosynthesis|ప్రోటీన్లను సంశ్లేషణ చేయడానికి]] ఉపయోగపడతాయి) కావచ్చు.<ref name="Marks">[[#Marks|Marks]] (2012), అధ్యాయం 14.</ref> [[chemical reaction|రసాయన ప్రతిచర్యల]] ద్వారా తమ పర్యావరణం నుండి [[Cell energy|శక్తిని పొందేందుకు కణాలు]] ఉపయోగించే యంత్రాంగాలను [[metabolism|జీవక్రియ]] అని పిలుస్తారు.

జీవ రసాయన శాస్త్ర పరిశోధనలు ప్రధానంగా [[medicine|వైద్యం]], [[nutrition|పోషణ]], మరియు [[agriculture|వ్యవసాయం]]లో ఉపయోగించబడతాయి. వైద్యంలో, [[biochemist|జీవ రసాయన శాస్త్రవేత్తలు]] [[disease|వ్యాధుల]] కారణాలను మరియు [[Pharmaceutical drug|నివారణలను]] పరిశోధిస్తారు.<ref>[[#Finkel|Finkel]] (2009), pp. 1–4.</ref> పోషణ అనేది ఆరోగ్యం మరియు శ్రేయస్సును ఎలా కాపాడుకోవాలో మరియు [[nutritional deficiencies|పోషకాహార లోపాల]] ప్రభావాలను అధ్యయనం చేస్తుంది.<ref name="FFL2010">[[#UNICEF|UNICEF]] (2010), pp. 61, 75.</ref> వ్యవసాయంలో, జీవ రసాయన శాస్త్రవేత్తలు పంట సాగు, పంట నిల్వ మరియు [[pest control|తెగుళ్ల నియంత్రణను]] మెరుగుపరిచే లక్ష్యంతో [[soil|నేల]] మరియు [[fertilizer|ఎరువులను]] పరిశోధిస్తారు. ఇటీవలి దశాబ్దాలలో, జీవ రసాయన సూత్రాలు మరియు పద్ధతులు [[engineering|ఇంజనీరింగ్]] నుండి సమస్య-పరిష్కార విధానాలతో కలిపి, పరిశోధన, పారిశ్రామిక ప్రక్రియలు, మరియు వ్యాధుల నిర్ధారణ మరియు నియంత్రణ కోసం ఉపయోగకరమైన సాధనాలను ఉత్పత్తి చేయడానికి జీవ వ్యవస్థలను మార్చడానికి ఉపయోగించబడుతున్నాయిదీనినే [[biotechnology|బయోటెక్నాలజీ]] అంటారు.

== చరిత్ర ==
''ప్రధాన వ్యాసం: History of biochemistry''

దీని అత్యంత సమగ్రమైన నిర్వచనంలో, జీవ రసాయన శాస్త్రాన్ని జీవుల భాగాలు మరియు కూర్పు యొక్క అధ్యయనంగా మరియు అవి కలిసి జీవంగా ఎలా మారతాయో చూసే అధ్యయనంగా చూడవచ్చు. ఈ కోణంలో, జీవ రసాయన శాస్త్ర చరిత్ర [[Ancient Greece|ప్రాచీన గ్రీకుల]] కాలం నాటిది కావచ్చు.<ref name="history of science">[[#Helvoort|Helvoort]] (2000), p. 81.</ref> అయితే, ఒక నిర్దిష్ట [[scientific discipline|శాస్త్రీయ విభాగంగా]] జీవ రసాయన శాస్త్రం 19వ శతాబ్దంలో లేదా అంతకు ముందు ఎప్పుడో ప్రారంభమైంది, ఇది జీవ రసాయన శాస్త్రంలోని ఏ అంశంపై దృష్టి సారిస్తున్నామనే దానిపై ఆధారపడి ఉంటుంది. కొందరు 1833లో [[Anselme Payen]] మొదటి [[enzyme|ఎంజైమ్]], [[diastase]] (ప్రస్తుతం [[amylase]] అని పిలుస్తారు)ను కనుగొనడంతో జీవ రసాయన శాస్త్రం ప్రారంభమైందని వాదించారు,<ref>[[#Hunter|Hunter]] (2000), p. 75.</ref> మరికొందరు 1897లో [[Eduard Buchner]] కణరహిత సారం (cell-free extracts)లో సంక్లిష్ట జీవ రసాయన ప్రక్రియ అయిన [[Ethanol fermentation|ఆల్కహాలిక్ కిణ్వ ప్రక్రియ]]ను ప్రదర్శించడాన్ని జీవ రసాయన శాస్త్ర జననంగా పరిగణించారు.<ref>[[#Hamblin|Hamblin]] (2005), p. 26.</ref><ref>[[#Hunter|Hunter]] (2000), pp. 96–98.</ref> కొందరు దీని ప్రారంభాన్ని [[Justus von Liebig]] రాసిన 1842 నాటి ప్రభావవంతమైన రచన ''Animal chemistry, or, [[Organic chemistry]] in its applications to [[physiology]] and [[pathology]]'' అని కూడా సూచించవచ్చు, ఇది జీవక్రియ యొక్క రసాయన సిద్ధాంతాన్ని సమర్పించింది,<ref name="history of science" /> లేదా అంతకు ముందు 18వ శతాబ్దంలో [[Antoine Lavoisier]] చేసిన [[fermentation|కిణ్వ ప్రక్రియ]] మరియు [[Cellular respiration|శ్వాసక్రియ]] అధ్యయనాలను కూడా సూచించవచ్చు.<ref>[[#Berg|Berg]] (1980), pp. 1–2.</ref><ref>[[#Holmes|Holmes]] (1987), p. xv.</ref> జీవ రసాయన శాస్త్రంలోని సంక్లిష్టతను వెలికితీయడంలో సహాయపడిన ఈ రంగంలోని అనేక ఇతర మార్గదర్శకులు ఆధునిక జీవ రసాయన శాస్త్ర స్థాపకులుగా ప్రకటించబడ్డారు. [[Hermann Emil Fischer|ఎమిల్ ఫిషర్]], [[protein|ప్రోటీన్ల]] రసాయన శాస్త్రాన్ని అధ్యయనం చేశారు,<ref>[[#Feldman|Feldman]] (2001), p. 206.</ref> మరియు [[Frederick Gowland Hopkins|ఎఫ్. గౌలాండ్ హాప్కిన్స్]], [[enzymes|ఎంజైములు]] మరియు జీవ రసాయన శాస్త్రం యొక్క డైనమిక్ స్వభావాన్ని అధ్యయనం చేశారు, వీరు ప్రారంభ జీవ రసాయన శాస్త్రవేత్తలకు రెండు ఉదాహరణలు.<ref>[[#Rayner|Rayner-Canham]] (2005), p. 136.</ref>

"బయోకెమిస్ట్రీ" (Biochemistry) అనే పదాన్ని మొదట విన్జెన్జ్ క్లెట్జిన్స్కీ (1826–1882) 1858లో వియన్నాలో తన "Compendium der Biochemie"ని ముద్రించినప్పుడు ఉపయోగించారు; ఇది [[biology|జీవశాస్త్రం]] మరియు [[chemistry|రసాయన శాస్త్రం]] కలయిక నుండి ఉద్భవించింది. 1877లో, [[Felix Hoppe-Seyler]] ఈ పదాన్ని (జర్మన్ భాషలో biochemie) ''[[Zeitschrift für Physiologische Chemie]]'' (జర్నల్ ఆఫ్ ఫిజియోలాజికల్ కెమిస్ట్రీ) యొక్క మొదటి సంచిక ముందుమాటలో [[physiological chemistry|శారీరక రసాయన శాస్త్రానికి]] పర్యాయపదంగా ఉపయోగించారు, అక్కడ ఆయన ఈ అధ్యయన రంగానికి అంకితమైన సంస్థలను ఏర్పాటు చేయాలని వాదించారు.<ref>[[#Ziesak|Ziesak]] (1999), p. 169.</ref><ref>[[#Kleinkauf|Kleinkauf]] (1988), p. 116.</ref> అయితే, జర్మన్ [[chemist|రసాయన శాస్త్రవేత్త]] [[Carl Neuberg]] 1903లో ఈ పదాన్ని సృష్టించారని తరచుగా పేర్కొనబడింది,<ref name="Ben-Menahem 2009">[[#Ben|Ben-Menahem]] (2009), p. 2982.</ref><ref>[[#Amsler|Amsler]] (1986), p. 55.</ref><ref>[[#Horton|Horton]] (2013), p. 36.</ref> కొందరు దీనిని [[Franz Hofmeister]]కు ఆపాదించారు.<ref>[[#Kleinkauf|Kleinkauf]] (1988), p. 43.</ref>

<ref>[[#Edwards|Edwards]] (1992), pp. 1161–1173.</ref>
ఒకప్పుడు జీవం మరియు దాని పదార్థాలకు జీవం లేని పదార్థాలలో కనిపించే వాటి కంటే భిన్నమైన కొన్ని ముఖ్యమైన లక్షణాలు లేదా పదార్థం (దీనిని తరచుగా "[[vital principle|జీవ సూత్రం]]" అని పిలుస్తారు) ఉంటుందని సాధారణంగా నమ్మేవారు, మరియు జీవులు మాత్రమే జీవ అణువులను ఉత్పత్తి చేయగలవని భావించేవారు.<ref>[[#Fiske|Fiske]] (1890), pp. 419–20.</ref> 1828లో, [[Friedrich Wöhler]] [[potassium cyanate|పొటాషియం సైనైట్]] మరియు [[ammonium sulfate|అమ్మోనియం సల్ఫేట్]] నుండి [[urea|యూరియా]]ను [[Wöhler synthesis|సంశ్లేషణ]] చేసిన తన పరిశోధనా పత్రాన్ని ప్రచురించారు; కొందరు దీనిని వైటలిజం (vitalism) యొక్క పతనం మరియు [[organic chemistry|కర్బన రసాయన శాస్త్రం]] స్థాపనగా పరిగణించారు.<ref>Wöhler, F.. (1828). "Ueber künstliche Bildung des Harnstoffs". ''Annalen der Physik und Chemie''. 88 (2) 253–256. doi:[https://doi.org/10.1002/andp.18280880206 10.1002/andp.18280880206].</ref><ref name="Kauffman 20012">[[#Kauffman|Kauffman]] (2001), pp. 121–133.</ref> అయితే, వోహ్లర్ సంశ్లేషణ వివాదాన్ని రేకెత్తించింది, ఎందుకంటే కొందరు అతని చేతుల్లో వైటలిజం అంతమైందని అంగీకరించరు.<ref>Lipman, Timothy O.. (August 1964). "Wohler's preparation of urea and the fate of vitalism". ''Journal of Chemical Education''. 41 (8) 452. doi:[https://doi.org/10.1021/ed041p452 10.1021/ed041p452].</ref> అప్పటి నుండి, జీవ రసాయన శాస్త్రం పురోగమించింది, ముఖ్యంగా 20వ శతాబ్దం మధ్యకాలం నుండి, [[chromatography|క్రోమాటోగ్రఫీ]], [[X-ray diffraction|ఎక్స్-రే డిఫ్రాక్షన్]], [[dual polarisation interferometry|డ్యూయల్ పోలరైజేషన్ ఇంటర్ఫెరోమెట్రీ]], [[protein nuclear magnetic resonance spectroscopy|NMR స్పెక్ట్రోస్కోపీ]], [[radioisotopic labeling|రేడియో ఐసోటోపిక్ లేబులింగ్]], [[electron microscope|ఎలక్ట్రాన్ మైక్రోస్కోపీ]] మరియు [[molecular dynamics|మాలిక్యులర్ డైనమిక్స్]] సిమ్యులేషన్స్ వంటి కొత్త పద్ధతుల అభివృద్ధి జరిగింది. ఈ పద్ధతులు [[cell (biology)|కణం]] యొక్క అనేక అణువులు మరియు [[metabolic pathway|జీవక్రియ మార్గాల]] ఆవిష్కరణ మరియు వివరణాత్మక విశ్లేషణకు అనుమతించాయి, ఉదాహరణకు [[glycolysis|గ్లైకోలిసిస్]] మరియు [[Krebs cycle|క్రెబ్స్ సైకిల్]] (సిట్రిక్ యాసిడ్ సైకిల్), మరియు అణు స్థాయిలో జీవ రసాయన శాస్త్రంపై అవగాహనకు దారితీశాయి.<ref>(April 1937). "Metabolism of ketonic acids in animal tissues". ''The Biochemical Journal''. 31 (4) 645–660. doi:[https://doi.org/10.1042/bj0310645 10.1042/bj0310645].</ref><ref>(December 2021). [https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2452310021000743#sec6 Glycolysis: How a 300yr long research journey that started with the desire to improve alcoholic beverages kept revolutionizing biochemistry]. ''Current Opinion in Systems Biology''. 28. doi:[https://doi.org/10.1016/j.coisb.2021.100380 10.1016/j.coisb.2021.100380].</ref>

