ब्लैक-हेडेड आइबिस (Black-headed ibis)

From LTRC

Template:Short description Template:Speciesbox

ब्लैक-हेडेड आइबिस (Black-headed ibis, वैज्ञानिक नाम: Threskiornis melanocephalus) को ओरिएंटल व्हाइट आइबिस, इंडियन व्हाइट आइबिस और ब्लैक-नेक्ड आइबिस के नाम से भी जाना जाता है। यह थ्रेस्कियोर्निथिडे (Threskiornithidae) परिवार से संबंधित पानी के आसपास रहने वाला एक पक्षी है। यह दक्षिण एशिया और दक्षिण-पूर्वी एशिया के क्षेत्रों में, पश्चिम में भारत से लेकर पूर्व में जापान तक पाया जाता है।[1][2]

यह अपने पूरे वितरण क्षेत्र में पाया जाने वाला एकमात्र स्थानीय आइबिस है जिसके पंख सफेद होते हैं और गर्दन तथा सिर काले होते हैं। इसकी नीचे की ओर मुड़ी हुई चोंच और पैर भी काले होते हैं। हालांकि इसे मुख्य रूप से एक आर्द्रभूमि (wetland) पक्षी माना जाता है, लेकिन ब्लैक-हेडेड आइबिस भोजन की तलाश में विभिन्न प्राकृतिक और मानव निर्मित आवासों का उपयोग करता है। यह प्रजाति केवल मानसून (वर्षा ऋतु) के दौरान ही घोंसला बनाती है।

विवरण (Description)

ब्लैक-हेडेड आइबिस दक्षिण और दक्षिण-पूर्वी एशिया में पाए जाने वाले बड़े जलपक्षियों में से एक है। वयस्कों की लंबाई आमतौर पर 65–76 सेमी होती है।[3] इसके सफेद पंख इसके काले सिर, गर्दन और नीचे की ओर मुड़ी हुई काली चोंच के साथ एक स्पष्ट विरोधाभास पैदा करते हैं। वयस्कों की पूंछ में हल्के भूरे रंग के सजावटी पंख होते हैं, जो प्रजनन काल (mating season) के दौरान गहरे काले रंग के हो जाते हैं। प्रजनन काल के दौरान पंखों के नीचे की नंगी त्वचा लाल (रक्तवर्ण) हो जाती है। प्रजनन अवस्था में कुछ पक्षियों के सिर पर नीलापन भी दिखाई देता है। गर्दन के पिछले हिस्से पर गुलाबी या चमकीला लाल धब्बा बहुत कम ही दिखाई देता है।[4][5]

प्रजनन अवस्था वाले कुछ पक्षियों की गर्दन के पिछले हिस्से पर सफेद पंखों के गुच्छे उग आते हैं। कभी-कभी छाती और पीठ पर पीलापन भी देखा जा सकता है। नर और मादा देखने में एक जैसे (monomorphic) होते हैं। हालांकि, युवा (juvenile) पक्षियों को वयस्कों से आसानी से पहचाना जा सकता है, क्योंकि उनकी गर्दन पर भूरे पंख होते हैं और पंखों तथा पीठ पर भूरे-स्लेटी रंग के धब्बे होते हैं। सारस (storks) और स्पूनबिल (spoonbills) की तरह ही, इनमें भी असली आवाज निकालने वाले तंत्र का अभाव होता है, इसलिए ये आमतौर पर शांत रहते हैं। ये केवल घोंसले के पास जोड़ों में ही पेट से निकलने वाली फुसफुसाहट (grunt) जैसी आवाजें करते हैं।[3]

वितरण और आवास (Distribution and Habitat)

ब्लैक-हेडेड आइबिस मुख्य रूप से निम्नलिखित देशों में प्राकृतिक रूप से पाया जाता है: बांग्लादेश, कंबोडिया, चीन, हॉन्ग कॉन्ग, भारत, इंडोनेशिया, मलेशिया, म्यांमार, नेपाल, पाकिस्तान, फिलीपींस, रूस, श्रीलंका, थाईलैंड और वियतनाम। ये जापान, कोरिया, लाओस और मंगोलिया में प्रवासी या कभी-कभार आने वाले (vagrant) पक्षियों के रूप में भी देखे जाते हैं।[1]