జీవ రసాయన శాస్త్రంలో మరొక ముఖ్యమైన చారిత్రక సంఘటన [[gene|జన్యువు]] ఆవిష్కరణ మరియు కణంలో సమాచార బదిలీలో దాని పాత్ర. 1950లలో, [[James D. Watson]], [[Francis Crick]], [[Rosalind Franklin]] మరియు [[Maurice Wilkins]] [[DNA structure|DNA నిర్మాణం]]ను పరిష్కరించడంలో మరియు సమాచార జన్యు బదిలీతో దాని సంబంధాన్ని సూచించడంలో కీలక పాత్ర పోషించారు.<ref>[[#Tropp|Tropp]] (2012), pp. 19–20.</ref> 1958లో, [[George Beadle]] మరియు [[Edward Tatum]] శిలీంధ్రాలపై చేసిన పనికి [[Nobel Prize|నోబెల్ బహుమతిని]] అందుకున్నారు, ఇది [[one gene–one enzyme hypothesis|ఒక జన్యువు ఒక ఎంజైమ్‌ను ఉత్పత్తి చేస్తుంది]] అని చూపించింది.<ref name="Krebs 2012">[[#Krebs|Krebs]] (2012), p. 32.</ref> 1988లో, [[Colin Pitchfork]] [[DNA]] ఆధారాలతో హత్య కేసులో దోషిగా తేలిన మొదటి వ్యక్తి, ఇది [[forensic science|ఫోరెన్సిక్ సైన్స్]] వృద్ధికి దారితీసింది.<ref name="Butler 2009">[[#Butler|Butler]] (2009), p. 5.</ref> ఇటీవల, [[Andrew Z. Fire]] మరియు [[Craig C. Mello]] [[gene expression|జన్యు వ్యక్తీకరణ]]ను నిశ్శబ్దం చేయడంలో [[RNA interference|RNA ఇంటర్ఫెరెన్స్]] (RNAi) పాత్రను కనుగొన్నందుకు [[Nobel Prize in Physiology or Medicine|2006 నోబెల్ బహుమతిని]] అందుకున్నారు.<ref name="Sen 2007">[[#Chandan|Chandan]] (2007), pp. 193–194.</ref>

== <span class="anchor" id="CHNOPS"></span> జీవన రసాయన మూలకాలు ==

''మరింత సమాచారం: Composition of the human body, Dietary mineral''

సుమారు రెండు డజన్ల [[chemical elements|రసాయన మూలకాలు]] వివిధ రకాల [[life|జీవనానికి]] అవసరం. భూమిపై ఉన్న చాలా అరుదైన మూలకాలు జీవనానికి అవసరం లేదు (అపవాదులు [[selenium|సెలీనియం]] మరియు [[iodine|అయోడిన్]]),<ref>(2008). "Lehninger Principles of Biochemistry". Macmillan. ISBN 978-0716771081.</ref> అయితే కొన్ని సాధారణ మూలకాలు ([[aluminium|అల్యూమినియం]] మరియు [[titanium|టైటానియం]]) ఉపయోగించబడవు. చాలా జీవులు మూలకాల అవసరాలను పంచుకుంటాయి, కానీ [[plants|మొక్కలు]] మరియు [[animals|జంతువుల]] మధ్య కొన్ని తేడాలు ఉన్నాయి. ఉదాహరణకు, సముద్రపు ఆల్గే [[bromine|బ్రోమిన్]]ను ఉపయోగిస్తాయి,<ref>(2011). "Bromophenols in marine algae and their bioactivities". ''Marine Drugs''. 9 (7) 1273–1292. doi:[https://doi.org/10.3390/md9071273 10.3390/md9071273].</ref> మరియు భూచర జంతువులు తమ కనెక్టివ్ కణజాలంలో అయానిక్ బ్రోమైడ్‌ను కలిగి ఉంటాయి,<ref>(2014-06-05). "Bromine is an essential trace element for assembly of collagen IV scaffolds in tissue development and architecture". ''Cell''. 157 (6) 1380–1392. doi:[https://doi.org/10.1016/j.cell.2014.05.009 10.1016/j.cell.2014.05.009].</ref> కానీ ఇది భూచర మొక్కలకు అవసరం లేదు మరియు అధిక పరిమాణంలో సమస్యగా కూడా మారవచ్చు.<ref>(2024-05-05). "Bromine contamination and risk management in terrestrial and aquatic ecosystems". ''Journal of Hazardous Materials''. 469. doi:[https://doi.org/10.1016/j.jhazmat.2024.133881 10.1016/j.jhazmat.2024.133881].</ref> అన్ని జంతువులకు [[sodium|సోడియం]] అవసరం,<ref>(2018). "Salt an Essential Nutrient: Advances in Understanding Salt Taste Detection Using Drosophila as a Model System". ''Journal of Experimental Neuroscience''. 12. doi:[https://doi.org/10.1177/1179069518806894 10.1177/1179069518806894].</ref> కానీ ఇది మొక్కలలోని ఒక చిన్న ఉపసమితికి మాత్రమే అవసరమైన మూలకం, అయినప్పటికీ చాలా ఇతర మొక్కలు దాని సమక్షంలో మెరుగ్గా పెరుగుతాయి (మరింత సమాచారం కోసం [[Sodium in biology]] చూడండి).<ref>(2003-09-01). [https://doi.org/10.1080/07352680390243495 Sodium—A Functional Plant Nutrient]. ''Critical Reviews in Plant Sciences''. 22 (5) 391–416. doi:[https://doi.org/10.1080/07352680390243495 10.1080/07352680390243495].</ref> మొక్కలకు [[boron|బోరాన్]] మరియు [[silicon|సిలికాన్]] అవసరం, కానీ జంతువులకు అవసరం ఉండకపోవచ్చు (లేదా చాలా తక్కువ మొత్తంలో అవసరం కావచ్చు).<ref>(2024). "Analogy of silicon and boron in plant nutrition". ''Frontiers in Plant Science''. 15. doi:[https://doi.org/10.3389/fpls.2024.1353706 10.3389/fpls.2024.1353706].</ref>

జీవ అణువులు కేవలం ఆరు ప్రధాన మాక్రోన్యూట్రియెంట్ల నుండి నిర్మించబడ్డాయి, వీటిని '''CHNOPS''' ([[carbon|కార్బన్]], [[hydrogen|హైడ్రోజన్]], [[nitrogen|నైట్రోజన్]], [[oxygen|ఆక్సిజన్]], [[phosphorus|ఫాస్పరస్]], మరియు [[sulfur|సల్ఫర్]]) అని సంక్షిప్తీకరిస్తారు, మరియు ఈ ఆరు మన కణాల ద్రవ్యరాశిలో >99% ఉంటాయి.<ref>[https://www.socratica.com/pages/chnops-elements-of-life CHNOPS: Elements of Life]. ''Socratica''.</ref><ref>(2023). "The elements of life: A biocentric tour of the periodic table". ''Advances in Microbial Physiology''. 82 1–127. doi:[https://doi.org/10.1016/bs.ampbs.2022.11.001 10.1016/bs.ampbs.2022.11.001].</ref> మానవులకు అదనంగా నాలుగు కీలక అయాన్లు ([[magnesium|మెగ్నీషియం]], [[potassium|పొటాషియం]], [[sodium|సోడియం]], మరియు [[calcium|కాల్షియం]]) మరియు కొన్ని ఇతర మూలకాలు మరియు అయాన్లు తక్కువ మొత్తంలో అవసరం, వీటిని [[Micronutrient|మైక్రోన్యూట్రియెంట్లు]] అని పిలుస్తారు.<ref>(2023). "The elements of life: A biocentric tour of the periodic table". ''Advances in Microbial Physiology''. 82 1–127. doi:[https://doi.org/10.1016/bs.ampbs.2022.11.001 10.1016/bs.ampbs.2022.11.001].</ref> మానవ శరీరాన్ని రూపొందించే ఆరు ప్రధాన మూలకాలతో పాటు, మానవులకు మరో 18 మూలకాలు తక్కువ మొత్తంలో అవసరం కావచ్చు (పూర్తి జాబితా కోసం [[Composition of the human body]] చూడండి).<ref>[[#Nielsen|Nielsen]] (1999), pp. 283–303.</ref>

== జీవ అణువులు ==
''ప్రధాన వ్యాసం: Biomolecule''
జీవ రసాయన శాస్త్రంలోని నాలుగు ప్రధాన అణువుల తరగతులు (వీటిని తరచుగా [[biomolecule|జీవ అణువులు]] అని పిలుస్తారు) [[carbohydrate|కార్బోహైడ్రేట్లు]], [[lipid|లిపిడ్లు]], [[protein|ప్రోటీన్లు]], మరియు [[nucleic acid|న్యూక్లియిక్ ఆమ్లాలు]].<ref name="slabaugh">[[#Slabaugh|Slabaugh]] (2007), pp. 3–6.</ref> అనేక జీవ అణువులు [[polymer|పాలిమర్లు]]: [[monomer|మోనోమర్లు]] అని పిలువబడే చిన్న పునరావృత యూనిట్ల గొలుసులు. మోనోమర్లు ఒక [[biopolymer|జీవ పాలిమర్‌ను]] సంశ్లేషణ చేయడానికి అనుసంధానించబడినప్పుడు, అవి [[Dehydration reaction|డీహైడ్రేషన్ సంశ్లేషణ]] అనే ప్రక్రియకు లోనవుతాయి.<ref>(2018-12-01). [https://doi.org/10.1007/s00239-018-9876-2 Folding, Assembly, and Persistence: The Essential Nature and Origins of Biopolymers]. ''Journal of Molecular Evolution''. 86 (9) 598–610. doi:[https://doi.org/10.1007/s00239-018-9876-2 10.1007/s00239-018-9876-2].</ref> మాక్రోమాలిక్యూల్స్ ఒకే రకమైన లేదా వేర్వేరు రకాల ఇతర అణువులతో పెద్ద కాంప్లెక్స్‌లలో కలిసిపోవచ్చు, ఇది తరచుగా [[biological activity|జీవక్రియ]] కోసం అవసరం.

=== కార్బోహైడ్రేట్లు ===
''ప్రధాన వ్యాసం: Carbohydrate, Monosaccharide, Disaccharide, Polysaccharide''
<div class='skin-invert-image'></div>
కార్బోహైడ్రేట్ల యొక్క రెండు ప్రధాన విధులు శక్తి నిల్వ మరియు నిర్మాణాన్ని అందించడం. 'చక్కెర' అనే పదం సాధారణంగా మోనో- మరియు డైశాకరైడ్లను (క్రింద నిర్వచించబడింది) సూచిస్తుంది, ఇవి మొదటి వర్గంలోకి వస్తాయి మరియు తీపి రుచిని కలిగి ఉంటాయి.<ref>[https://ific.org/insights/background_on_carbohydrates_sugars/ A Background on Carbohydrates and Sugars]. ''IFIC''.</ref> భూమిపై మరే ఇతర జీవ అణువు కంటే కార్బోహైడ్రేట్లు ఎక్కువగా ఉన్నాయి; ఇవి శక్తిని మరియు [[Deoxyribose|జన్యు సమాచారాన్ని]] నిల్వ చేయడానికి ఉపయోగించబడతాయి, అలాగే కణాల మధ్య [[Cell–cell interaction|పరస్పర చర్యలు]] మరియు [[Cell signaling|కమ్యూనికేషన్లలో]] ముఖ్యమైన పాత్ర పోషిస్తాయి.<ref>Chandel, Navdeep S.. (2021). [https://cshperspectives.cshlp.org/content/13/1/a040568 Carbohydrate Metabolism]. ''Cold Spring Harbor Perspectives in Biology''. 13 (1). doi:[https://doi.org/10.1101/cshperspect.a040568 10.1101/cshperspect.a040568].</ref> కార్బోహైడ్రేట్లు సాధారణంగా కార్బన్:హైడ్రోజన్:ఆక్సిజన్ నిష్పత్తిని 1:2:1 కలిగి ఉంటాయి, అంటే కార్బన్ పరమాణువులకు నీటి (H<sub>2</sub>O)కి 1:1 నిష్పత్తి, దీని నుండి "కార్బోహైడ్రేట్" అనే పదం ఉద్భవించింది.

సరళమైన రకమైన కార్బోహైడ్రేట్ [[monosaccharide|మోనోశాకరైడ్]], ఇది C<sub>6</sub>H<sub>12</sub>O<sub>6</sub> రసాయన ఫార్ములాను కలిగి ఉంటుంది కానీ వాటి ఖచ్చితమైన నిర్మాణాలలో మారుతూ ఉంటుంది<sub>.</sub><ref>(2026). [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK459280/ Physiology, Carbohydrates]. ''StatPearls''.</ref> [[Glucose|గ్లూకోజ్]], [[fructose|ఫ్రక్టోజ్]], మరియు [[galactose|గెలాక్టోజ్]] అనేవి [[Hexose|హెక్సోజులు]], అంటే 6-కార్బన్ చక్కెరలు, ఇవి C<sub>6</sub>H<sub>12</sub>O<sub>6</sub> ఫార్ములాను పంచుకుంటాయి, కానీ ఖచ్చితమైన నిర్మాణంలో మారుతూ ఉంటాయి.<ref name=":0">(2000-01-01). [https://www.researchgate.net/publication/48376766 Lehninger Principles of Biochemistry]. 5. ISBN 978-3-662-08290-4. doi:[https://doi.org/10.1007/978-3-662-08289-8 10.1007/978-3-662-08289-8].</ref> బాగా తెలిసిన [[pentose|పెంటోజ్]], లేదా 5-కార్బన్ చక్కెర, [[deoxyribose|డియోక్సిరైబోజ్]] (C<sub>5</sub>H<sub>10</sub>O<sub>4</sub>), ఇది [[DNA|DNA]] యొక్క భాగం. ఒక మోనోశాకరైడ్ [[Open-chain compound|అసైక్లిక్ (ఓపెన్-చైన్) రూపం]] మరియు [[cyclic compound|సైక్లిక్]] రూపం మధ్య మారవచ్చు.<ref name=":0" /> ఇది లీనియర్ రూపం చివర ఉన్న [[carbonyl group|కార్బొనిల్ గ్రూపుతో]] [[Hydroxy group|హైడ్రాక్సిల్ గ్రూపులలో]] ఒకటి ప్రతిచర్య జరపడం ద్వారా జరుగుతుంది, వాటిని ఆక్సిజన్ పరమాణువుతో వంతెనలా కలుపుతూ ఈ ప్రక్రియలో ఒక నీటి అణువును విడుదల చేస్తుంది.<ref name=":0" /> సైక్లిక్ అణువు [[hemiacetal|హెమియాసిటల్]] లేదా [[hemiketal|హెమికీటల్]] గ్రూపును కలిగి ఉంటుంది, ఇది లీనియర్ రూపం [[aldose|ఆల్డోజ్]] లేదా [[ketose|కీటోజ్]] అనే దానిపై ఆధారపడి ఉంటుంది, ఇవి ప్రారంభంలో కార్బొనిల్ గ్రూపు యొక్క స్థానాన్ని వివరిస్తాయి.<ref>[[#Voet|Voet]] (2005), pp. 358–359.</ref>

ఈ సైక్లిక్ రూపాల్లో, రింగ్ సాధారణంగా '''5''' లేదా '''6''' పరమాణువులను కలిగి ఉంటుంది. ఈ రూపాలను వరుసగా [[furanose|ఫ్యూరనోజులు]] మరియు [[pyranose|పైరనోజులు]] అని పిలుస్తారు—[[furan|ఫ్యూరాన్]] మరియు [[pyran|పైరాన్]]లతో పోలిక ద్వారా, ఇవి ఒకే కార్బన్-ఆక్సిజన్ రింగ్‌ను కలిగి ఉన్న సరళమైన సమ్మేళనాలు (అయినప్పటికీ ఇవి ఈ రెండు అణువుల కార్బన్-కార్బన్ [[double bond|ద్విబంధాలను]] కలిగి ఉండవు).<ref name=":0" /> ఉదాహరణకు, ఆల్డోహెక్సోజ్ [[glucose|గ్లూకోజ్]] కార్బన్ 1 మరియు కార్బన్ 4పై ఉన్న హైడ్రాక్సిల్ మధ్య హెమియాసిటల్ బంధాన్ని ఏర్పరచవచ్చు, ఇది 5-సభ్యుల రింగ్‌తో కూడిన అణువును ఇస్తుంది, దీనిని [[glucofuranose|గ్లూకోఫ్యూరనోజ్]] అంటారు. అదే ప్రతిచర్య 1 మరియు 5 కార్బన్ల మధ్య జరిగి 6-సభ్యుల రింగ్‌తో కూడిన అణువును ఏర్పరుస్తుంది, దీనిని [[glucopyranose|గ్లూకోపైరనోజ్]] అంటారు. అంటే పెంటోజులు/ఫ్యూరనోజులు, మరియు హెక్సోజులు/పైరనోజులు పరస్పరం మార్చుకోగలిగిన జంటలు కావు: అణువులోని కార్బన్ల సంఖ్య రింగ్‌లోని పరమాణువుల సంఖ్య కంటే భిన్నంగా ఉండవచ్చు, ఎందుకంటే అన్ని కార్బన్లు రింగ్ బ్యాక్‌బోన్‌లో ఉండవలసిన అవసరం లేదు.<ref name=":0" />

రెండు మోనోశాకరైడ్లను [[Glycosidic bond|గ్లైకోసిడిక్]] లేదా [[ester bond|ఎస్టర్ బంధం]] ద్వారా ఒక ''[[disaccharide|డైశాకరైడ్]]''గా [[dehydration reaction|డీహైడ్రేషన్ ప్రతిచర్య]] ద్వారా చేర్చవచ్చు, దీని సమయంలో ఒక నీటి అణువు విడుదలవుతుంది. డైశాకరైడ్ యొక్క గ్లైకోసిడిక్ బంధం రెండు మోనోశాకరైడ్లుగా విడిపోయే రివర్స్ ప్రతిచర్యను ''[[hydrolysis|జలవిశ్లేషణ]]'' అంటారు.<ref name=":0" /> అత్యంత ప్రసిద్ధ డైశాకరైడ్ [[sucrose|సుక్రోజ్]] లేదా సాధారణ [[sugar|చక్కెర]], ఇది ఒక [[glucose|గ్లూకోజ్]] అణువు మరియు ఒక [[fructose|ఫ్రక్టోజ్]] అణువు కలిసి ఉంటుంది.<ref>PubChem. [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/5988 Sucrose]. ''pubchem.ncbi.nlm.nih.gov''.</ref> మరొక ముఖ్యమైన డైశాకరైడ్ [[lactose|లాక్టోజ్]], ఇది పాలలో కనిపిస్తుంది, ఇది ఒక గ్లూకోజ్ అణువు మరియు ఒక [[galactose|గెలాక్టోజ్]] అణువును కలిగి ఉంటుంది.<ref name=":1">PubChem. [https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov/compound/440995 (+)-Lactose]. ''pubchem.ncbi.nlm.nih.gov''.</ref> లాక్టోజ్ [[lactase|లాక్టేజ్]] ద్వారా జలవిశ్లేషణ చేయబడుతుంది, మరియు ఈ ఎంజైమ్ లోపం [[lactose intolerance|లాక్టోజ్ అసహనానికి]] దారితీస్తుంది.

కొన్ని (సుమారు మూడు నుండి ఆరు) మోనోశాకరైడ్లు కలిసినప్పుడు, దానిని ''[[oligosaccharide|ఒలిగోశాకరైడ్]]'' (''ఒలిగో-'' అంటే "కొన్ని") అంటారు. ఈ అణువులు మార్కర్లుగా మరియు [[Cell signaling|సిగ్నల్స్]]గా ఉపయోగించబడతాయి, అలాగే ఇతర ఉపయోగాలు కూడా ఉన్నాయి.<ref name="Varki_1999">[[#Varki|Varki]] (1999), p. 17.</ref> పెద్ద సమూహాలు కలిసినప్పుడు, దీనిని [[polysaccharide|పాలిశాకరైడ్]] అంటారు. అవి ఒక పొడవైన లీనియర్ గొలుసులో చేరవచ్చు, లేదా అవి [[Branching (polymer chemistry)|శాఖలుగా]] ఉండవచ్చు.<ref name=":0" /> అత్యంత సాధారణ పాలిశాకరైడ్లలో రెండు [[cellulose|సెల్యులోజ్]] మరియు [[glycogen|గ్లైకోజెన్]], రెండూ పునరావృత గ్లూకోజ్ [[monomer|మోనోమర్లను]] కలిగి ఉంటాయి. ''సెల్యులోజ్'' మొక్కల [[cell wall|కణ గోడల]] యొక్క ముఖ్యమైన నిర్మాణ భాగం మరియు ''[[glycogen|గ్లైకోజెన్]]'' జంతువులలో శక్తి నిల్వ రూపంగా ఉపయోగించబడుతుంది. మొక్కలలో శక్తి నిల్వ పాలిశాకరైడ్‌ను [[starch|స్టార్చ్]] అంటారు.

[[Sugar|చక్కెరను]] [[Reducing sugar|రిడ్యూసింగ్]] లేదా నాన్-రిడ్యూసింగ్ చివరలను కలిగి ఉండటం ద్వారా వర్గీకరించవచ్చు. కార్బోహైడ్రేట్ యొక్క [[reducing end|రిడ్యూసింగ్ ఎండ్]] అనేది ఓపెన్-చైన్ [[aldehyde|ఆల్డిహైడ్]] ([[aldose|ఆల్డోజ్]]) లేదా కీటో రూపంతో ([[ketose|కీటోజ్]]) సమతుల్యతలో ఉండగల కార్బన్ పరమాణువు. అటువంటి కార్బన్ పరమాణువు వద్ద మోనోమర్ల కలయిక జరిగితే, [[pyranose|పైరనోజ్]] లేదా [[furanose|ఫ్యూరనోజ్]] రూపం యొక్క ఉచిత [[hydroxy group|హైడ్రాక్సీ గ్రూపు]] మరొక చక్కెర యొక్క OH-సైడ్-చైన్‌తో మార్పిడి చేయబడుతుంది, ఇది పూర్తి [[acetal|ఎసిటల్‌ను]] ఇస్తుంది. ఇది ఆల్డిహైడ్ లేదా కీటో రూపానికి గొలుసు తెరవకుండా నిరోధిస్తుంది మరియు మార్పు చెందిన అవశేషాన్ని నాన్-రిడ్యూసింగ్‌గా మారుస్తుంది.<ref name=":0" /> లాక్టోజ్ దాని గ్లూకోజ్ భాగంలో రిడ్యూసింగ్ ఎండ్‌ను కలిగి ఉంటుంది, అయితే గెలాక్టోజ్ భాగం గ్లూకోజ్ యొక్క C4-OH గ్రూపుతో పూర్తి ఎసిటల్‌ను ఏర్పరుస్తుంది.<ref name=":1" /> [[Saccharose|సుక్రోజ్]] రిడ్యూసింగ్ ఎండ్‌ను కలిగి ఉండదు, ఎందుకంటే గ్లూకోజ్ (C1) యొక్క ఆల్డిహైడ్ కార్బన్ మరియు ఫ్రక్టోజ్ (C2) యొక్క కీటో కార్బన్ మధ్య పూర్తి ఎసిటల్ ఏర్పడుతుంది.

=== లిపిడ్లు ===
''ప్రధాన వ్యాసం: Lipid, Glycerol, Fatty acid''

<ref>[[#Stryer|Stryer]] (2007), p. 328.</ref><ref>[[#Voet|Voet]] (2005), Ch. 12 లిపిడ్లు మరియు పొరలు.</ref>

[[Lipid|'''లిపిడ్లు''']] అనేవి జీవసంబంధమైన మూలం కలిగిన, నీటిలో కరగని లేదా [[nonpolar|నాన్-పోలార్]] సమ్మేళనాలుగా నిర్వచించబడిన [[molecules|అణువుల]] వైవిధ్యమైన శ్రేణి, ఇందులో [[wax|మైనాలు]], [[fatty acid|ఫ్యాటీ ఆమ్లాలు]], ఫ్యాటీ-ఆమ్ల ఉత్పన్నమైన [[phospholipid|ఫాస్ఫోలిపిడ్లు]], [[sphingolipid|స్ఫింగోలిపిడ్లు]], [[glycolipid|గ్లైకోలిపిడ్లు]], మరియు [[terpenoid|టెర్పెనోయిడ్లు]] (ఉదా., [[retinoid|రెటినోయిడ్లు]] మరియు [[steroid|స్టెరాయిడ్లు]]) ఉన్నాయి. ఇది వాటిని ఇతర జీవ అణువుల సమూహాల నుండి ప్రత్యేకంగా చేస్తుంది, ఎందుకంటే అవి నిర్మాణం కంటే ఒక లక్షణం ద్వారా నిర్వచించబడతాయి.<ref name=":0" /> ఇది వాటిని ఒక వైవిధ్యమైన సమూహంగా చేస్తుంది. కొన్ని లిపిడ్లు లీనియర్, ఓపెన్-చైన్ [[aliphatic|అలిఫాటిక్]] అణువులు, మరికొన్ని రింగ్ నిర్మాణాలను కలిగి ఉంటాయి. కొన్ని [[aromatic|ఆరోమాటిక్]] (చక్రీయ [రింగ్] మరియు ప్లానర్ [ఫ్లాట్] నిర్మాణంతో) ఉంటాయి, మరికొన్ని ఉండవు. కొన్ని ఫ్లెక్సిబుల్‌గా ఉంటాయి, మరికొన్ని దృఢంగా ఉంటాయి.<ref>(2023). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK525952/ Biochemistry, Lipids]. ''StatPearls''.</ref>