यह प्रजाति भारत, श्रीलंका, नेपाल और म्यांमार में व्यापक रूप से प्रजनन करती है। हालांकि, कंबोडिया, इंडोनेशिया, मलेशिया, थाईलैंड और वियतनाम में इनकी संख्या में काफी गिरावट आई है और ये अब कुछ ही क्षेत्रों या कॉलोनियों तक सीमित रह गए हैं। माना जाता है कि हाल के वर्षों में इनकी आबादी में सबसे तेज गिरावट सुमात्रा में हुई है।[6]

कर्नाटक, भारत के रंगनाथिट्टू पक्षी अभयारण्य के ऊपर उड़ान भरता ब्लैक-हेडेड आइबिस

ब्लैक-हेडेड आइबिस अत्यधिक अनुकूलन क्षमता वाला पक्षी है। यह विभिन्न प्रकार के प्राकृतिक और मानव निर्मित आवासों का उपयोग कर सकता है। इनमें मीठे पानी और खारे पानी के दलदल, तालाब, झीलें, धान के खेत, ताजे जुते हुए खेत, सिंचाई की नहरें, नदियों के किनारे, जलाशय, शहरी झीलें, खुले सीवर, चरागाह और कचरा फेंकने के स्थान शामिल हैं।[4][7][8][9]

भारत में दक्षिण-पश्चिमी उत्तर प्रदेश जैसे कृषि क्षेत्रों में, ये पक्षी मौसम के अनुसार अपने भोजन की तलाश के स्थानों को बदलते रहते हैं। गर्मियों में ये मुख्य रूप से प्राकृतिक आर्द्रभूमियों और खाली खेतों का उपयोग करते हैं, लेकिन मानसून के दौरान ये विभिन्न प्रकार की कृषि भूमियों में समान रूप से फैल जाते हैं।[9]

दक्षिणी राजस्थान जैसे अधिक जंगलों और पथरीली पहाड़ियों वाले क्षेत्रों में, आर्द्रभूमि साल भर इनका मुख्य आवास बनी रहती है। वहां विभिन्न मौसमों में इनके द्वारा उपयोग किए जाने वाले आवासों में कोई खास अंतर नहीं होता है।[7][10]

शहरी क्षेत्रों के आसपास, ब्लैक-हेडेड आइबिस की आबादी का कृषि भूमि, आर्द्रभूमि और खुली जगहों के साथ सकारात्मक संबंध देखा गया है।[11] गर्मियों के दौरान ये खुले सीवरों का अत्यधिक उपयोग करते हैं, जबकि मानसून के दौरान चरागाहों का उपयोग बढ़ जाता है।

यह आमतौर पर आर्द्रभूमि के पास बगुलों की कॉलोनियों (हेरोनरी) में घोंसला बनाता है। यह घास और धागों से बुने हुए टहनियों के मंच के रूप में अपना घोंसला तैयार करता है।[8] शहरी क्षेत्रों में, ये रात में आराम करने (roosting) और घोंसला बनाने के लिए पुराने पेड़ों का उपयोग करते हैं।[12][13]

एक संरक्षित आर्द्रभूमि में ब्लैक-हेडेड आइबिस की दैनिक गतिविधियों पर किए गए एक अध्ययन में पाया गया कि वे अपना अधिकांश समय भोजन की तलाश (48%) में बिताते हैं, जिसके बाद वे आराम करने (23%) में समय व्यतीत करते हैं।[14]

इन्हें भी देखें

संदर्भ (References)