లిపిడ్లు నిర్మాణాత్మకంగా చాలా వైవిధ్యమైనవి. సాధారణంగా కనిపించే కొన్ని లిపిడ్లు, [[triglyceride|ట్రైగ్లిజరైడ్లు]] (బల్క్ లిపిడ్ల ప్రధాన సమూహం), మరియు [[Phospholipid|ఫాస్ఫోలిపిడ్లు]] (కణ పొరలలో ప్రధాన భాగం), ఇవి [[glycerol|గ్లిసరాల్]] బ్యాక్‌బోన్‌ను [[Fatty acid|ఫ్యాటీ ఆమ్లాలకు]] (మొదటి దానికి 3, రెండవ దానికి 2) బంధించి ఉంటాయి. ఫ్యాటీ ఆమ్లాలు [[Saturated and unsaturated compounds|శాచురేటెడ్]] (కార్బన్ గొలుసులో [[double bond|ద్విబంధాలు]] లేవు) లేదా అన్‌శాచురేటెడ్ (కార్బన్ గొలుసులో ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ ద్విబంధాలు) కావచ్చు.<ref name=":0" /> ఫ్యాటీ ఆమ్లాలు తరచుగా సరళమైన లిపిడ్లుగా పరిగణించబడతాయి, మరియు అతి చిన్న ఫ్యాటీ ఆమ్లాలు, షార్ట్ చైన్ ఫ్యాటీ ఆమ్లాలు (SCFAs), వాటి ఆరోగ్య ప్రయోజనాలకు ప్రసిద్ధి చెందాయి.<ref>(October 2025). [https://www.nature.com/articles/s41579-025-01183-w Gut microbiota-derived short-chain fatty acids and their role in human health and disease]. ''Nature Reviews Microbiology''. 23 (10) 635–651. doi:[https://doi.org/10.1038/s41579-025-01183-w 10.1038/s41579-025-01183-w].</ref> అయితే, ఈ నమూనాను అనుసరించని మరిన్ని లిపిడ్లు ఉన్నాయి, కాబట్టి అన్ని లిపిడ్లలో ఒకే పునరావృత అణువు లేనందున అవి పాలిమర్లుగా పరిగణించబడవు.<ref>(2025-03-05). [https://rmit.pressbooks.pub/biologyandchemistryhumanbiosciences/chapter/lipids/ 4.4 Lipids]. ''Biology and Chemistry for Human Biosciences''.</ref> పర్యవసానంగా, ఫ్యాటీ ఆమ్లాలు, గ్లిసరాల్, మరియు ఇతర లిపిడ్ రకాల్లో [[Sphingosine|స్ఫింగోసిన్లు]] వంటి భాగాలు మోనోమర్లు కావు. ఉదాహరణకు, కొలెస్ట్రాల్‌ను తీసుకోండి: ఈ "బిల్డింగ్ బ్లాక్" అణువులు ఏవీ లేని లిపిడ్, దీనికి బదులుగా కొన్ని నాన్-పోలార్ రింగులు కలిసి ఉంటాయి మరియు కొన్ని ఫంక్షనల్ గ్రూపులు బయటకు విస్తరించి ఉంటాయి.<ref>[http://pubchemlite.lcsb.uni.lu/e/compound/5997 Cholesterol (C27H46O)]. ''pubchemlite.lcsb.uni.lu''.</ref>

చాలా వరకు లిపిడ్‌లు ప్రధానంగా నాన్‌పోలార్‌గా ఉంటాయి, కానీ కొన్ని [[Polar molecule|పోలార్]] లక్షణాలను కలిగి ఉండవచ్చు. సాధారణంగా, వాటి నిర్మాణంలో ఎక్కువ భాగం నాన్‌పోలార్ లేదా [[hydrophobic]] ("నీటిని వికర్షించే") స్వభావాన్ని కలిగి ఉంటుంది, అంటే ఇవి [[water|నీరు]] వంటి పోలార్ ద్రావణాలతో సరిగ్గా చర్య జరపవు. ఫ్యాటీ యాసిడ్లు మరియు పొరలను ఏర్పరిచే ఫాస్ఫోలిపిడ్‌ల వంటి కొన్ని లిపిడ్‌లు, పోలార్ లేదా [[hydrophilic]] ("నీటిని ఇష్టపడే") హెడ్ గ్రూపును కలిగి ఉంటాయి, ఇవి నీరు వంటి పోలార్ ద్రావణాలతో కలిసిపోవడానికి ప్రయత్నిస్తాయి. ఇది వాటిని [[amphiphilic]] అణువులుగా (హైడ్రోఫోబిక్ మరియు హైడ్రోఫిలిక్ భాగాలను కలిగి ఉండటం) చేస్తుంది. [[cholesterol]] విషయంలో, పోలార్ గ్రూపు కేవలం ఒక –OH (హైడ్రాక్సిల్ లేదా ఆల్కహాల్) మాత్రమే.<ref>PhD, Chris Masterjohn. (2008-11-09). [https://chrismasterjohnphd.substack.com/p/cholesterols-hydroxyl-group Cholesterol's Hydroxyl Group]. ''Harnessing the Power of Nutrients''.</ref> ఫాస్ఫోలిపిడ్‌లు తరచుగా పెద్దవిగా మరియు మరింత వైవిధ్యమైన పోలార్ హెడ్ గ్రూపులను కలిగి ఉంటాయి.<ref name=":0" />

లిపిడ్‌లు మన దైనందిన ఆహారంలో అంతర్భాగం. మనం వంటకు మరియు తినడానికి ఉపయోగించే చాలా [[oil|నూనెలు]] మరియు [[milk product|పాల ఉత్పత్తులు]] (ఉదాహరణకు [[butter|వెన్న]], [[cheese|చీజ్]], [[ghee|నెయ్యి]] మొదలైనవి) [[fat|కొవ్వుల]]తో తయారవుతాయి. ఇవి లిపిడ్‌ల యొక్క విస్తృత వర్గాన్ని సూచిస్తాయి, కానీ పోషకాహారం మరియు ఆహార విజ్ఞాన శాస్త్రంలో ఇవి మనం తినే ట్రైగ్లిజరైడ్‌లను సూచిస్తాయి.<ref>[https://www.healthlinkbc.ca/healthlinkbc-files/dietary-fat-and-your-health Dietary fat and your health | HealthLink BC]. ''www.healthlinkbc.ca''.</ref><ref name=":2">(2024-10-28). "Perspective on the health effects of unsaturated fatty acids and commonly consumed plant oils high in unsaturated fat". ''The British Journal of Nutrition''. 132 (8) 1039–1050. doi:[https://doi.org/10.1017/S0007114524002459 10.1017/S0007114524002459].</ref> [[Vegetable oil|వృక్ష నూనెలు]] వివిధ [[polyunsaturated fatty acid|పాలీఅన్‌శాచురేటెడ్ ఫ్యాటీ యాసిడ్ల]] (PUFA)లో సమృద్ధిగా ఉంటాయి, ఇవి గుండెకు రక్షణ కల్పించే ప్రభావాలను కలిగి ఉండవచ్చు, అయితే ఆరోగ్యంపై వాటి మొత్తం ప్రభావం గురించి ఆధారాలు ఇంకా అస్పష్టంగానే ఉన్నాయి.<ref name=":2" /> లిపిడ్ కలిగిన ఆహారాలు శరీరంలో జీర్ణక్రియకు లోనవుతాయి మరియు ట్రైగ్లిజరైడ్‌ల తుది విచ్ఛిన్న ఉత్పత్తులైన ఫ్యాటీ యాసిడ్లు మరియు గ్లిజరాల్‌గా విడిపోతాయి. లిపిడ్‌లు, ముఖ్యంగా [[phospholipid|ఫాస్ఫోలిపిడ్‌లు]], వివిధ [[pharmaceutical product|ఔషధ ఉత్పత్తులలో]] కో-సొల్యూబిలైజర్‌లుగా (ఉదా. పేరెంటరల్ ఇన్ఫ్యూషన్లలో) లేదా [[drug carrier|డ్రగ్ క్యారియర్]] భాగాలుగా (ఉదా. [[liposome]] లేదా [[transfersome]]లో) కూడా ఉపయోగించబడతాయి.<ref>[https://grasasyaceites.revistas.csic.es/index.php/grasasyaceites/article/view/409/412 View of Lipids in pharmaceutical and cosmetic preparations]. ''grasasyaceites.revistas.csic.es''.</ref><ref>(2025-08-28). "Lipid-Based Drug Delivery Systems: Concepts and Recent Advances in Transdermal Applications". ''Nanomaterials''. 15 (17) 1326. doi:[https://doi.org/10.3390/nano15171326 10.3390/nano15171326].</ref>

=== ప్రోటీన్లు ===
''ప్రధాన వ్యాసం: Protein, Amino acid''

[[Protein|ప్రోటీన్లు]] అనేవి [[amino acid|అమినో యాసిడ్లు]] అనే మోనోమర్‌ల నుండి తయారైన పాలిమర్‌లు. ఒక అమినో యాసిడ్ అనేది ఒక ఆల్ఫా కార్బన్ అణువును కలిగి ఉంటుంది, దీనికి ఒక [[amine|అమినో]] గ్రూపు (–NH<sub>2</sub>), ఒక [[carboxylic acid|కార్బాక్సిలిక్ యాసిడ్]] గ్రూపు (–COOH) (శరీర ధర్మ పరిస్థితులలో ఇవి –NH<sub>3</sub><sup>+</sup> మరియు –COO<sup>−</sup> గా ఉంటాయి), ఒక సాధారణ [[hydrogen atom|హైడ్రోజన్ అణువు]], మరియు "–R" అని పిలువబడే ఒక సైడ్ చైన్ అనుసంధానించబడి ఉంటాయి. ఈ "R" సైడ్ చైన్ ప్రతి అమినో యాసిడ్‌కు భిన్నంగా ఉంటుంది, వీటిలో 20 [[proteinogenic amino acid|ప్రామాణిక అమినో యాసిడ్లు]] ఉన్నాయి. ఈ "R" గ్రూపు ప్రతి అమినో యాసిడ్‌ను ప్రత్యేకంగా మారుస్తుంది, మరియు సైడ్ చైన్‌ల లక్షణాలు ప్రోటీన్ యొక్క మొత్తం [[Protein tertiary structure|త్రిమితీయ ఆకృతిని]] బాగా ప్రభావితం చేస్తాయి.<ref name=":0" /> కొన్ని అమినో యాసిడ్లు స్వతంత్రంగా లేదా మార్పు చెందిన రూపంలో విధులను కలిగి ఉంటాయి; ఉదాహరణకు, [[glutamate|గ్లుటామేట్]] ఒక ముఖ్యమైన [[neurotransmitter|న్యూరోట్రాన్స్‌మిటర్‌గా]] పనిచేస్తుంది.<ref>Pal, Mia Michaela. (2021). "Glutamate: The Master Neurotransmitter and Its Implications in Chronic Stress and Mood Disorders". ''Frontiers in Human Neuroscience''. 15. doi:[https://doi.org/10.3389/fnhum.2021.722323 10.3389/fnhum.2021.722323].</ref> ప్రోటీన్‌లను ఏర్పరచడానికి, అవి [[Dehydration reaction|డీహైడ్రేషన్]] సంశ్లేషణ ద్వారా చర్య జరుపుతాయి, ఇది ఒక [[water molecule|నీటి అణువును]] తొలగించి, ఒక అమినో యాసిడ్ యొక్క అమినో గ్రూపులోని [[nitrogen|నైట్రోజన్]] మరియు మరొక అమినో యాసిడ్ యొక్క కార్బాక్సిలిక్ యాసిడ్ గ్రూపులోని కార్బన్ మధ్య [[peptide bond|పెప్టైడ్ బంధాన్ని]] ఏర్పరుస్తుంది. ఫలితంగా వచ్చే అణువును ''[[dipeptide|డైపెప్టైడ్]]'' అని పిలుస్తారు, మరియు తక్కువ సంఖ్యలో అమినో యాసిడ్లు (సాధారణంగా ముప్పై కంటే తక్కువ) ఉన్న గొలుసులను ''[[peptides|పెప్టైడ్‌లు]]'' లేదా [[polypeptides|పాలిపెప్టైడ్‌లు]] అని పిలుస్తారు. ఎక్కువ పొడవు ఉన్న గొలుసులను ''ప్రోటీన్లు'' అని పిలుస్తారు. ఉదాహరణకు, ముఖ్యమైన రక్త [[blood plasma|సీరం]] ప్రోటీన్ అయిన [[human serum albumin|అల్బుమిన్]] 585 [[Protein structure|అమినో యాసిడ్ అవశేషాలను]] కలిగి ఉంటుంది.<ref name="Metzler 2001">[[#Metzler|Metzler]] (2001), p. 58.</ref>

ప్రోటీన్లు నిర్మాణాత్మక మరియు/లేదా క్రియాత్మక పాత్రలను కలిగి ఉండవచ్చు. ఉదాహరణకు, [[actin|యాక్టిన్]] మరియు [[myosin|మయోసిన్]] ప్రోటీన్ల కదలికలు చివరికి అస్థిపంజర కండరాల సంకోచానికి కారణమవుతాయి.<ref>Squire, John. (2019-11-14). "Special Issue: The Actin-Myosin Interaction in Muscle: Background and Overview". ''International Journal of Molecular Sciences''. 20 (22) 5715. doi:[https://doi.org/10.3390/ijms20225715 10.3390/ijms20225715].</ref> చాలా ప్రోటీన్లకు ఉండే ఒక లక్షణం ఏమిటంటే, అవి ఒక నిర్దిష్ట అణువు లేదా అణువుల తరగతికి ప్రత్యేకంగా బంధించబడతాయి—అవి దేనితో బంధించబడతాయో దాని విషయంలో ''అత్యంత'' ఎంపికను కలిగి ఉండవచ్చు. [[Antibody|యాంటీబాడీలు]] ఒక నిర్దిష్ట రకమైన అణువుకు అంటుకునే ప్రోటీన్లకు ఉదాహరణ. యాంటీబాడీలు రెండు హెవీ మరియు రెండు లైట్ చైన్‌లతో కూడి ఉంటాయి, ఇవి నిర్దిష్ట సిస్టీన్ అవశేషాల మధ్య [[disulfide linkage|డైసల్ఫైడ్ బంధాల]] ద్వారా అనుసంధానించబడి ఉంటాయి. యాంటీబాడీలు N-టెర్మినల్ డొమైన్‌లోని వ్యత్యాసాల ఆధారంగా వైవిధ్యం ద్వారా నిర్దిష్టతను కలిగి ఉంటాయి, ఇది వాటిని రోగనిరోధక యాంటిజెన్‌లకు బలంగా బంధించడానికి అనుమతిస్తుంది.<ref>(2010). "How antibodies fold". ''Trends in Biochemical Sciences''. 35 (4) 189–198. doi:[https://doi.org/10.1016/j.tibs.2009.11.005 10.1016/j.tibs.2009.11.005].</ref><ref>(2001). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10757/ Immunobiology]. Garland Science. ISBN 978-0-8153-3642-6.</ref> యాంటీబాడీలను ఉపయోగించే [[enzyme-linked immunosorbent assay|ఎలిసా (ELISA)]] పరీక్ష, వివిధ జీవ అణువులను గుర్తించడానికి ఆధునిక వైద్యం ఉపయోగించే అత్యంత సున్నితమైన పరీక్షలలో ఒకటి.

అయితే, బహుశా అత్యంత ముఖ్యమైన ప్రోటీన్లు [[enzyme|ఎంజైమ్‌లు]]. జీవకణంలోని దాదాపు ప్రతి చర్యకు ఎంజైమ్ అవసరం, ఇది చర్య యొక్క [[activation energy|యాక్టివేషన్ ఎనర్జీని]] తగ్గిస్తుంది. ఈ అణువులు ''[[substrate (biochemistry)|సబ్‌స్ట్రేట్లు]]'' అని పిలువబడే నిర్దిష్ట రియాక్టెంట్ అణువులను గుర్తిస్తాయి; అప్పుడు అవి వాటి మధ్య చర్యను [[Catalysis|ఉత్ప్రేరకపరుస్తాయి]]. యాక్టివేషన్ ఎనర్జీని తగ్గించడం ద్వారా, ఎంజైమ్ ఆ చర్యను 10<sup>11</sup> లేదా అంతకంటే ఎక్కువ రేటుతో వేగవంతం చేస్తుంది; సాధారణంగా స్వయంచాలకంగా పూర్తి కావడానికి 3,000 సంవత్సరాలకు పైగా పట్టే చర్య, ఎంజైమ్‌తో ఒక సెకను కంటే తక్కువ సమయంలోనే జరగవచ్చు. ఎంజైమ్ స్వయంగా ఈ ప్రక్రియలో వినియోగించబడదు మరియు కొత్త సబ్‌స్ట్రేట్‌ల సెట్‌తో అదే చర్యను ఉత్ప్రేరకపరచడానికి సిద్ధంగా ఉంటుంది. వివిధ మాడిఫైయర్‌లను ఉపయోగించడం ద్వారా, ఎంజైమ్ యొక్క చర్యను నియంత్రించవచ్చు, తద్వారా మొత్తం కణం యొక్క జీవక్రియను నియంత్రించడం సాధ్యమవుతుంది.<ref name=":0" />

ప్రోటీన్ల నిర్మాణం సాంప్రదాయకంగా నాలుగు స్థాయిల క్రమానుగత పద్ధతిలో వివరించబడింది. ప్రోటీన్ యొక్క [[primary structure|ప్రైమరీ స్ట్రక్చర్]] దాని అమినో యాసిడ్ల సరళ క్రమాన్ని కలిగి ఉంటుంది; ఉదాహరణకు, "అలనైన్-గ్లైసిన్-ట్రిప్టోఫాన్-సెరిన్-గ్లుటామేట్-అస్పరాజిన్-గ్లైసిన్-లైసిన్-...". [[Secondary structure|సెకండరీ స్ట్రక్చర్]] స్థానిక స్వరూపానికి సంబంధించినది (స్వరూపం అంటే నిర్మాణ అధ్యయనం). కొన్ని అమినో యాసిడ్ల కలయికలు [[alpha helix|α-హెలిక్స్]] అని పిలువబడే కాయిల్ లాగా లేదా [[Beta sheet|β-షీట్]] అని పిలువబడే షీట్ లాగా చుట్టుకుంటాయి; పైన ఉన్న హీమోగ్లోబిన్ రేఖాచిత్రంలో కొన్ని α-హెలిక్స్‌లను చూడవచ్చు. [[Tertiary structure|టెర్షియరీ స్ట్రక్చర్]] అనేది ప్రోటీన్ యొక్క మొత్తం త్రిమితీయ ఆకారం. ఈ ఆకారం అమినో యాసిడ్ల క్రమం ద్వారా నిర్ణయించబడుతుంది. నిజానికి, ఒకే ఒక్క మార్పు మొత్తం నిర్మాణాన్ని మార్చగలదు. ఉదాహరణకు, హీమోగ్లోబిన్ యొక్క బీటా చైన్‌లో 146 అమినో యాసిడ్ అవశేషాలు ఉంటాయి; 6వ స్థానంలో ఉన్న [[glutamate|గ్లుటామేట్]] అవశేషాన్ని [[valine|వాలైన్]] అవశేషంతో భర్తీ చేయడం వల్ల హీమోగ్లోబిన్ ప్రవర్తన ఎంతగా మారుతుందంటే, అది [[sickle-cell disease|సికిల్-సెల్ వ్యాధికి]] దారితీస్తుంది.<ref>(May 2019). "Sickle Cell Disease-Genetics, Pathophysiology, Clinical Presentation and Treatment". ''International Journal of Neonatal Screening''. 5 (2) 20. doi:[https://doi.org/10.3390/ijns5020020 10.3390/ijns5020020].</ref> చివరగా, [[quaternary structure|క్వాటర్నరీ స్ట్రక్చర్]] అనేది విడి పాలిపెప్టైడ్ చైన్‌లు తుది ప్రోటీన్‌ను ఏర్పరచడానికి ఒకదానితో ఒకటి ఎలా సంకర్షణ చెందుతాయో వివరిస్తుంది. ఇది హీమోగ్లోబిన్ వంటి నాలుగు సబ్‌యూనిట్‌లను కలిగి ఉన్న ప్రోటీన్‌లకు వర్తిస్తుంది, అయితే అనేక ఇతర ప్రోటీన్లు కేవలం ఒకే చైన్‌ను కలిగి ఉంటాయి.<ref>[[#Fromm|Fromm and Hargrove]] (2012), pp. 35–51.</ref>

తీసుకున్న ప్రోటీన్లు సాధారణంగా [[small intestine|చిన్న ప్రేగులలో]] ఒకే అమినో యాసిడ్లు లేదా డైపెప్టైడ్‌లుగా విచ్ఛిన్నమై, ఆపై శోషించబడతాయి. ఆ తర్వాత అవి కొత్త ప్రోటీన్‌లను ఏర్పరచడానికి కలుస్తాయి. గ్లైకోలిసిస్, సిట్రిక్ యాసిడ్ సైకిల్ మరియు [[pentose phosphate pathway|పెంటోస్ ఫాస్ఫేట్ పాత్‌వే]] యొక్క మధ్యంతర ఉత్పత్తులను మొత్తం ఇరవై అమినో యాసిడ్లను ఏర్పరచడానికి ఉపయోగించవచ్చు, మరియు చాలా బ్యాక్టీరియా మరియు మొక్కలు వాటిని సంశ్లేషణ చేయడానికి అవసరమైన అన్ని ఎంజైమ్‌లను కలిగి ఉంటాయి (మరింత సమాచారం కోసం [[Amino acid synthesis]] చూడండి). అయితే, మానవులు మరియు ఇతర క్షీరదాలు వాటిలో సగం మాత్రమే సంశ్లేషణ చేయగలవు. అవి [[isoleucine|ఐసోల్యూసిన్]], [[leucine|ల్యూసిన్]], [[lysine|లైసిన్]], [[methionine|మెథియోనిన్]], [[phenylalanine|ఫినైల్ అలనైన్]], [[threonine|థ్రియోనిన్]], [[tryptophan|ట్రిప్టోఫాన్]], [[histidine|హిస్టిడిన్]], మరియు [[valine|వాలైన్]]లను సంశ్లేషణ చేయలేవు. వీటిని ఆహారం ద్వారా తీసుకోవాలి కాబట్టి, వీటిని [[essential amino acid|అవసరమైన (ఎసెన్షియల్) అమినో యాసిడ్లు]] అని పిలుస్తారు.<ref>(2024-04-30). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/books/NBK557845/ Biochemistry, Essential Amino Acids]. ''StatPearls [Internet]''.</ref> క్షీరదాలు [[alanine|అలనైన్]], [[asparagine|అస్పరాజిన్]], [[aspartate|అస్పార్టేట్]], [[cysteine|సిస్టీన్]], [[glutamate|గ్లుటామేట్]], [[glutamine|గ్లుటామైన్]], [[glycine|గ్లైసిన్]], [[proline|ప్రోలిన్]], [[serine|సెరిన్]], మరియు [[tyrosine|టైరోసిన్]] వంటి నాన్-ఎసెన్షియల్ అమినో యాసిడ్లను సంశ్లేషణ చేసే ఎంజైమ్‌లను కలిగి ఉంటాయి. అవి [[arginine|ఆర్జినిన్]]ను సంశ్లేషణ చేయగలిగినప్పటికీ, పెరుగుతున్న చిన్న జంతువులకు అవసరమైనంత మొత్తంలో ఉత్పత్తి చేయలేవు, కాబట్టి వీటిని కూడా తరచుగా ఎసెన్షియల్ అమినో యాసిడ్లుగా పరిగణిస్తారు.<ref>(May 2009). "Arginine metabolism and nutrition in growth, health and disease". ''Amino Acids''. 37 (1) 153–168. doi:[https://doi.org/10.1007/s00726-008-0210-y 10.1007/s00726-008-0210-y].</ref>

ఒక అమినో యాసిడ్ నుండి అమినో గ్రూపును తొలగిస్తే, అది α-[[keto acid|కీటో యాసిడ్]] అని పిలువబడే కార్బన్ అస్థిపంజరాన్ని వదిలివేస్తుంది. [[transaminase|ట్రాన్స్‌అమినేస్]] అని పిలువబడే ఎంజైమ్‌లు ఒక అమినో యాసిడ్ నుండి అమినో గ్రూపును మరొక α-కీటో యాసిడ్‌కు సులభంగా బదిలీ చేయగలవు (దీనిని అమినో యాసిడ్‌గా మారుస్తాయి). అమినో యాసిడ్ల బయోసింథసిస్‌లో ఇది చాలా ముఖ్యం, ఎందుకంటే అనేక మార్గాల కోసం, ఇతర జీవక్రియ మార్గాల నుండి మధ్యంతర పదార్థాలు α-కీటో యాసిడ్ అస్థిపంజరంగా మార్చబడతాయి, ఆపై తరచుగా [[transamination|ట్రాన్స్‌అమినేషన్]] ద్వారా అమినో గ్రూపు జోడించబడుతుంది. ఆ తర్వాత అమినో యాసిడ్లు కలిసి ప్రోటీన్‌ను ఏర్పరుస్తాయి.<ref>(2026). [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK546690/ Physiology, Metabolism]. ''StatPearls''.</ref>

ప్రోటీన్లు మొదట వాటి భాగాలైన అమినో యాసిడ్లుగా హైడ్రోలైజ్ చేయడం ద్వారా విచ్ఛిన్నమవుతాయి.<ref>(2026). [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK556047/ Biochemistry, Protein Catabolism]. ''StatPearls''.</ref> ఈ అమినో యాసిడ్ల తదుపరి విచ్ఛిన్నం వల్ల ఉచిత [[ammonia|అమ్మోనియా]] (NH<sub>3</sub>) విడుదలవుతుంది, ఇది రక్తంలో [[ammonium|అమ్మోనియం]] అయాన్ (NH<sub>4</sub><sup>+</sup>)గా ఉంటుంది, ఇది జీవులకు విషపూరితం. కాబట్టి, దానిని విసర్జించడానికి తగిన పద్ధతి ఉండాలి. జంతువుల అవసరాలను బట్టి వివిధ జంతువులలో వివిధ వ్యూహాలు పరిణామం చెందాయి. [[Unicellular|ఏకకణ]] జీవులు అమ్మోనియాను పర్యావరణంలోకి విడుదల చేస్తాయి. అదేవిధంగా, [[Osteichthyes|ఎముక చేపలు]] అమ్మోనియాను నీటిలోకి విడుదల చేయగలవు, అక్కడ అది త్వరగా పలుచబడుతుంది. సాధారణంగా, క్షీరదాలు [[urea cycle|యూరియా చక్రం]] ద్వారా అమ్మోనియాను యూరియాగా మారుస్తాయి.<ref>(2015). "Concepts of Biology – 1st Canadian Edition". BCcampus. ISBN 978-1-989623-99-2.</ref>