  1. ↑ 1.0 1.1 BirdLife International (2016). "Threskiornis melanocephalus". IUCN Red List of Threatened Species. 2016: e.T22697516A93618317. doi:10.2305/IUCN.UK.2016-3.RLTS.T22697516A93618317.en.
  2. ↑ Itoh, Shingi (1986). "Records of the Oriental Ibis Threskiornis melanocephalus in Japan". Japanese Journal of Ornithology. 34 (4): 127–143. doi:10.3838/jjo1915.34.127.
  3. ↑ 3.0 3.1 del Hoyo, J.; Elliott, A.; Sargatal, J. (1992). "Handbook of the Birds of the World. Volume 1: Ostrich to Ducks". Lynx Edicions, Barcelona. pp. 472–506.
  4. ↑ 4.0 4.1 Hancock, J.A.; Kushlan, J.A.; Kahl, M.P. (1992). "Storks, Ibises and Spoonbills of the World". Princeton University Press, New Jersey.
  5. ↑ Kannan, V.; Manakadan, R.; Sykes, B. R. (2010). "Red patch on the hindneck of Black-headed Ibis Threskiornis melanocephalus in breeding colonies in India". BirdingASIA. 14: 99–100.
  6. ↑ Moses, S.; Zöckler, C. (2015). "Bird survey Report Ayeyarwaddy Delta November – December 2015". Unpubl. Report for Fauna and Flora International.
  7. ↑ 7.0 7.1 Koli, V.K.; Yaseen, M.; Bhatnagar, C. (2013). "Population status of Painted Stork Mycteria leucocephala and Black-headed Ibis Threskiornis melanocephalus in southern Rajasthan, India". Indian Birds. 8: 39–41.
  8. ↑ 8.0 8.1 Chaudhury, S.; Koli, V.K. (2018). "Population status, habitat preference, and nesting characteristics of Black-headed Ibis Threskiornis melanocephalus Latham, 1790 in southern Rajasthan, India". Journal of Asia-Pacific Biodiversity. 11 (2): 223–228. doi:10.1016/j.japb.2018.01.013.
  9. ↑ 9.0 9.1 Sundar, K.S. Gopi (2006). "Flock size, density and habitat selection of four large waterbird species in an agricultural landscape in Uttar Pradesh, India: implications for management". Waterbirds. 29 (3): 365–374. doi:10.1675/1524-4695(2006)29[365:FSDAHS]2.0.CO;2.
  10. ↑ Chaudhury, Sunil; Koli, Vijay Kumar (2018). "Population status, habitat preference, and nesting characteristics of black-headed ibis Threskiornis melanocephalus Latham, 1790 in southern Rajasthan, India". Journal of Asia-Pacific Biodiversity. 11 (2): 223–228. doi:10.1016/j.japb.2018.01.013.
  11. ↑ Barik, Souvik; Saha, Goutam Kumar; Mazumdar, Subhendu (2022). "How the Habitat Features Influence Black-Headed Ibis (Threskiornis melanocephalus) in a Suburban Area? A Study from Mid-West Bengal, India". Proceedings of the Zoological Society. 75 (1): 39–47. doi:10.1007/s12595-021-00385-3.
  12. ↑ Koli, Vijay K; Chaudhary, Sunil; Sundar, K. S. Gopi (2019). "Roosting ecology of Black-headed Ibis (Threskiornis melanocephala) in urban and rural areas of southern Rajasthan, India". Waterbirds. 42 (1): 51–60. doi:10.1675/063.042.0106.
  13. ↑ Mehta, Kanishka; Koli, Vijay K; Kittur, Swati; Sundar, K. S. Gopi (2024). "Can you nest where you roost? Waterbirds use different sites but similar cues to locate roosting and breeding sites in a small Indian city". Urban Ecosystems. 27 (4): 1279–1290. doi:10.1007/s11252-023-01454-5.
  14. ↑ Soni, Anjali; Rana, Sarita (2023). "Behavioural aspects and Activity budgeting of Black Headed Ibis, Threskiornis melanocephalus and Red Naped Ibis, Pseudibis papillosa in Dighal (Potential IBA site), Jhajjar, Haryana, India". Asian Journal of Conservation Biology. 12 (1): 143–150. doi:10.53562/ajcb.76744.

और पढ़ें

  • विकिमीडिया कॉमन्स पर ब्लैक-हेडेड आइबिस से सम्बन्धित मीडिया उपलब्ध है।
  • Grimmett, Inskipp and Inskipp (1998). "Birds of India". ISBN 0-691-04910-6.

श्रेणी:जंतु विज्ञान श्रेणी:पक्षी विज्ञान श्रेणी:थ्रेस्कियोर्निस (Threskiornis) श्रेणी:आइबिस पक्षी श्रेणी:भारत के पक्षी श्रेणी:श्रीलंका के पक्षी श्रेणी:दक्षिण-पूर्वी एशिया के पक्षी श्रेणी:1790 में वर्णित पक्षी श्रेणी:म्यांमार के पक्षी