రెండు ప్రోటీన్లు సంబంధితమైనవా కాదా, లేదా మరో మాటలో చెప్పాలంటే అవి హోమోలోగస్ (సజాతీయ) కాదా అని నిర్ణయించడానికి, శాస్త్రవేత్తలు సీక్వెన్స్-పోలిక పద్ధతులను ఉపయోగిస్తారు. [[sequence alignment|సీక్వెన్స్ అలైన్‌మెంట్]] మరియు [[structural alignment|స్ట్రక్చరల్ అలైన్‌మెంట్]] వంటి పద్ధతులు సంబంధిత అణువుల మధ్య [[Sequence homology|హోమోలోజీలను]] గుర్తించడంలో శాస్త్రవేత్తలకు సహాయపడే శక్తివంతమైన సాధనాలు.<ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/guide/homology/ Homology - Site Guide - NCBI]. ''www.ncbi.nlm.nih.gov''.</ref><ref>Pearson, William R.. (June 2013). "An introduction to sequence similarity ("homology") searching". ''Current Protocols in Bioinformatics''. Chapter 3 3.1.1–3.1.8. doi:[https://doi.org/10.1002/0471250953.bi0301s42 10.1002/0471250953.bi0301s42].</ref> హోమోలోజీ శాస్త్రవేత్తలకు ప్రోటీన్ల మధ్య పరిణామ సంబంధాలను అర్థం చేసుకోవడానికి మరియు వాటి నిర్మాణం మరియు తద్వారా వాటి పనితీరుపై అవగాహనను విస్తరించడానికి సహాయపడుతుంది.<ref>Gabaldón, Toni. (2007-02-24). "Evolution of proteins and proteomes: a phylogenetics approach". ''Evolutionary Bioinformatics Online''. 1 51–61.</ref><ref>(2013). "Homology-based inference sets the bar high for protein function prediction". ''BMC Bioinformatics''. 14 Suppl 3 (Suppl 3) S7. doi:[https://doi.org/10.1186/1471-2105-14-S3-S7 10.1186/1471-2105-14-S3-S7].</ref>

=== న్యూక్లియిక్ యాసిడ్లు ===
''ప్రధాన వ్యాసం: Nucleic acid, DNA, RNA, Nucleotide''

[[Nucleic acids|న్యూక్లియిక్ యాసిడ్లు]], కణ [[cell nucleus|కేంద్రకాలలో]] వాటి ప్రాబల్యం కారణంగా ఈ పేరు వచ్చింది, ఇది ఈ [[biopolymer|బయోపాలిమర్‌ల]] కుటుంబానికి సాధారణ పేరు. ఇవి సంక్లిష్టమైన, అధిక-అణుభారం కలిగిన జీవరసాయన మాక్రోమోలిక్యూల్స్, ఇవి అన్ని జీవకణాలు మరియు వైరస్‌లలో [[genetic information|జన్యు సమాచారాన్ని]] ఎన్కోడ్ చేస్తాయి.<ref name="Voet_2005"/> వాటి మోనోమర్‌లను [[nucleotide|న్యూక్లియోటైడ్‌లు]] అని పిలుస్తారు, మరియు ప్రతి ఒక్కటి మూడు భాగాలను కలిగి ఉంటుంది: నైట్రోజనస్ హెటెరోసైక్లిక్ [[base (chemistry)|బేస్]] (ఒక [[purine|ప్యూరిన్]] లేదా ఒక [[pyrimidine|పిరిమిడిన్]]), ఒక పెంటోస్ చక్కెర, మరియు ఒక [[phosphate|ఫాస్ఫేట్]] గ్రూపు.<ref>[[#Saenger|Saenger]] (1984), p. 84.</ref>

అత్యంత సాధారణ న్యూక్లియిక్ యాసిడ్లు [[deoxyribonucleic acid|డియోక్సిరైబోన్యూక్లియిక్ యాసిడ్]] (DNA) మరియు [[ribonucleic acid|రైబోన్యూక్లియిక్ యాసిడ్]] (RNA). ప్రతి దానిలోని [[phosphate group|ఫాస్ఫేట్ గ్రూపు]] మరియు చక్కెర న్యూక్లియోటైడ్ బంధాలను ఏర్పరిచి న్యూక్లియిక్ యాసిడ్ యొక్క వెన్నెముకను ఏర్పరుస్తాయి, అయితే నైట్రోజనస్ బేస్‌ల క్రమం సమాచారాన్ని నిల్వ చేస్తుంది. అత్యంత సాధారణ నైట్రోజనస్ బేస్‌లు [[adenine|అడెనిన్]], [[cytosine|సైటోసిన్]], [[guanine|గ్వానిన్]], [[thymine|థైమిన్]], మరియు [[uracil|యురాసిల్]]. న్యూక్లియిక్ యాసిడ్ యొక్క ప్రతి స్ట్రాండ్ యొక్క [[nitrogenous base|నైట్రోజనస్ బేస్‌లు]] న్యూక్లియిక్ యాసిడ్ యొక్క కాంప్లిమెంటరీ స్ట్రాండ్‌లోని నిర్దిష్ట భాగస్వామి బేస్‌తో [[hydrogen bonds|హైడ్రోజన్ బంధాలను]] ఏర్పరుస్తాయి. అడెనిన్ థైమిన్ లేదా యురాసిల్‌తో బంధించబడుతుంది, మరియు సైటోసిన్ మరియు గ్వానిన్ ఒకదానితో ఒకటి బంధించబడతాయి. అడెనిన్, థైమిన్, మరియు యురాసిల్ రెండు హైడ్రోజన్ బంధాలను ఏర్పరుస్తాయి, అయితే సైటోసిన్ మరియు గ్వానిన్ మూడు బంధాలను ఏర్పరుస్తాయి.<ref name=":0" />

కణం యొక్క జన్యు పదార్థం కాకుండా, న్యూక్లియిక్ యాసిడ్లు తరచుగా [[second messenger|సెకండ్ మెసెంజర్‌లుగా]] పాత్ర పోషిస్తాయి, అలాగే అన్ని జీవులలో కనిపించే ప్రాథమిక శక్తి-వాహక అణువు అయిన [[adenosine triphosphate|అడెనోసిన్ ట్రైఫాస్ఫేట్]] (ATP) కోసం బేస్ అణువును ఏర్పరుస్తాయి. అడెనోసిన్ కాకుండా ఇతర న్యూక్లియోటైడ్‌లు కూడా [[Guanosine triphosphate|GTP]]లో గ్వానోసిన్ లేదా UTPలో యురాసిల్ వంటి ఇతర, తక్కువ సాధారణ శక్తి-వాహక అణువులను ఏర్పరుస్తాయి. అలాగే, అడెనిన్, సైటోసిన్, మరియు గ్వానిన్ RNA మరియు DNA రెండింటిలోనూ సంభవిస్తాయి, థైమిన్ కేవలం DNAలో మాత్రమే మరియు యురాసిల్ RNAలో మాత్రమే సంభవిస్తుంది.<ref name=":0" />

== జీవక్రియ ==

=== శక్తి వనరుగా కార్బోహైడ్రేట్లు ===
''ప్రధాన వ్యాసం: Carbohydrate metabolism, Carbon cycle''
గ్లూకోజ్ చాలా జీవులలో శక్తి వనరు. ఉదాహరణకు, పాలిసాకరైడ్‌లు ఎంజైమ్‌ల ద్వారా వాటి మోనోమర్‌లుగా విచ్ఛిన్నమవుతాయి ([[glycogen phosphorylase|గ్లైకోజెన్ ఫాస్ఫోరైలేజ్]] గ్లైకోజెన్, ఒక పాలిసాకరైడ్ నుండి గ్లూకోజ్ అవశేషాలను తొలగిస్తుంది). లాక్టోజ్ లేదా సుక్రోజ్ వంటి డైసాకరైడ్‌లు వాటి రెండు భాగాల మోనోసాకరైడ్‌లుగా విడగొట్టబడతాయి.<ref>[https://www.britannica.com/science/disaccharide Disaccharide]. ''Encyclopedia Britannica''.</ref>

==== గ్లైకోలిసిస్ (అనరోబిక్) ====

గ్లూకోజ్ ప్రధానంగా [[glycolysis|గ్లైకోలిసిస్]] అని పిలువబడే పది-దశల చాలా ముఖ్యమైన [[Metabolic pathway|జీవక్రియ మార్గం]] ద్వారా జీవక్రియ చేయబడుతుంది, దీని నికర ఫలితం ఒక గ్లూకోజ్ అణువును రెండు [[pyruvate|పైరువేట్]] అణువులుగా విచ్ఛిన్నం చేయడం. ఇది కణాల శక్తి కరెన్సీ అయిన రెండు [[Adenosine triphosphate|ATP]] అణువులను, అలాగే [[Nicotinamide adenine dinucleotide|NAD<sup>+</sup>]] (నికోటినామైడ్ అడెనిన్ డైన్యూక్లియోటైడ్: ఆక్సిడైజ్డ్ రూపం)ను NADH (నికోటినామైడ్ అడెనిన్ డైన్యూక్లియోటైడ్: రిడ్యూస్డ్ రూపం)గా మార్చే రెండు రిడ్యూసింగ్ ఈక్వివలెంట్‌లను ఉత్పత్తి చేస్తుంది. దీనికి ఆక్సిజన్ అవసరం లేదు; ఆక్సిజన్ అందుబాటులో లేకపోతే (లేదా కణం ఆక్సిజన్‌ను ఉపయోగించలేకపోతే), పైరువేట్‌ను [[lactic acid|లాక్టేట్ (లాక్టిక్ యాసిడ్)]]గా (ఉదా. మానవులలో) లేదా [[ethanol|ఇథనాల్]] మరియు కార్బన్ డయాక్సైడ్‌గా (ఉదా. [[yeast|ఈస్ట్]]లో) మార్చడం ద్వారా NAD పునరుద్ధరించబడుతుంది. గెలాక్టోజ్ మరియు ఫ్రక్టోజ్ వంటి ఇతర మోనోసాకరైడ్‌లను గ్లైకోలిటిక్ మార్గం యొక్క మధ్యంతర పదార్థాలుగా మార్చవచ్చు.<ref>[[#Fromm|Fromm and Hargrove]] (2012), pp. 163–180.</ref>

==== ఏరోబిక్ ====
చాలా మానవ కణాలలో వలె తగినంత [[oxygen|ఆక్సిజన్]] ఉన్న [[aerobic glycolysis|ఏరోబిక్]] కణాలలో, పైరువేట్ మరింత జీవక్రియ చేయబడుతుంది. ఇది కోలుకోలేని విధంగా [[acetyl-CoA|ఎసిటైల్-CoA]]గా మార్చబడుతుంది, ఒక కార్బన్ అణువును వ్యర్థ పదార్థమైన [[carbon dioxide|కార్బన్ డయాక్సైడ్]]గా విడుదల చేస్తుంది, మరొక రిడ్యూసింగ్ ఈక్వివలెంట్‌ను [[NADH]]గా ఉత్పత్తి చేస్తుంది. రెండు ఎసిటైల్-CoA అణువులు (ఒక గ్లూకోజ్ అణువు నుండి) అప్పుడు [[citric acid cycle|సిట్రిక్ యాసిడ్ చక్రంలోకి]] ప్రవేశిస్తాయి, రెండు ATP అణువులను, మరో ఆరు NADH అణువులను మరియు రెండు రిడ్యూస్డ్ (యుబి)క్వినోన్‌లను ([[FADH2|FADH<sub>2</sub>]] ద్వారా ఎంజైమ్-బౌండ్ కోఫాక్టర్‌గా) ఉత్పత్తి చేస్తాయి, మరియు మిగిలిన కార్బన్ అణువులను కార్బన్ డయాక్సైడ్‌గా విడుదల చేస్తాయి. ఉత్పత్తి చేయబడిన NADH మరియు క్వినోల్ అణువులు అప్పుడు రెస్పిరేటరీ చైన్ యొక్క ఎంజైమ్ కాంప్లెక్స్‌లలోకి ప్రవేశిస్తాయి, ఇది ఎలక్ట్రాన్‌లను చివరికి ఆక్సిజన్‌కు బదిలీ చేసే [[electron transport system|ఎలక్ట్రాన్ రవాణా వ్యవస్థ]] మరియు విడుదలైన శక్తిని పొరపై (యూకారియోట్లలో [[inner mitochondrial membrane|ఇన్నర్ మైటోకాన్డ్రియల్ మెంబ్రేన్]]) ప్రోటాన్ గ్రేడియంట్ రూపంలో సంరక్షిస్తుంది. తద్వారా, ఆక్సిజన్ నీరుగా తగ్గించబడుతుంది మరియు అసలు ఎలక్ట్రాన్ అంగీకారకలైన NAD<sup>+</sup> మరియు [[quinone|క్వినోన్]] పునరుత్పత్తి చేయబడతాయి. అందుకే మానవులు ఆక్సిజన్‌ను పీల్చుకుని కార్బన్ డయాక్సైడ్‌ను వదులుతారు. NADH మరియు క్వినోల్‌లోని అధిక-శక్తి స్థితి నుండి ఎలక్ట్రాన్‌లను బదిలీ చేయడం ద్వారా విడుదలైన శక్తి మొదట ప్రోటాన్ గ్రేడియంట్‌గా సంరక్షించబడుతుంది మరియు ATP సింథేస్ ద్వారా ATPగా మార్చబడుతుంది. ఇది అదనంగా ''28'' ATP అణువులను ఉత్పత్తి చేస్తుంది (8 NADH నుండి 24 + 2 క్వినోల్స్ నుండి 4), మొత్తం విచ్ఛిన్నమైన గ్లూకోజ్‌కు 32 ATP అణువులను సంరక్షిస్తుంది (గ్లైకోలిసిస్ నుండి రెండు + సిట్రేట్ చక్రం నుండి రెండు).<ref>[[#Voet|Voet]] (2005), Ch. 17 Glycolysis.</ref> గ్లూకోజ్‌ను పూర్తిగా ఆక్సిడైజ్ చేయడానికి ఆక్సిజన్‌ను ఉపయోగించడం వల్ల ఒక జీవికి ఆక్సిజన్-రహిత జీవక్రియ కంటే ఎక్కువ శక్తి లభిస్తుందని స్పష్టమవుతోంది, మరియు భూమి వాతావరణంలో పెద్ద మొత్తంలో ఆక్సిజన్ పేరుకుపోయిన తర్వాతే సంక్లిష్ట జీవం ఉద్భవించిందని దీనిని బట్టి భావిస్తారు.

==== గ్లూకోనియోజెనిసిస్ ====
''ప్రధాన వ్యాసం: Gluconeogenesis''
[[vertebrate|కశేరుకాలలో]], శక్తి అవసరాన్ని తీర్చడానికి తగినంత ఆక్సిజన్ అందనప్పుడు (ఉదాహరణకు, బరువులు ఎత్తేటప్పుడు లేదా పరుగెత్తేటప్పుడు), అస్థిపంజర కండరాలు [[Fermentation (biochemistry)|అనరోబిక్ జీవక్రియకు]] మారుతాయి, గ్లూకోజ్‌ను లాక్టేట్‌గా మారుస్తాయి.
కొవ్వు మరియు ప్రోటీన్ల వంటి కార్బోహైడ్రేట్ కాని మూలాల నుండి గ్లూకోజ్ తయారీ. కాలేయంలో [[glycogen|గ్లైకోజెన్]] నిల్వలు అయిపోయినప్పుడు మాత్రమే ఇది జరుగుతుంది. ఈ మార్గం పైరువేట్ నుండి గ్లూకోజ్ వరకు [[glycolysis|గ్లైకోలిసిస్]] యొక్క కీలకమైన తిరోగమనం మరియు అమినో యాసిడ్లు, గ్లిజరాల్ మరియు [[Krebs Cycle|క్రెబ్స్ చక్రం]] వంటి అనేక వనరులను ఉపయోగించగలదు. ఆకలి లేదా కొన్ని ఎండోక్రైన్ రుగ్మతల వల్ల బాధపడుతున్నప్పుడు పెద్ద ఎత్తున ప్రోటీన్ మరియు కొవ్వు [[catabolism|విచ్ఛిన్నం]] జరుగుతుంది.<ref>(17 September 2015). [https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780198714378.001.0001/acref-9780198714378 A Dictionary of Biology]. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-871437-8. doi:[https://doi.org/10.1093/acref/9780198714378.001.0001 10.1093/acref/9780198714378.001.0001].</ref> [[liver|కాలేయం]] [[gluconeogenesis|గ్లూకోనియోజెనిసిస్]] అని పిలువబడే ప్రక్రియను ఉపయోగించి గ్లూకోజ్‌ను పునరుత్పత్తి చేస్తుంది. ఈ ప్రక్రియ గ్లైకోలిసిస్‌కు పూర్తిగా వ్యతిరేకం కాదు, మరియు వాస్తవానికి గ్లైకోలిసిస్ నుండి పొందిన శక్తి కంటే మూడు రెట్లు ఎక్కువ శక్తి అవసరమవుతుంది (గ్లైకోలిసిస్‌లో పొందిన రెండు ATPలతో పోలిస్తే, ఆరు ATP అణువులు ఉపయోగించబడతాయి). పైన పేర్కొన్న చర్యల మాదిరిగానే, ఉత్పత్తి చేయబడిన గ్లూకోజ్ శక్తి అవసరమైన కణజాలాలలో గ్లైకోలిసిస్‌కు లోనవుతుంది, గ్లైకోజెన్‌గా (లేదా మొక్కలలో [[starch|స్టార్చ్]]) నిల్వ చేయబడుతుంది, లేదా ఇతర మోనోసాకరైడ్‌లుగా మార్చబడుతుంది లేదా డై- లేదా ఒలిగోసాకరైడ్‌లుగా కలుపబడుతుంది. వ్యాయామ సమయంలో గ్లైకోలిసిస్, రక్తప్రవాహం ద్వారా లాక్టేట్ కాలేయానికి చేరడం, తదుపరి గ్లూకోనియోజెనిసిస్ మరియు రక్తప్రవాహంలోకి గ్లూకోజ్ విడుదల కావడం వంటి మిశ్రమ మార్గాలను [[Cori cycle|కోరి చక్రం]] అని పిలుస్తారు.<ref>[[#Fromm|Fromm and Hargrove]] (2012), pp. 183–194.</ref>

== ఇతర "అణు-స్థాయి" జీవశాస్త్రాలతో సంబంధం ==
section

బయోకెమిస్ట్రీ పరిశోధకులు బయోకెమిస్ట్రీకి చెందిన నిర్దిష్ట పద్ధతులను (ఉదాహరణకు, [[enzyme kinetics|ఎంజైమ్ కైనెటిక్స్]] లేదా [[subcellular fractionation|సబ్‌సెల్యులర్ ఫ్రాక్షనేషన్]]) ఉపయోగిస్తారు, కానీ పెరుగుతున్న కొద్దీ వీటిని [[genetics|జన్యుశాస్త్రం]], [[molecular biology|మాలిక్యులర్ బయాలజీ]], మరియు [[biophysics|బయోఫిజిక్స్]] రంగాలలో అభివృద్ధి చేసిన పద్ధతులు మరియు ఆలోచనలతో కలుపుతున్నారు. ఈ విభాగాల మధ్య స్పష్టమైన విభజన రేఖ లేదు. బయోకెమిస్ట్రీ అణువుల జీవక్రియకు అవసరమైన [[chemistry|రసాయన శాస్త్రాన్ని]] అధ్యయనం చేస్తుంది, మాలిక్యులర్ బయాలజీ ఆ అణువుల జీవక్రియను అధ్యయనం చేస్తుంది, మరియు జన్యుశాస్త్రం వాటి వంశపారంపర్యతను అధ్యయనం చేస్తుంది, ఇది వాటి [[genome|జినోమ్]] ద్వారా జరుగుతుంది. రంగాల మధ్య సంబంధాల యొక్క ఒక సాధ్యమైన దృక్పథాన్ని వివరించే క్రింది రేఖాచిత్రంలో ఇది చూపబడింది:
* '''''బయోకెమిస్ట్రీ''''' అనేది జీవించి ఉన్న [[organism|జీవులలో]] సంభవించే రసాయన పదార్థాలు మరియు కీలక ప్రక్రియల అధ్యయనం. [[Biochemist|బయోకెమిస్టులు]] [[Biomolecule|జీవ-అణువుల]] పాత్ర, పనితీరు మరియు నిర్మాణంపై ఎక్కువగా దృష్టి పెడతారు. జీవ ప్రక్రియల వెనుక ఉన్న రసాయన శాస్త్రం మరియు జీవక్రియ చురుకైన అణువుల సంశ్లేషణ బయోకెమిస్ట్రీ యొక్క అనువర్తనాలు. బయోకెమిస్ట్రీ జీవాన్ని పరమాణు మరియు అణు స్థాయిలో అధ్యయనం చేస్తుంది.
* '''''జన్యుశాస్త్రం''''' అనేది జీవులలోని జన్యుపరమైన వ్యత్యాసాల ప్రభావం యొక్క అధ్యయనం. ఇది తరచుగా సాధారణ భాగం (ఉదా. ఒక [[gene|జన్యువు]]) లేకపోవడం ద్వారా ఊహించవచ్చు. "[[mutant|మ్యూటెంట్స్]]" అధ్యయనం – అంటే "[[wild type|వైల్డ్ టైప్]]" లేదా సాధారణ [[phenotype|ఫినోటైప్]]తో పోలిస్తే ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ క్రియాత్మక భాగాలు లేని జీవులు. జన్యుపరమైన పరస్పర చర్యలు ([[epistasis|ఎపిస్టాసిస్]]) తరచుగా ఇటువంటి "[[Gene knockout|నాకౌట్]]" అధ్యయనాల యొక్క సాధారణ వివరణలను గందరగోళానికి గురిచేయవచ్చు.
* '''''మాలిక్యులర్ బయాలజీ''''' అనేది జీవసంబంధమైన దృగ్విషయాల యొక్క అణు పునాదుల అధ్యయనం, ఇది అణు సంశ్లేషణ, మార్పు, యంత్రాంగాలు మరియు పరస్పర చర్యలపై దృష్టి పెడుతుంది. [[central dogma of molecular biology|మాలిక్యులర్ బయాలజీ యొక్క సెంట్రల్ డాగ్మా]], ఇక్కడ జన్యు పదార్థం [[RNA]]గా ట్రాన్స్‌క్రిప్ట్ చేయబడి, ఆపై [[protein|ప్రోటీన్‌గా]] అనువదించబడుతుంది, ఇది అతి సరళీకృతం చేయబడినప్పటికీ, రంగాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి మంచి ప్రారంభ బిందువును అందిస్తుంది. RNA కోసం ఉద్భవిస్తున్న కొత్త పాత్రల దృష్ట్యా ఈ భావన సవరించబడింది.
* '''''[[Chemical biology|కెమికల్ బయాలజీ]]''''' అనేది [[small molecule|చిన్న అణువుల]] ఆధారంగా కొత్త సాధనాలను అభివృద్ధి చేయడానికి ప్రయత్నిస్తుంది, ఇవి జీవ వ్యవస్థల యొక్క కనీస ఆటంకంతో వాటి పనితీరు గురించి వివరణాత్మక సమాచారాన్ని అందిస్తాయి. అంతేకాకుండా, కెమికల్ బయాలజీ జీవ అణువులు మరియు సింథటిక్ పరికరాల మధ్య సహజం కాని హైబ్రిడ్‌లను సృష్టించడానికి జీవ వ్యవస్థలను ఉపయోగిస్తుంది (ఉదాహరణకు, [[gene therapy|జీన్ థెరపీ]] లేదా [[Pharmaceutical drug|ఔషధ అణువులను]] అందించగల ఖాళీ చేయబడిన [[viral capsid|వైరల్ క్యాప్సిడ్లు]]).

== ఇది కూడా చూడండి ==
''ప్రధాన వ్యాసం: Outline of biochemistry''

=== జాబితాలు ===

* [[List of important publications in chemistry#Biochemistry|బయోకెమిస్ట్రీలో ముఖ్యమైన ప్రచురణలు (రసాయన శాస్త్రం)]]
* [[List of biochemistry topics|బయోకెమిస్ట్రీ అంశాల జాబితా]]
* [[List of biochemists|బయోకెమిస్టుల జాబితా]]
* [[List of biomolecules|జీవ అణువుల జాబితా]]

=== ఇది కూడా చూడండి ===

* [[Astrobiology|ఆస్ట్రోబయాలజీ]]
* [[Biochemistry (journal)|బయోకెమిస్ట్రీ (జర్నల్)]]
* [[Biological Chemistry (journal)|బయోలాజికల్ కెమిస్ట్రీ (జర్నల్)]]
* [[Biophysics|బయోఫిజిక్స్]]
* [[Chemical ecology|కెమికల్ ఎకాలజీ]]
* [[Computational biomodeling|కంప్యూటేషనల్ బయోమోడలింగ్]]
* [[Dedicated bio-based chemical|డెడికేటెడ్ బయో-ఆధారిత రసాయనం]]
* [[Enzyme Commission number|EC నంబర్]]
* [[Hypothetical types of biochemistry|బయోకెమిస్ట్రీ యొక్క ఊహాజనిత రకాలు]]
* [[International Union of Biochemistry and Molecular Biology|ఇంటర్నేషనల్ యూనియన్ ఆఫ్ బయోకెమిస్ట్రీ అండ్ మాలిక్యులర్ బయాలజీ]]
* [[Metabolome|మెటబోలోమ్]]
* [[Metabolomics|మెటబోలోమిక్స్]]
* [[Molecular biology|మాలిక్యులర్ బయాలజీ]]
* [[Molecular medicine|మాలిక్యులర్ మెడిసిన్]]
* [[Plant biochemistry|ప్లాంట్ బయోకెమిస్ట్రీ]]
* [[Proteolysis|ప్రోటియోలిసిస్]]
* [[Small molecule|చిన్న అణువు]]
* [[Structural biology|స్ట్రక్చరల్ బయాలజీ]]
* [[TCA cycle|TCA చక్రం]]

== గమనికలు ==
<references group="note" />

== ప్రస్తావనలు ==
<references />

=== ఉదహరించిన సాహిత్యం ===
30em
* Amsler, Mark. (1986). [https://books.google.com/books?id=I-X-ijtoD9QC&pg=PA55 The Languages of Creativity: Models, Problem-solving, Discourse]. University of Delaware Press. ISBN 978-0-87413-280-9.
* (1961). "Molecular Biology or Ultrastructural Biology ?". ''Nature''. 190 (4781) 1124. doi:[https://doi.org/10.1038/1901124a0 10.1038/1901124a0].
* Ben-Menahem, Ari. (2009). [https://books.google.com/books?id=9tUrarQYhKMC&pg=PA2982 Historical Encyclopedia of Natural and Mathematical Sciences]. 2982. Springer. ISBN 978-3-540-68831-0.
* Burton, Feldman. (2001). [https://books.google.com/books?id=xnckeeTICn0C&pg=PA206 The Nobel Prize: A History of Genius, Controversy, and Prestige]. Arcade Publishing. ISBN 978-1-55970-592-9.
* Butler, John M.. (2009). [https://books.google.com/books?id=-OZeEmqzE4oC&pg=PA5 Fundamentals of Forensic DNA Typing]. Academic Press. ISBN 978-0-08-096176-7.
* (2007). "MiRNA: Licensed to Kill the Messenger". ''DNA and Cell Biology''. 26 (4) 193–194. doi:[https://doi.org/10.1089/dna.2006.0567 10.1089/dna.2006.0567].
* Clarence, Peter Berg. (1980). [https://books.google.com/books?id=XwQhAQAAIAAJ&pg=PA1 The University of Iowa and Biochemistry from Their Beginnings]. University of Iowa. ISBN 978-0-87414-014-9.
* (1992). "Molecular structure of the B-DNA dodecamer d(CGCAAATTTGCG)2 an examination of propeller twist and minor-groove water structure at 2·2Åresolution". ''Journal of Molecular Biology''. 226 (4) 1161–1173. doi:[https://doi.org/10.1016/0022-2836(92)91059-x 10.1016/0022-2836(92)91059-x].
* (2007). [http://www.slideshare.net/nicolledb05/biology-solomon-berg-martin-8th-edition Biology, 8th Edition, International Student Edition]. Thomson Brooks/Cole. ISBN 978-0-495-31714-2.
* (2006). "The WWWH of remote homolog detection: The state of the art". ''Briefings in Bioinformatics''. 8 (2) 78–87. doi:[https://doi.org/10.1093/bib/bbl032 10.1093/bib/bbl032].
* (1890). [https://books.google.com/books?id=bTgmlJNazxkC Outlines of Cosmic Philosophy Based on the Doctrines of Evolution, with Criticisms on the Positive Philosophy, Volume 1]. Houghton, Mifflin.
* (2009). [https://books.google.com/books?id=Q4hG2gRhy7oC Lippincott's Illustrated Reviews: Pharmacology]. Lippincott Williams & Wilkins. ISBN 978-0-7817-7155-9.
* (2012). [https://books.google.com/books?id=FzBs_QgihRIC&pg=PA32 Essential Genes]. Jones & Bartlett Publishers. ISBN 978-1-4496-1265-8.
* (2012). [https://books.google.com/books?id=2eXILOD0Yl8C&q=editions:ISBN3642196241 Essentials of Biochemistry]. Springer. ISBN 978-3-642-19623-2.
* Hamblin, Jacob Darwin. (2005). [https://books.google.com/books?id=mpiZRAiE0JwC&pg=PA26 Science in the Early Twentieth Century: An Encyclopedia]. ABC-CLIO. ISBN 978-1-85109-665-7.
* Helvoort, Ton van. (2000). [https://books.google.com/books?id=fjhdAgAAQBAJ&pg=PA81 Reader's Guide to the History of Science]. Fitzroy Dearborn Publishing. ISBN 978-1-884964-29-9.
* Holmes, Frederic Lawrence. (1987). [https://books.google.com/books?id=MLY-x9a393QC&pg=PR15 Lavoisier and the Chemistry of Life: An Exploration of Scientific Creativity]. University of Wisconsin Press. ISBN 978-0-299-09984-8.
* (2013). [https://books.google.com/books?id=JQluAAAAQBAJ&pg=PA36 Advances in Carbohydrate Chemistry and Biochemistry, Volume 70]. Academic Press. ISBN 978-0-12-408112-3.
* Hunter, Graeme K.. (2000). [https://books.google.com/books?id=VdHV5ET4usoC Vital Forces: The Discovery of the Molecular Basis of Life]. Academic Press. ISBN 978-0-12-361811-5.
* Karp, Gerald. (2009). [https://books.google.com/books?id=arRGYE0GxRQC Cell and Molecular Biology: Concepts and Experiments]. John Wiley & Sons. ISBN 978-0-470-48337-4.
* (2001). "Friedrich Wöhler (1800–1882), on the Bicentennial of His Birth". ''The Chemical Educator''. 6 (2) 121–133. doi:[https://doi.org/10.1007/s00897010444a 10.1007/s00897010444a].
* (1988). [https://books.google.com/books?id=tuzwshIlng4C&pg=PA116 The Roots of Modern Biochemistry: Fritz Lippmann's Squiggle and its Consequences]. 116. Walter de Gruyter & Co. ISBN 978-3-11-085245-5.
* (1980). "Enzyme-Catalyzed Phosphoryl Transfer Reactions". ''Annual Review of Biochemistry''. 49 (1) 877–919. doi:[https://doi.org/10.1146/annurev.bi.49.070180.004305 10.1146/annurev.bi.49.070180.004305].
* (2001). [https://books.google.com/books?id=1R_a_D6SSJEC&pg=PA58 Biochemistry: The Chemical Reactions of Living Cells]. 1. Academic Press. ISBN 978-0-12-492540-3.
* (2012). [https://books.google.com/books?id=NYEJAAAAQBAJ&pg=PA62 Environmental Science – Biodiversity Is a Crucial Part of the Earth's Natural Capital]. [[Cengage Learning]]. ISBN 978-1-133-70787-5.
* Nielsen, Forrest H.. (1999). "Modern Nutrition in Health and Disease". 283–303. Williams & Wilkins.
* (2012). [https://books.google.com/books?id=HHK7S7t47BEC Marks' Basic Medical Biochemistry (Lieberman, Marks's Basic Medical Biochemistry)]. Lippincott Williams & Wilkins. ISBN 978-1-60831-572-7.
* (2005). [https://books.google.com/books?id=S_NJ7AubQIcC&pg=PA136 Women in Chemistry: Their Changing Roles from Alchemical Times to the Mid-Twentieth Century]. Chemical Heritage Foundation. ISBN 978-0-941901-27-7.
* (2011). "Challenges and Perspectives of Chemical Biology, a Successful Multidisciplinary Field of Natural Sciences". ''Molecules''. 16 (3) 2672–2687. doi:[https://doi.org/10.3390/molecules16032672 10.3390/molecules16032672].
* Saenger, Wolfram. (1984). [https://books.google.com/books?id=0R3wAAAAMAAJ Principles of Nucleic Acid Structure]. Springer-Verlag. ISBN 978-0-387-90762-8.
* (2013). [https://books.google.com/books?id=K-MBTrn3ZDQC Organic and Biochemistry for Today]. Brooks Cole. ISBN 978-1-133-60514-0.
* (2012). [https://books.google.com/books?id=I6X8G8YPdv4C&pg=PA558 Animal Physiology: From Genes to Organisms]. Cengage Learning. ISBN 978-0-8400-6865-1.
* (2007). [https://archive.org/details/biochemistry0006berg Biochemistry]. W.H. Freeman. ISBN 978-0-7167-8724-2.
* Tropp, Burton E.. (2012). [https://books.google.com/books?id=CCQYtlufUIAC Molecular Biology]. Jones & Bartlett Learning. ISBN 978-1-4496-0091-4.
* UNICEF. (2010). [http://www.unicef.org/nutrition/files/Facts_for_Life_EN_010810.pdf Facts for life]. United Nations Children's Fund. ISBN 978-92-806-4466-1.
* (2011). [https://hal-univ-diderot.archives-ouvertes.fr/hal-02127323/file/Ulveling%20Review%20revised.pdf When one is better than two: RNA with dual functions]. ''Biochimie''. 93 (4) 633–644. doi:[https://doi.org/10.1016/j.biochi.2010.11.004 10.1016/j.biochi.2010.11.004].
* (1999). [https://books.google.com/books?id=lH72FFWIIpgC Essentials of glycobiology]. Cold Spring Harbor Laboratory Press. ISBN 978-0-87969-560-6.
* (2005). [http://www.chem.upenn.edu/chem/research/faculty.php?browse=V Biochemistry]. John Wiley & Sons Inc.. ISBN 978-0-471-19350-0.
* Whiting, G.C. (1970). [https://archive.org/details/biochemistryoffr0000hulm The Biochemistry of Fruits and their Products]. 1. Academic Press. ISBN 978-0-12-361201-4.
* (1999). [https://books.google.com/books?id=ulN4rKWA8c4C&pg=PA169 Walter de Gruyter Publishers, 1749–1999]. Walter de Gruyter & Co. ISBN 978-3-11-016741-2.
* "Professor Sir Philip Randle; Researcher into metabolism: [1st Edition]". ''Independent''.

== మరింత పఠనం ==
30em
* Fruton, Joseph S.  ''[[iarchive:proteinsenzymesg0000frut|Proteins, Enzymes, Genes: The Interplay of Chemistry and Biology]]''.  Yale University Press: New Haven, 1999.  0-300-07608-8
* Keith Roberts, Martin Raff, Bruce Alberts, Peter Walter, Julian Lewis and Alexander Johnson, ''Molecular Biology of the Cell''
** 4వ ఎడిషన్, Routledge, మార్చి, 2002, హార్డ్‌కవర్, 1616 పుటలు. 0-8153-3218-1
** 3వ ఎడిషన్, Garland, 1994, 0-8153-1620-8
** 2వ ఎడిషన్, Garland, 1989, 0-8240-3695-6
* Kohler, Robert.  ''From Medical Chemistry to Biochemistry: The Making of a Biomedical Discipline''. Cambridge University Press, 1982.
* (2017). "Wikipedia as a gateway to biomedical research: The relative distribution and use of citations in the English Wikipedia". ''PLOS ONE''. 12 (12). doi:[https://doi.org/10.1371/journal.pone.0190046 10.1371/journal.pone.0190046].

== బాహ్య లంకెలు ==

* [http://www.biochemistry.org/ బయోకెమికల్ సొసైటీ].
* [http://biochemweb.fenteany.com/ ది వర్చువల్ లైబ్రరీ ఆఫ్ బయోకెమిస్ట్రీ, మాలిక్యులర్ బయాలజీ అండ్ సెల్ బయాలజీ]
* [https://web.archive.org/web/20040220230345/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?call=bv.View..ShowTOC&rid=stryer.TOC&depth=2 బయోకెమిస్ట్రీ, 5వ ఎడిషన్.] బెర్గ్, టైమోజ్కో, మరియు స్ట్రైయర్ రాసిన పూర్తి పాఠ్యం, [[నేషనల్ సెంటర్ ఫర్ బయోటెక్నాలజీ ఇన్ఫర్మేషన్|NCBI]] సౌజన్యంతో.
* [http://www.systemsX.ch/ SystemsX.ch – ది స్విస్ ఇనిషియేటివ్ ఇన్ సిస్టమ్స్ బయాలజీ] [https://web.archive.org/web/20170119082115/http://www.systemsx.ch/ ఆర్కైవ్ చేసిన కాపీ]
* [http://biochem.science.oregonstate.edu/content/biochemistry-free-and-easy బయోకెమిస్ట్రీ పూర్తి పాఠ్యం] కెవిన్ మరియు ఇందిర రాసిన పరిచయ బయోకెమిస్ట్రీ పాఠ్యపుస్తకం.

[[Category:బయోకెమిస్ట్రీ| ]]
[[Category:బయోటెక్నాలజీ]]
[[Category:మాలిక్యులర్ బయాలజీ]]
[[Category:జినోమిక్స్| ]]

----
''మూలం:'' ఇంగ్లీష్ వికీపీడియాలోని “Biochemistry” వ్యాసానికి అనువాదం.
''మూల వ్యాసం:'' https://en.wikipedia.org/wiki/Biochemistry
''ఈ అనువాదం స్వయంచాలకంగా రూపొందించబడింది.''